Хүн нутаг уснаасаа холдож, өөр орны тэнгэрийн дор очих бүрдээ хорвоог арай өөр өнцгөөс хардаг. Өдөр тутмын амьдралдаа анзааралгүй өнгөрөөдөг зүйлс аяллын замд тодорч, танихгүй газрын нэгэн барилга, эртний сүмийн ханан дээрх хэдхэн үг хүртэл сэтгэлд удаан хадгалагдан үлддэг ажээ. Миний энэ удаагийн аялал ч тийм олон өнгөтэй байлаа. Сингапурын арслангийн бэлгэдэл, далайн гүн дэх нууцлаг ертөнц, шөнийн гэрлээр гоёсон хот, Бээжингийн эртний хаадын мөр, Тэнгэрийн сүмийн сүрлэг орчин, Юнгүгийн чулуунд шингэсэн олон зууны түүх, эртнээс худалдааны зам, гудамж болж ирсэн Чамин хаалга, эцэст нь Кинхуангдаогийн Бахай тэнгисийн хязгааргүй хаяа... Нэг аялалд орчин үеийн хот, эртний түүх, уул, салхи, далай бүгд багтжээ. Гэхдээ аяллын төгсгөлд би газрын нэрсээс илүү, өөр зүйл авч буцсан байлаа. Сингапурт хөл тавьсан анхны мөчөөс л хотын өнгө төрх өөрийн эрхгүй анхаарал татна. Өндөр барилгууд тэнгэр өөд сүндэрлэж, шилэн хананд нь нарны гэрэл ойно. Зам талбай нь цэвэрхэн, эмх цэгцтэй. Харин тэр сүрлэг барилгуудын завсраар ногоон модод, цэцэгс, цэцэрлэгт хүрээлэн харагдана. Тэгэхэд би, хот гэдэг зөвхөн бетон, шил, төмрөөс бүтдэггүй юм байна гэж бодлоо. Хүний амьдрах орчин ямар байж болохыг Сингапур өөрийн өнгө төрхөөрөө харуулах шиг. Энд цэвэрхэн байна гэдэг зүгээр л, хоггүй байх тухай ойлголт биш. Хотдоо хандаж буй хүний хандлага, дэг журам, өөрийн амьдарч буй орчноо хүндэтгэх сэтгэл нь гудамж талбайгаас нь мэдрэгдэнэ. Далайн эрэг дээр Сингапурын бэлгэдэл болсон Мерлион сүрлэгхэн зогсоно. Арслангийн толгой. Загасны бие. Арслан нь сүр хүчийг, загас нь далайтай холбогдох хотын түүхийг бэлгэддэг. Амнаасаа ус цацруулах тэр дүрийг харахад Сингапурын өнгөрсөн ба өнөөдөр нэгэн дор нийлсэн мэт санагдана. Арслангийн хот. Далайн хот. Орчин үеийн хот. Гэхдээ энэ хотын жинхэнэ өнгө төрхийг өндөр барилгуудаас нь илүү, хот ба байгаль хоёрын зохицлоос нь олж харж болохоор байлаа.
ШӨНИЙН ХОТЫН ӨӨР НЭГЭН ТӨРХ
Өдөр нь ажил хэрэгч, цэгцтэй харагдах Сингапур орой болоход өөр өнгө өмсөнө. Гэрэл асаж, өндөр барилгуудын цонх анивчиж, гудамжаар хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн үргэлжилнэ. Казино орчимд очиход тансаг гэрэл чимэглэл, олон орны хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн, зугаа цэнгэлийн өөр нэгэн ертөнц угтана. Өдөр нь хөдөлмөр, дэг журам. Шөнө нь гэрэл, хөгжим, зугаа цэнгэл. Гэвч тэр олон гэрлийн дундаас надад хотын хамгийн сайхан дүр нь өөр зүйл байлаа. Ногоон модод. Цэвэрхэн гудамж. Далайн салхи. Хүний бүтээсэн хот, байгальтайгаа эвлэрч чадсан тэр дүр зураг сэтгэлд илүү удаан үлджээ. Шилэн хананы цаана аварга загаснууд чимээгүйхэн хөвнө. Өнгө өнгийн жижиг амьтад усан дотор өөр өөрийн ертөнцөөр амьдарна. Хүн хуурай газар дээр байхдаа өөрийгөө байгалийн эзэн мэт санадаг. Харин далайн тэр уудам ертөнцийг харахад бид энэ дэлхийн өчүүхэн хэсэг гэдгээ мэдэрнэ. Тэд бидний яриаг сонсохгүй. Бидний барьсан замаар явахгүй. Бидний байгуулсан хотод амьдрахгүй. Гэсэн ч бидэнтэй нэг дэлхийг хуваалцаж байна. Тэр цэнхэр орон зайд хэсэг зогсоход хүн өөрийн эрхгүй чимээгүй болдог юм байна. Ус л хөдөлнө. Загас л хөвнө. Амьдрал л үргэлжилнэ. Дүүжин гүүрэн дээр алхахад салхи нүүр илбэнэ. Доош харахад зай хол. Хөл дор гүүр аяархан ганхана. Энгийн нэгэн гүүр хүртэл аяллын дурсамжид нэгэн сургамж үлдээжээ. Айдас заримдаа урагшаа нэг алхахад л багасдаг юм байна.
БЭЭЖИН - ЦАГ ХУГАЦААТАЙ УУЛЗСАН НЬ
Сингапурын шилэн барилгуудаас Бээжингийн эртний сүм хийд рүү очиход цаг хугацааны нэгэн хаалга нээгдсэн мэт санагдана. Өнөөдөр Бээжин бол аварга том орчин үеийн хот. Өргөн замаар хүмүүс яаран алхаж, автомашин тасралтгүй давхиж, өндөр барилгууд сүндэрлэнэ. Гэтэл тэр бүхний дунд эртний хаалга, сүм хийд, ордон, чулуун дурсгалууд өнгөрсөн цагийнхаа тухай чимээгүй өгүүлсээр. Хот өөрчлөгджээ. Хүмүүс өөрчлөгджээ. Харин түүх үлджээ. Бээжин надад өнгөрсөн ба өнөөдөр заавал бие биеэ үгүйсгэдэггүйг харуулсан юм. Тэнгэрийн сүмд очсон мөч, аяллын хамгийн их сэтгэл хөдөлгөсөн агшнуудын нэг байлаа. Энд эртний хаад тэнгэрт мөргөж, ард түмнийхээ амар амгалан, ургац арвин байхыг хүсэж залбирдаг байсан тухай бодохоор энэ газар энгийн нэгэн барилга биш болох нь мэдрэгдэнэ. Тэнгэр өөд тэмүүлсэн дээвэр. Газарт бат суусан суурь. Хүний гараар бүтээгдсэн мөртөө, байгальтай ярилцах гэсэн мэт орших тэр архитектурын дунд миний анхаарлыг хамгийн их татсан зүйл нь хааны сэнтийний ард байсан бичээс байлаа. “Тэнгэрийн хаан, газрын бурхан...” хэдхэн үг. Гэвч сэтгэлд ихийг өгүүлнэ. Хаан эрх мэдлийн оргилд сууна. Түүний өмнө олон хүн бөхийж болно. Гэвч хаан өөрөө ч тэнгэрийн дор амьдарч, газрын дээр гишгэнэ. Тэр мөчид нэг зүйл тодхон санагдсан. Хүний нэр алдар, эрх мэдэл, эд хөрөнгө цаг хугацааны аясаар өөрчлөгдөж болно. Харин тэнгэр, газар, байгаль, цаг хугацаа өөрийн хуулиар оршсоор үлдэнэ. Хаадын сэнтий хоосорч болно. Харин тэнгэр хэвээрээ. Тэр бичээсийг хараад би эртний хүмүүсийн ертөнцийг үзэх үзэл, тэнгэр газар дэлхийтэйгээ харилцаж ирсэн сэтгэлгээ өнөөдөр хүртэл энэ газарт хадгалагдан үлдсэн мэт мэдэрсэн. Тэр мөчид аялал минь түүх үзэхээс илүү болж, хүний сэтгэлгээний түүхтэй уулзах аялал болсон юм. Харин Юнгүгийн сүмд очиход мөн л өнгөрсөн цагийн амьсгал угтана. Чулуунд сийлсэн дүрс, сүмийн хийц, эртний хүмүүсийн ур чадвар бүхэн өөр өөрийн түүхийг өгүүлнэ. Тэдгээрийг бүтээсэн хүмүүс өнөөдөр байхгүй. Тэдний гар байхгүй. Дуу хоолой нь ч байхгүй. Гэвч бүтээл нь үлджээ. Хүний амьдрал богинохон ч хүний гараар бүтсэн зүйл заримдаа хүний амьдралаас хавьгүй урт насалдаг ажээ. Эртний сүмийн дэргэд зогсохдоо би чулууг бус, тэр чулууг сийлж байсан хүнийг төсөөлөхийг хичээлээ. Тэд юу бодож байсан бол? Юунд итгэж байсан бол? Ирээдүйд олон зуун жилийн дараа хэн нэгэн хүн ирж эдгээрийг үзнэ гэж төсөөлж байсан болов уу? Мэдэхгүй. Гэхдээ тэдний үлдээсэн мөр өнөөдөр бидний өмнө байна. Харин Чамин хаалгад хүрэхэд харин өөр нэгэн түүх угтав. Энэ газар эрт дээр үеэс худалдааны гудамж, хүмүүсийн хөл хөдөлгөөнөөр амьдарч ирсэн газар ажээ. Худалдаачид зам зуураа саатан, бараа таваараа арилжиж, хүмүүс уулын замыг туулан, нааш цааш зорчдог байсан тэр үеийн мөр өнөөдөр ч орчиндоо хадгалагдсан мэт. Эндхийн өнгө төрхийг харахад нэгэн цагт энэ замаар хэчнээн олон хүн зорчиж, хэчнээн олон түүх өнгөрснийг төсөөлөхөд хүрнэ. Чамин хаалга надад зөвхөн үзэсгэлэнт байгаль бус, хүмүүсийн хөдөлгөөн, худалдаа, амьдрал, байгальтай хэрхэн огтлолцож ирсний нэгэн гэрч мэт санагдсан. Чамин хаалгыг ширтэн зогсоход хүний бүтээсэн бүх зүйл жижигхэн харагдана. Өдөр тутмын амьдралдаа том санагддаг олон асуудал энд ирэхэд түрхэн зуурынх мэт. Байгаль хүнийг чимээгүйхэн даруу болгодог юм байна.
КИНХУАНГДАО - БАХАЙ ТЭНГИСИЙН ХӨВӨӨНД
Аяллын маань сүүлчийн том зураг Кинхуангдаогийн Бахай тэнгис байлаа. Бээжингийн эртний чулуун зам, сүм хийд, уулын өндөрлөгөөс бууж далайн эрэг дээр ирэхэд бүх зүйл нам гүм болсон мэт. Хотын чимээ холдоно. Хүний яриа бүдгэрнэ. Давлагааны чимээ л үлдэнэ. Тэнгисийн хаяа тэнгэртэй нийлж, алсад хөх манан татна. Давлагаа эрэг рүү ирээд хөл дор зөөлөн шүргэлцэн буцна. Би далай руу удаан харлаа. Тэгээд аяллынхаа бүх замыг дотроо эргүүлэн санав. Сингапурын арслан. Хотын гэрэл. Далайн цэнхэр ертөнц. Дүүжин гүүр. Бээжингийн эртний хот. Тэнгэрийн сүм. Хааны сэнтийний ард байх “Тэнгэрийн хаан, газрын бурхан...” гэсэн үг. Юнгүгийн чулуунд үлдсэн мөр. Чамин хаалганы эртний худалдааны зам. Тэгээд одоо Бахай тэнгис. Өөр өөр газрууд. Өөр өөр түүх. Өөр өөр мэдрэмж. Гэвч бүгд нэг аяллын дурсамж болжээ.
ТӨГСГӨЛД НЬ ӨГҮҮЛЭХҮЙ
Аялж явахдаа хүн газрын нэр цээжилдэг. Харин буцаж ирэхдээ газрын нэрээс илүү мэдрэмж авчирдаг юм байна. Сингапур надад хүний ухаан, хөдөлмөрөөр ямар хот бүтээж болохыг харууллаа. Бээжин өнгөрсөн цаг өнөөдөртэй хэрхэн зэрэгцэн оршиж болохыг үзүүллээ. Тэнгэрийн сүм хэдэн зууны өмнөх хүмүүсийн тэнгэр, газар дэлхийгээ хэрхэн ойлгож байсныг мэдрүүлэв. Юнгүгийн сүм хүний хөдөлмөр, итгэл үнэмшил чулуунаас ч удаан амьдарч болохыг харууллаа. Чамин хаалга эртний худалдааны замаар хүмүүсийн амьдрал, хөдөлгөөн, харилцаа хэрхэн үргэлжилж ирснийг санууллаа. Харин Бахай тэнгис... Бахай тэнгис аяллын бүх бодлыг чимээгүйхэн нэгтгэж өгсөн юм. Далай хязгааргүй. Тэнгэр уудам. Түүх урт. Харин хүний амьдрал богино. Тиймээс хүн амьд байхдаа үзэхээ үзэж, мэдрэхээ мэдэрч, хайрлах зүйлээ хайрлаж, замд таарсан сайхан мөчүүдээ сэтгэлдээ хадгалж явах хэрэгтэй ажээ. Сингапурын арслангийн дэргэд зогсож байхдаа би хүний бүтээсэн нэг ертөнцийг харсан. Бээжингийн эртний сүмийн чулуун замаар алхахдаа өнгөрсөн цагтай уулзсан. Чамин хаалгаар өнгөрөхдөө олон зууны турш хүмүүсийн хөлөөр элэгдсэн худалдааны замын мөрийг мэдэрсэн. Харин Бахай тэнгисийн эрэг дээр зогсохдоо өөртэйгөө ярилцсан. Аяллын төгсгөлд үлдсэн хамгийн сайхан дурсамж нь очсон газрын тоо биш байлаа. Харин тэр газрууд надад юу бодогдуулсан нь байв. Тэнгэрийн сүмийн ханан дээрх хэдхэн үг сэтгэлд минь хамгийн удаан үлджээ.
Тэнгэрийн хаан. Газрын бурхан. Эртний хүмүүсийн хэлсэн тэр үгийг би Бахай тэнгисийн эрэг дээр дахин дотроо уншлаа. Хүн газар дээр төрдөг. Тэнгэрийн дор амьдардаг. Далайг ширтэж мөрөөддөг. Тэгээд нэгэн өдөр өөрийн үлдээсэн мөрөө хорвоод үлдээгээд буцдаг. Харин аяллын дурсамж... Тэр бол хүний сэтгэлд үлдсэн жижигхэн гэрэл юм. Он жил өнгөрсөн ч хааяа нэг санаанд орж ирээд, алсын нэгэн хотын гудамж, эртний сүмийн үнэр, уулын салхи, далайн давлагааг дахин мэдрүүлдэг. Тиймээс аялал гэдэг газрын зураг дээрх зам биш. Хүний сэтгэл дотор үлдсэн мөр юм. Сингапурын арслангаас эхэлсэн энэ зам Бахай тэнгисийн хөвөөнд хүрээд дууссан ч дурсамжийн зам энд хүрээд дууссангүй. Учир нь аялал дуусдаг. Харин аяллаас төрсөн бодол дуусдаггүй. Хорвоо дэлхий үнэхээр уудам юм. Харин хүний сэтгэл түүнээс ч уудам ажээ.
Нар минутад мандаж минутад жаргана.
Үс засуулвал: 
Суудал: 
