Эрдэнэт мэдээ

   

×

Анхааруулга

JUser: :_load: Unable to load user with ID: 927

Түүхийн эзэд
Даваа, 11 6-р сар 2018 00:00

САЙН ЗАСАГЛАЛЫН ЭХЛЭЛ...

     “Компаниуд Эрдэнэт үйлдвэрт бараа бүтээгдэхүүн зарсныхаа төлөө ичдэг байсан. Учир нь тэднийг бүгд л “шахаачин” гэж хардаг байлаа. Сайн ажилласан мэргэжилтнүүд урамшуулал авснаа нуудаг байлаа. Энэ бол хаалттай байсантай шууд холбоотой. Гэхдээ энэ үйлдвэрт өөрийн бүтээгдэхүүнийг худалдсан аж ахуйн нэгжүүд, сайн ажиллаж урамшуулал авсан ажилтнууд өөрсдөөрөө бахархдаг болох тэр цаг үе ойрхон гэж бодож байна” хэмээн “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Хууль эрх зүйн хэлтсийн дарга Б.Цэрэнбадам сэтгүүлч надтай нэгэнтэй уулзаж ярилцах үеэрээ хэлж байв.
      Хэдхэн жилийн өмнө “Эрдэнэт үйлдвэр” үнэхээр хаалттай газар байлаа. Тэндээс жирийн иргэн бүү хэл хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтнууд хууль ёсны мэдээлэл авч чаддаггүй байв. Үүнтэй холбоотойгоор зөвхөн Эрдэнэт үйлдвэр гэдэг нэртэй хамт хэлэгддэг “шахааны бизнес” гэх үг Монгол хэлний үгсийн санд албан бусаар мэндэлсэн юм.
      Энэ бол тус үйлдвэр байгаа байдлаа эргэн харах ёстой эргэлтийн цэг нь байлаа. Нөгөө талаараа нээлттэй байдал нь маш сайн хяналт гэдгийг бүх түвшиндээ ойлгож эхэлсэн болов уу. Түүнээс гадна Эрдэнэт үйлдвэр үнэхээр дэлхийн хэмжээний компани мөн л юм бол дэлхийн хэмжээний засаглалтай болох цаг үеийн шаардлага тулгарсан нь ч үнэн.
      Сайн засаглал, нээлттэй байдал нь бүх талд ашигтай. Тодорхой үйл явцууд ил тод байснаар хяналт төлөвшинө, энэ хирээр шахаа хийх боломж хумигдана, үр ашиг нэмэгдэж, хэмнэлт бий болж үйлдвэрээс Монгол Улсад ирэх мөнгөн урсгал нэмэгдэнэ. Монголд ашигтай, Монголд ашигтай! Энэ бол маш энгийн логик.

      Тус үйлдвэрийн сүүлийн 40 жилийн хугацаанд эх орондоо үзүүлсэн үр нөлөө, байгуулсан гавъяаг дурдаад дуусашгүй. Дээрх хугацаанд Эрдэнэт үйлдвэр жилд дунджаар улсын төсөвт 531,8 тэрбум, орон нутгийн төсөвт 46,8 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлсээр ирж. Үүнээс гадна нийгмийн хариуцлага, хөрөнгө оруулалтыг тоочвол хэдэн мянган худас жагсаалт гарах байх. Гэхдээ цаг үе, чиг хандлага, олон нийтийн хүсэл зэргийг авч үзвэл засаглалыг сайжруулах хэрэгтэй нь чухам үнэн билээ.
      2014 онд Нээлттэй нийгэм форумын санаачлагаар төрийн өмчийн оролцоотой уул уурхайн компанийн засаглалын түвшинг тодорхойлжээ. Судалгааны тайланд дурдсанаар, “Компанид сайн засаглалыг бий болгох нэг чухал нөхцөл нь компанийн үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг ил тод нээлттэй болгох явдал. Гэтэл судалгаанд хамрагдсан нийт компани энэхүү асуулгад бүгд доогуур үнэлгээ авсан. Тухайлбал “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК, Монголросцветмет ХХК-иуд “0” үнэлгээ авлаа” гэжээ.
      “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг нээлттэй, ил тод болгох санаачилга 2013 онд гүйцэтгэх удирдлагын багаас гарчээ. Тэд ил тод байх, ангид байх, тодорхой байх гэсэн бодлогын хүрээнд санхүү эдийн засаг, худалдан авалтын бодлого, хүний нөөцийн бодлогыг ил тод болгох оролдлогыг хийлээ.
      Ингээд “төр эргэж”, 49 хувь худалдагдаж урьдны гүйцэтгэх удирдлагын эхлүүлсэн бодлого алдагдаж болохуйц нөхцөл байдалд очсон ч шинээр томилогдсон, бий болсон гүйцэтгэх удирдлагын баг зөв бодлогыг тууштай үргэлжлүүлсэн юм. Улс төр, нийгэм тэр чигээрээ “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн 49 хувь, Стандарт банкны асуудлаар мэтгэлцэж байхад уурхайчид баялгаа бүтээж, удирдлагууд нь менежментийн бодлогоо хэрэгжүүлж байсныг нь онцлох хэрэгтэй. Уг үндэслэлийг тус үйлдвэр ойрын 15 жилийн үйл ажиллагааныхаа үндсэн чиглэлийг бэлэн болгож үүний хүрээнд техник технологийн зургаан том төслийг хэрэгжүүлэх болсноо олон нийтэд зарласан ганцхан жишээгээр батлах боломжтой.
      Эрдэнэт үйлдвэрт үндсэн дөрвөн төрлийн зардал бий. Үүнд, Геологийн, Их барилгын, Урсгал болон Худалдан авалтын зардал багтана. Эдгээрээс хамгийн эхэнд хэмнэж болох зардал нь худалдан авалтын зардал гэж үзэж болно. Ингэхийн тулд чанарын болоод, үнийн дүнгийн босго давсан бараа худалдаж авах хэрэгтэй. Үүнийг ч гүйцэтгэх удирдлагын баг соргого мэдэрчээ. Энэ талаар Хууль, эрх зүйн газрын дарга Б.Цэрэнбадам ярихдаа “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-г нээлттэй, ил тод болгох ажил нь “Шилэн дансны тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх, хүний нөөц, худалдан авах ажиллагааны ил тод байдлыг хангахад чиглэж байгаа” гэсэн юм.
      2017 онд “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК 236 нээлттэй худалдан авалт хийсэн нь өмнөх онтой харьцуулахад 400 дахин нэмэгдсэн тоо бөгөөд 23 тэрбум орчим төгрөгийг хэмнэжээ. Энэ бол үйлдвэрийн Ерөнхий захирлын 2017 оны 7-р сард Худалдан авах ажиллагааны ерөнхий журмыг шинэчлэн баталсны үр дүн юм.
      Хамгийн ойрын жишээ гэвэл энэ он гарсаар тус үйлдвэр “Анд энерги” ХК-иас 26 нэр төрлийн 20 мянга гаруй ширхэг гэрлийг худалдан авчээ. Энэ талаар “Анд энерги” ХК-ийн үүсгэн байгуулагч, ТУЗ-ийн гишүүн Т.Барс ярихдаа “Урьд нь манайх Эрдэнэт үйлдвэрт бүтээгдэхүүнээ нийлүүлэх хүсэлтээ удаа дараа илэрхийлдэг байсан. Хүсэлтийг маш таатай хүлээж авдаг боловч эргээд хариу өгнө гэж огт байдаггүй. Харин өнгөрсөн оноос нээлттэй тендер зарлаж эхэлснээр бүтээгдэхүүнээ нийлүүлдэг болсон. Одоо Эрдэнэт үйлдвэр манай хамгийн том 5 худалдан авагчийн нэг. Манай компани тогтвортой үйл ажиллагаа явуулахад маш том хувь нэмэр оруулж байна гэсэн үг” гэлээ. Худалдан авах ажиллагаа нь нээлттэй болж эхэлснээр үндэсний жижиг компаниудад ашигтай үр нөлөө үзүүлж эхэлсний баталгаа нь энэ юм.
      Төрийн өмчит хуулийн этгээдэд олон нийт хяналт тавих нэг боломж бол “Шилэн данс”-ны мэдээлэл. Орхон аймаг дахь Төрийн Аудитын газраас 2017 оны намар тус үйлдвэр “Шилэн дансны тухай” хуулийг хэрхэн хэрэгжүүлж байгаад шалгалт хийжээ. Аудиторын дүгнэлтэд дурдсанаар “Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-д 2016 оны 4-р улирал болон 2017 оны эхний 3 улирлын байдлаар нийт 4.6 тэрбум төгрөгийн гэрээний дүн бүхий 18 тендерийг мэдээлсэн ба эдгээр тендерийн шалгарсан 18, шалгараагүй 36, нийт 54 оролцогчийн мэдээллийг байршуулсан байна” гэжээ.
      Урьд нь “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-д орох 2 арга байв. Нэгдүгээрт аав, ээж нь үйлдвэрээс тэтгэвэрт гарсан, хоёрдугаарт танилтай тохиолдолд. Яагаад малчны хүүхэд Эрдэнэт үйлдвэрт ажилд орж болдоггүй юм бэ? гэж асуух хүн олон. Тэгвэл ил тод байх бодлогын хүрээнд дотоод журамд өөрчлөлт оруулж ажлын байранд нээлттэй сонгон шалгаруулалт явуулж эхэлжээ. 2018 онд нээлттэй сонгон шалгаруулалтад тэнцсэн 90 гаруй хүн тус үйлдвэрийн ажилтан болсон аж. Сул ажлын байрны шаардлагыг хангаж буй хэн бүхэн сонгон шалгаруулалтад орох боломж нээгджээ.

      “Эрдэнэт үйлдвэр бол олон жилийн түүхтэй, билэг тэмдэг болсон үйлдвэр учраас олон нийт сайн мэднэ. Гэхдээ зайлшгүй мэдээлж байх хэрэгтэй асуудлууд нь хаалттай явсаар ирсэн. Одоо энэ үйлдвэрийн эрх зүйн нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн. Технологийн дэвшлийн ачаар олон боломж бий болсон. Тиймээс өнгөрсөн үеийн хаалттай байдлыг таягдан хаяж, орчин цагт тохирсон ил тод байдлыг цогцлоох босгон дээр зогсож байна” гэж Илт тод байдал сан ТББ-ын гүйцэтгэх захирал Д.Цэрэнжав хэллээ.
      Нээрэн ч дээр дурдсан үзүүлэлтүүд нь 100 хувийн үр дүн биш. Маш сайн эхлэл төдий юм. Тухайлбал, Шилэн дансандаа 2016 оны 4-р улирал болон 2017 оны эхний 3 улирлалд хийсэн 25.2 тэрбум төгрөгийн 44 тендерийн мэдээллийг огт байршуулаагүй байгааг Аудитын дүгнэлтэд бичжээ. Мөн төлөвлөсөн 491  тендерийнхээ  236-г нь нээлттэй явуулж, үлдсэнийг чадаагүй. Танил тал, улс төрийн шугамаар ажилд ордог үзэгдэл оршсоор буй.
      Эхлэл төдий байгаа эерэг ажлуудын ард амжилттай гарахад хамгийн чухал нь улс төрөөс ангид байх асуудал. “Үндэсний шуудан” сонин  энэ сарын 22-ны өдрийн дугаартаа Төрийн өмчит компаниудын засаглалын шинэ аргачлалын тухай АНУ-ын “Brookings” судалгааны байгууллагын дүгнэлтийг нийтэлжээ. Нийтлэлд  Бразилын “Петробрас” компанийн жишээг татсан байв. Улс төрийн хямралаас үүдэж эрх мэдэлтэй, нөлөө бүхий хүмүүст тус компаниас улсын хөрөнгийг тэрбум тэрбумаар завших боломж олгосон гэдгийг дурджээ.
      Эрдэнэт үйлдвэрийг улс төрөөс ангид байгаасай гэж хүсдэгээ уурхайчид, удирдлагын багт ажиллаж буй хуучны “кадр”-ууд бишгүй л илэрхийлж байсан удаатай. Бидэнд боломж нээлттэй. Компанийн засаглал, ил тод байдлын олон улсын шалгуур үзүүлэлтүүд бэлэн бий. Жишээ нь, Мексикт салбарын зохицуулагч байгууллага, тэргүүлэгч ТББ-ууд хамтран газрын тосны “Пемекс” компанийн гэрээнүүдэд олон нийтийн хяналт тавих ерөнхий аргачлалыг боловсруулж байгааг мөн дээрх нийтлэлд дурдсан байна.
      Гагцхүү байгуулсан гавъяатай, ирээдүй нь гэрэлтэй байгаа уг үйлдвэрт төрийн эрхийг ээлжлэн барьдаг улс төрийн намууд, тэдний лидерүүд өөрсдийн сонирхол, оролцоог зохист түвшинд байлгах ёс зүйн шаардлага байгааг олж хараасай! Ингэвэл Колумбын Ecopetrol, Норвегийн Statoil зэрэг компаниудтай дүйх олон улсын үнэлэмжтэй, дотооддоо үзүүлэх үр нөлөө нь одоогийнхоос үлэмж их байх боломж ойрхон гэдэгт эргэлзэх хүн үгүй байх.
      Ямартай ч хаалттайгаас нээлттэй, ил тод байдал руу хийсэн алхам нь бага ч атугай үр дүнгээ өгч олон нийт “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг эерэг өнцгөөр харах суурь тавигдаж байна. Гэхдээ нээлттэй, хяналттай болсон гавьяаг 49 хувийн төлөөлөл буй болгосон мэт харагдуулах сонирхол байгаа нь илт харагддаг. 51, 49 хувиасаа үл хамаараад менежментийн шинэ бодлогыг эхлүүлсэн, үргэлжлүүлсэн хүн бүрийн ажлын үр дүн гэж дүгнэх нь зүй.
      Ю.Цэдэнбал агсанаар жишээлж бодоход энэ үйлдвэрт гавъяа байгуулсан хүмүүсийг Монгол Улс үеийн үед, үрийн үрд мартдаггүй. Эрдэнэт үйлдвэрийн нээлттэй засаглалын төлөвшил нэгэнт эхэлжээ. Одоогийн ажиллаж буй болон ирээдүйд ажиллах хүмүүс гагцхүү энэ эхлэлийг тууштай үргэлжлүүлж түүхэнд гавъяагаа мөнхлөхийг хүсэн ерөөе! ТЭГВЭЛ ТА НАРЫГ МОНГОЛЧУУД МАРТАХГҮЙ ЭЭ!

Сэтгүүлч Ч.Энхчулуун

 

Даваа, 11 6-р сар 2018 00:00

ЗОГСОШГҮЙ

     Хүн төрөлхтөний оюун ухааны  гайхамшигт бүтээл нь амьдрал мөнхөд хөврөх шалтгаан  гэлтэй. Өнгөрсөнд  бүтээснээ  бахархал, дурсамжаар чимж, тэдгээрийг  одоо цагт үргэлжлүүлж, ирээдүй үеийнхэн залгамжлах ахуйд бидний амьдрал оршмой. Тэрхүү гурван цагийн хэлхээс дунд үл тасрах урсгалын утга учир нь хүн өөрөө аж.
      “Эзгүй цагаан талд ийм том үйлдвэр, иж бүрэн хот бүх дэд бүтцийн хамт ердөө тавхан жилийн дотор баригдана гэдэгт итгэхийн аргагүй байлаа. Гэсэн ч бид бүтээн байгуулж чадсан юм даа” гэж Эрдэнэтийн түүхийг баринтагласан эрхэм геологич нэгэнтээ бахархан ярьсан юм. Тэртээ 1964 оны есдүгээр сарын дунд үе. Тухайн үеийн Геологи уул уурхайн яамны орлогч сайд Ч.Хурц тэргүүтэй мэргэжлийн багийнхан Эрдэнэтийн овоог зорив. Тэнд Чехословак болон Монголын хайгуулчид судалгаа хийж, Монголын талын багийг хожим Төрийн шагнал хүртсэн геологич Л.Мягмар ахалж байлаа. Ч.Хурц сайд өглөө нь эртлэн босч, уул өөд баруун хойд зүгийг чиглэн  3-4  орчим километр хэртэй газар алхаж үзэхэд зэсийн эрдэс тасралтгүй үргэлжилсээр. Чамгүй хол газар алхаад байхад дуусахгүй, ямар том орд вэ гэж дотроо гайхширч байснаа тэрээр дурссан нь бий. 1965 оны эхээр Эрдэнэтийн орд газарт анхны өрөмдлөгө хийж, 3,5 км урт, 1,5 км өргөнтэй ажиглалт, геофизикийн ажил эхэлжээ. Ингэснээр Эрдэнэтийн овоо  зэсийн маш том орд газар болох нь үнэлэгдэж, Монгол, Чехословак, Оросын хайгуулчдын хамтарсан баг анхны шанг нь татсан билээ.

      Ази тивийн цээжинд орших Монгол орны хоймор талаас олдсон эрдэнэсийн агуу том ордыг түшиглэн Монгол-Оросын хамтарсан үйлдвэр барих шийдвэрийг тэр үеийн БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, МАХН-ын Төв хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбал гаргаж, ЗХУКН-ын /хуучин нэрээр/ Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.И.Брежневтэй хамтын ажиллагааны хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан түүхтэй. Эдүгээгийн Эрдэнэт хэмээх их айлын хувь заяаг үзэглэсэн энэхүү түүхэн хэлэлцээр Монгол орны урагшлан дэвших замд ямар их хувь нэмэр авчирсныг, төрийн тэргүүн хүний ухаалаг, холыг харж чадсан мэргэн шийдвэр улс орныхоо ирээдүйд хэрхэн нөлөөлснийг дөчин жилийн бахархам замнал тодоос тод гэрчилнэ. Тиймээс хорьдугаар зууны Монголчуудын манлай бүтээн байгуулалтаар нэрлэгдэх Эрдэнэтийг,  үр хойч бидэндээ үлдээж өгсөн тэр гайхамшигт хүмүүс, ахмадуудаа мартах учиргүйг зориуд энд тэмдэглэе. Өнөөдрийн Эрдэнэтийг өчигдөргүйгээр төсөөлөхийн аргагүй тул түүхийн хуудаснаас ийн өгүүлэв.
      Анир чимээгүй тал хээр нутаг өнгө өнгийн гэрэл, илгээлтийн эзэн залуусын уухайн түрлэг, их бүтээн байгуулалтын нүргээнээр сэрж, шинэ Эрдэнэтийн түүх ингэж эхэлжээ.  1978 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр  Эрдэнэт үйлдвэр нэг жилд 4 сая тонн зэсийн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтайгаар ашиглалтад оров.  Тэр үеэс хойш үйлдвэрлэлийн хүчин чадал жилээс жилд тасралтгүй нэмэгдэж, өнөөдөр жилд 32 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадлыг эзэмших болсон юм. Энэхүү  үе шаттай хийгдсэн техник технологийн шинэчлэл, өргөтгөлийн ажлын ард тус үйлдвэрийн үе үеийн уурхайчид, өндөр ур чадвартай инженерүүд, чадварлаг удирдагчид байсныг тодотгое. Эрдэнэт үйлдвэрийн баялаг бүтээгчдийн ээлжит том бүтээн байгуулалтын нэг нь 2015 онд ашиглалтад хүлээн авсан Баяжуулах фабрикийн Өөрөө нунтаглах хэсгийн өргөтгөл байлаа. Үйлдвэрлэлийнхээ үндсэн үйл ажиллагааг зогсоолгүйгээр, үйлдвэрийн хамт олон,  мэргэжилтэн, инженер техникийн ажилтнууд хүчээ нэгтгэн, хүдэр боловсруулалтын хэмжээг 6 сая тонноор нэмэгдүүлэх  уг өргөтгөлийн ажлыг гүйцэтгэж чадсан нь амжилтын хуудсанд тодоор бичигдсэн юм. Цаг хугацааны хувьд отголж буй ч, цар хүрээгээрээ  улсын хэмжээнд эрэмбэлэгдэх бүтээн байгуулалтаа 2018 оны эхээр өлгийдөв. Зууны манлай үйлдвэрийнхэн өөрийн Дулааны цахилгаан станцад  48 МВт-ын хүчин чадалтай  дөрвөн турбингенератор суурилуулан өргөтгөлөө. Ингэснээр Монгол орны төвийн болон баруун бүсийн хамгийн том цахилгаан эрчим хүчний хэрэглэгч хэмээдэг Эрдэнэт үйлдвэр үйлдвэрлэгчийн эгнээнд шилжиж, гал голомтоо нэмэн бадраасан юм.

      Техник технологийн өндөр үзүүлэлттэй байх, ашигтай ажиллах, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлэх нь Эрдэнэт үйлдвэрийн хөгжлийн тулгуур зорилт болсоор ирсэн.  Энэхүү зорилтоо өндөр үзүүлэлттэйгээр давуулан биелүүлж, “хамгийн дээд” гэсэн тодотголууд ар араасаа хөвөрсөөр байна.  Жилээс жилд уурхайн  гүн доошилж, хүдэр дэх зэсийн агуулга буурч байгаа ч өнгөрсөн онд Эрдэнэтийн уурхайчид металл авалтыг хамгийн өндөр түвшин буюу 89,3 хувьд  хүргэж чадлаа. Түүнчлэн 320,9 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашиг олж, улсын болон орон нутгийн төсөвт 640 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлжээ. Ийнхүү Эрдэнэт  үйлдвэр ашиглалтад орсон цагаас өнөөг хүртэлх хугацаанд  металл авалтыг хамгийн өндөр хэмжээнд хүргэж, хамгийн их цэвэр ашигтай ажиллаж, хамгийн өндөр татварыг улсын төсөвт бүрдүүлсэн зэрэг түүхэн дээд амжилтуудаар “Зууны манлай уурхай” гэдгээ ахин дахин баталгаажуулсаар буй нь бахтай.
      “Иргэн төвтэй  нийгэм”-ийг байгуулах нь тухайн улс орны хөгжлийн гол түлхүүр гэж үздэг.  Иргэнээ дээдэлж, хүндэтгэдэг байж гэмээнэ иргэд нь сэтгэл хангалуун, өндөр бүтээмжтэй ажиллаж хөдөлмөрлөдөг аж. Энэ зарчим Эрдэнэт үйлдвэрт үйлчилдэг. Ажиллагсдаа компанийн үнэт капитал хэмээн дээдэлж, хүнээ хамгаалж, хөгжүүлэх хүчтэй бодлогыг тус үйлдвэр хэрэгжүүлсээр ирсэн. Нийт зардлынхаа 5-8 хувийг  ажиллагсдынхаа нийгмийн хөгжилд зориулж, цогц шийдэж байгаа нь тэд  “Иргэн төвтэй нийгэм”-ийн  тогтолцоо руу  нэг алхмаар түрүүлж явааг  харуулж байна. Улс орны хөгжил дэвшилд оруулж буй хувь нэмрээр нь компани, үйлдвэрийн газруудын нийгмийн хариуцлагаа хэрхэн биелүүлж байгааг хэмждэг. Нийгмийн хариуцлагын хамгийн  үр дүнтэй, жишиг загварыг Эрдэнэт үйлдвэр түүхэн замналынхаа явцад бүтээжээ. Үүний шилдэг жишээ нь 100 хувийн хөрөнгө оруулалтаар оношилгоо, эмчилгээний Медипас төв эмнэлгийг  барьж, Орхон аймагт  хүлээлгэн өгсөн явдал юм. Монголчууд дэлхийн жишигт нийцсэн орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий  эмнэлэгт үйлчлүүлэхээр холын орныг бус Эрдэнэтийг зорих боллоо. Эрдэнэтийн уурхайн үр өгөөж,  үйлдвэр хот хоёрыг ижилсүүлэн хөгжүүлсээр байна. Хос морьтой хүн хол явна гэдэг энэ буюу.
      Аливаа хөгжил бүхэн ирээдүйгээ тодорхойлж байдаг. Тэр зүй тогтол нь  өдрөөс өдөрт өргөжин тэлж буй Эрдэнэтийг хөгжлийн шинэ эрин өөд хөтөлнө. Эрдэнэт үйлдвэрийн маргаашийн дүр төрх хөгжлийн үндсэн чиглэлд тод томруун тусгагдаж, ойрын таван жилд хэрэгжих төслүүд хэдийнэ тодорхой болжээ. Ирэх он жилүүдэд Ил уурхайд мөчлөгт урсгал конвейрийн технологиор тээвэрлэлт хийж, Засвар механикийн заводад Эрдэнэтийн нэрийн хуудастай авто машин үйлдвэрлэх их гарааны эхлэл тавигдана. Баяжуулах фабрикт өргөтгөл, шинэчлэл хийгдэж, зэсийн баяжмал хайлуулан эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх төсөл хөдөлж эхэлнэ. Эдгээрийг хөдөлгөгч хүчин зүйл нь хүний оюун ухаан юм. Тиймээс ажлын өндөр мэдлэг, туршлагатай ажилтнуудын оюуны чадвар, өөрөөр хэлбэл оюуны өмчийг эргэлтэнд оруулж үйлдвэрээ хөгжүүлнэ.
      Энэ бүхэн зууны манлай үйлдвэрийн ирээдүйн зураг. Зогсолтгүй үргэлжлэх уурхайн чимээ. Зогсошгүй их үйл хэрэг, хүсэл тэмүүлэл.

Олон нийттэй харилцах албаны сэтгүүлч
М.БАЛЖИННЯМ

     Монголын эдийн засгийн чуулган  найм дахь жилдээ болж буй энэ өдрүүдэд улсын эдийн засаг, хөгжлийн гол ачааг хаанахын ямар байгууллага үүрч яваатай та бид танилцаж байна.  Улс орон оршин тогтнох, эдийн засаг тогтвортой байхын гол үндэс нь чухам юу вэ, хөгжлийг хэн түүчээлэх вэ. Үүнд төр, засаг төдийгүй жирийн иргэн та бидний  оролцоо ямар байх вэ.  Хаана хаанаа зөв мэдлэг, мэдээлэлтэй байж, баялгийг хэн бүтээж байгааг бодитоор үнэлэх цаг нэгэнт болжээ. Монголын эдийн засаг өнөөдөр ч уул уурхайгаас  бүрэн хараат байгааг чуулганд оролцогчид онцолсон. Цаашдаа ч энэ байдал хадгалагдсаар байхыг шинжээчид хэлдэг. Тэр дундаа  “Эрдэнэт” үйлдвэр  болон “Оюутолгойг”  ойрын хэдэн жилдээ гадна дотнынхон онцолсоор байх нь гарцаагүй. Учир нь,  Монгол Улсын хөгжлийн сүүлийн 40-өөд жилийн түүхийг дээрх бүтээн байгуулалтаас салгаж ойлгох аргагүй. Тэр дундаа нүүдэлчин соёл иргэншил, мал аж ахуйгаас өөр овойж товойх зүйлгүй байх үеэс Монгол Улсыг дэлхийн тавцанд гаргаж, уул уурхайн салбарынхны анхаарлыг зүй ёсоор татаж эхэлсэн  бүтээн байгуулалт нь “Эрдэнэт” үйлдвэр яах аргагүй мөн.
      “Эрдэнэт” дэх Оросын 49 хувийг төр 100 хувь мэдэлдээ авсан, үйлдвэрийн удирдлагуудын өндөр цалин, хангамж, гадна дотнынхны шахаа гэх мэт  тулга тойрсон хэрүүлийг энэ удаад хойш нь тавья. Зөвлөлтийн ард түмэнтэй хамтран эзэмшиж байсан үйлдвэрээ монголчууд 100 хувь өөрийн мэдэлд авсан нь зөв эсэх тухайд энд ярих нь төрүүлсэн үрээ  ааваар нь овоглосныг буруушааж буйтай агаар нэг учраас тайлбар хийх нь илүүц биз. Харин үйлдвэр тойрсон бусад хэл ам, хэрүүл  тэмцлийг газар авахуулахгүйгээр бүтээн байгуулалтыг саадгүй явуулах үндэс суурийг иргэн таны зөв мэдээлэл, төр, засгийн оновчтой бодлогоор бэхжүүлэх учиртайг дахин сануулъя. Ийн хэлэхийн учир нь, Монгол Улсын бүтэн зууны түүхийг  бүтээлцсэн, өнөөдөр ч ачааны хүндийг үүрч яваа Монголын  буюу “үндэсний” гэх тодотголтой ганцхан том төслөө бид  хэрүүлийн алим болгочихоод байгаа нь нууц биш. Тиймээс энэ удаад “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхэн Монгол Улсын хөгжилд чухам ямар хувь нэмэр оруулсан, тэднийг “Зууны манлай” хэмээн тодотгохын учрыг бодит мэдээллээр дамжуулан хүргэхийг зорилоо.

     “Эрдэнэт” үйлдвэр улсын хөгжлийг тодорхойлохын учир...

     1978 онд анхны баяжмалаа гарган авч жилд дөрвөн сая.тонн хүдэр олборлох, боловсруулах хүчин чадал бүхий уулын баяжуулах үйлдвэрийн эхний ээлжийг  ашиглалтад оруулснаас хойш даруй 40 жил өнгөрчээ. Үүнээс өмнөх түүх сөхвөл 1963  онд Монгол, Чехословакын /Чех улстай хамтран хайгуулын ажлаа эхлүүлсэн ч тэд гэрээнээс гарснаар Зөвлөлтийн ахан дүүстэй хамтарсан түүхтэй/ хайгуулын багийнхан Эрдэнэтэд   дөр­вөн майхан, дөрвөн гэртэйгээр  судалгааны ажлаа эхлүүлснээр Эрдэнэтийн овоо орчимд хүдэржилт илүү байгааг тогтоосон байдаг. Энэ цаг үеэс  бүтээн байгуулалт тасралтгүй өрнөсөн төдийгүй Эрдэнэтийг өдгөө улсын хоёр дахь том хот болон өргөжүүлсэн төдийгүй орон нутгийн төсвийн 90 орчим хувийг  үйлдвэр дангаараа бүрдүүлж байгаа бол  улсын төсвийн 30 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлдэг дэлхийн хэмжээний томоохон  үйлдвэр болон цар хүрээгээ тэлжээ. Тодруулбал, “Эрдэнэт” үйлдвэр ХХК-ийнхан  зэс,  молибдений хүдрийн олбор­лолт, баяжуулалтаар Ази тивдээ томоохонд тоо­цогддог төдийгүй өрсөлдөх чадвараараа Азидаа нэг, дэлхийд долоодугаарт эрэмбэ­лэгдэж байна.   Түүнчлэн    уул уурхайн удирдлагын “Pitram” системийг үйлдвэрлэлд  иж бүрнээр  нэвтрүүлсэн нь Монгол Улсын хувьд анхных болж дэлхийн хэмжээнд айргийн тавд орж байна. “Эрдэнэт“  үйлдвэрийнхэн бүтээгдэхүүнээ ОХУ, Хятад, Америк, Казахстан, Голланд, Швейцарь, БНСУ улсад худалдаад зогсохгүй  Голландын “Trafigura Beheer B.V.“, АНУ-ын “Ocean Partners UK Limited“, “Gerald Metals, Inc“, Өмнөд Солонгосын “Samsung Corporation“ зэрэг   дэлхийн 40 гаруй компанитай хамтран ажилладаг олон улсад данстай компани болжээ.
      Тэд жилд 26 сая тонн хүдэр боловсруулж, 530 орчим мянган тонн зэсийн баяжмал, 4.5 орчим мянган тонн молибдены баяжмал үйлдвэрлэж буй.  Энэ ч үзүүлэлтээрээ Монголын топ аж ахуйн нэгжийг 16 дахь жилдээ тэргүүлсэн нь тус үйлдвэрийн цар хүрээг бүрнээ илтгэх биз. Топ аж ахуйн нэгжүүдийг компанийн ашиг орлого төдийгүй улсын төсөвт оруулсан татвар, нийгмийн даатгал төлсөн ажилчдын тоо зэрэг үзүүлэлтийг харгалзан Сангийн яам болон төрийн байгууллагаас гаргасан тоон мэдээлэлд тулгуурлан шалгаруулдаг. “Эрдэнэт”-ийнхэн уг шаардлагыг тогтмол биелүүлж ирсэн учраас ийнхүү тасралтгүй 16 жил шилдгээр нэрлэгдэж байгаа юм.  Тийм ч учраас Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх “Эрдэнэт” үйлдвэрийг бүхий л үзүүлэлтээрээ номер нэг хэмээн  онцолсныг дурдахад илүүдэхгүй болов уу.  “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ерөнхий захирал Х.Бадамсүрэн “Манай үйлдвэрийн хувьд техникийн болон үйлдвэрийн үзүүлэлтүүд 100-гаас дээш хувиар биеллээ. Өнгөрсөн онд  үйлдвэр 320 тэрбум төгрөгийн цэвэр ашигтай ажиллаж, улс, орон нутгийн төсөвт 615 тэрбум төгрөг төвлөрүүлсэн. 2017 онд бид үйлдвэрээ дараагийн 15 жилд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийг боловсруулсан.  Энэ оноос 15 жилийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлнэ. Төлөвлөгөөнд туссан ажлаас дурдвал ил уурхайн техник технологийг боловсронгуй болгох, баяжуулах фаб­рикийнхаа техникийг шинэч­лэх, засвар механикийн заводод өргөтгөл хийх ажил багтаж байна. Үндсэндээ “Эрдэнэт” үйлдвэрийг хөгжүүлэх зургаан төслийг хэрэгжүүлэхээр бэлдээд байна”  хэмээн топ аж ахуйн нэгжийн шагналаа гардах үеэр хэлсэн юм. Энэ бол тус үйлдвэрийн алсын хараа, менежментийг бүрнээ илтгэсэн мэдээлэл. Үйлдвэр алсын хараатай байхын давуу талыг тэд одоогоос хоёр жилийн өмнө дэлхийн зах зээлд зэсийн үнэ унаж, дотоодын эдийн засаг  хямарсан үед нэг ч хүнийг ажлаас халаагүйгээр барахгүй хямралын эсрэг  хөтөлбөрийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлж, худалдан авалтыг зогсоон түүнийг агуулахад байгаа бараа материалын нөөцөө ашиглан орлуулах, үйлдвэрийн үйл ажиллагааг хэвийн үргэлжлүүлэхэд шаард­лага­тай зардлаас бусад шатах тослох материалын зардлыг 10, удирдлагын зардлыг 20, томилолтыг 30, нийгмийн сангийн зардлыг 50 хувиар бууруулснаар  төлөвлөгөөт үзүүлэл­тээ бүрэн  биелүүлсэн байдаг.  Хэрвээ “Эрдэнэт”-ийнхэн энэ чинээний менежмент хийгээгүй бол  уналттай байсан  улсын эдийн засагт нэрмээс болоод зогсохгүй дарамт болох эрсдэл хүлээж байсан юм. Энэ мэтчилэн “Эрдэнэт”-ийн ашигтай ажиллагаа, үр дүнгээс улсын эдийн засаг хамаардаг учраас тэд хариуцлагаа бүрэн ухамсарласны дүнд хямралын үед ч үүргээ давуулан биелүүлсээр ирснийг онцлох нь зүйтэй.  Энэ тухайд хамгийн сүүлийн ганцхан жишээ татахад,  одоогоос дөрвөн сарын өмнө  “Эрдэнэт  үйлдвэр” ХХК-ийн Дулааны цахилгаан станцын суурилагдсан хүчин чадлыг 48мВт-ын хүчин чадалтай турбингенератороор өргөтгөх ажлыг дуусгасан явдал.  Үүнээс өмнө  “Эрдэнэт” үйлдвэр төвийн эрчим хүчний системээс цагт 100 МВт цахилгаан худалдан авч, жилд 225 тэрбумын төлбөр төлдөг байсан бол ийнхүү өргөтгөл  хийснээр  үйлдвэрлэлийн өөрийн  зардлыг 18.1 тэрбум төгрөгөөр хэмнэж, эдийн засгийн өндөр үр ашигтай ажиллах нөхцөл бүрдсэн юм.  “Эрдэнэт” үйлдвэр  түүхэн энэ өргөтгөлдөө 41.8 сая ам.доллар зарцуулсан нь дэлхийн жишгээс даруй хоёр дахин хямд өртөг болсон юм. Ийнхүү “Эрдэнэт” үйлдвэр 40 жилийнхээ ойн босгон дээр эрчим хүч  хэрэглэгчээс үйлдвэрлэгч болоод зогсохгүй хүчин чадлаараа улсдаа гуравдугаарт эрэмбэлэгдэх Дулааны цахилгаан станцтай болоод байна. Энэ мэт ажлыг үйлдвэр өөрийн хөрөнгөөр барьж гүйцэтгээгүй бол улсаас татаас авч, та бидний татварын мөнгийг хүүхдийн сургууль, цэцэрлэгт  зарцуулж чадахгүй байлаа.  

Нийгмийн хариуцлага ба бүтээн байгуулалт

     1978 онд үйлдвэрийг ашиглалтад оруулахад нийт ажилчдын 95-аас  дээш хувь нь зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд байсан гэдэг.   Харин энэ цаг үеэс дотоодын боловсон хүчнийг бодлогоор  дэмжин сургаснаар өдгөө  үйлдвэрийн 6000 гаруй ажилтны таван хувь нь ОХУ-ын инженер техникийн ажилтан бол  бусад нь монгол хүн байна. Энэ нь үйлдвэрийн удирдлагууд хүний нөөцийн менежментээ хэрхэн зөв хуваарилж ирсний илрэл юм.   Монголын мэргэжилтнүүд  оросуудаас дутахааргүй мэр­гэжил мэдлэгтэй болсны нэг илрэл нь үйлдвэрт  шаардлагатай 20 гаруй тоног төхөөрөмжийг   ажилчид хийж, нийлүүлж байна.  
      Байгалийн баялаг тухайн улсын ард түмний өмч. Тиймээс уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй компаниуд нийгэмд хэр өгөөжтэй ажилласнаар нь тухайн компанийг үнэлдэг. Харин “Эрдэнэт” үйлдэр бий болсноос хойш  дагуул хотоо хэрхэн хөгжүүлсэн, нутгийн ард түмэнд хэр хүртээмжтэй ажилласан талаар яривал урт түүх болно. Анхны тэсэлгээ хийснээс хойш Дархан-Эрдэнэтийг холбосон автозам барьснаас авахуулаад  үйлдвэрийн үе үеийн ажилчдын нийгмийн асуудал, тэтгэвэр тэтгэмж, тэдний гэр бүлд учирсан бэрхшээлийг хуваалцах гээд орчин цагийн уул уурхайн ямар ч компанид бараг байдаггүй үүрэг хариуцлагыг өөртөө хүлээж ирсэн нь хэн бүхний нүдэнд ил байсаар өдийг хүрсэн.   “Эрдэнэт” бол нийгмийн хариуцлагаараа онцгойрдог үйлдвэр. Үүний нэг жишээ нь  “Эрдэнэт” үйлдвэр 1978 онд анх 100 хүний ортой эмнэлэг ашиглалтад оруулсан бол өнгөрсөн онд 500 хүний хүчин чадал бүхий “Медипас” оношилгоо эмчилгээний төвийг нээсэн явдал. Тус төвийг ашиглалтад оруулснаар эрдэнэтийнхэн төдийгүй Монголын ард иргэд олон улсын жишигт нийцсэн эмнэлгийн үйлчилгээг авч, гадагш урсч буй олон арван сая төгрөгийн хөрөнгийн урсгалыг өөрийн оронд татаж, иргэдэд учирч буй хөрөнгө санхүү, цаг хугацаа, сэтгэл санааны саад бэрхшээлийг арилгах  нөхцөлийг бүрдүүлсэн юм. Цаашилбал, бурхан багшийн сэрэг дүр, найрамдлын хөшөө гэх нүдэнд харагдаж, гарт баригдах   томоохон бүтээн байгуулалт бүрт “Эрдэнэт” үйлдвэрийн оролцоо байсаар ирсэн.
      Харин дотоодын ажилчид буюу баялаг бүтээгчдэдээ үйлдвэрийн удирдлагууд хэрхэн анхаарал хандуулдаг вэ.  1980 онд үйлдвэрийн ажилчид маск зүүхээс хэтэрдэггүй байсан бол өдгөө хөдөлмөр хамгааллыг номер нэгд тавиад зогсохгүй хөдөлмөрийн аюулгүй байдлаараа дэлхийд үнэлэг­дэх хэмжээнд хүрээд буйг салбарынхан онцолдог.  Энэ тухайд ганцхан жишээ татахад, хөдөлмөр хамгааллын хувцасгүйгээр нэг ч хүн үйлдвэрт нэвтэрдэггүй нь дээрхийн бүрэн хариулт болох биз.  Эрдэнэтийн нөөц дуусах гэж байгаа талаарх мэдээлэл нэг хэсэг чих дэлссэн бол үйлдвэрийн удирдлагууд 30-40 жилийн нөөцтэй  талаар мэдээлж буй. Тиймдээ ч   Эрдэнэтийн овооны нөөцийг бүрэн ашиглах хүрээнд ил уурхайн мөчлөгт тээврийн технологи нэвтрүүлэх, бая­жуулах үйлдвэрийг өргөтгөх, зэсийн баяжмал хайлуулах, боловсруулах үйлдвэр барих, исэлдсэн, ядуу агуулгатай хүдрээс цэвэр зэс үйлдвэрлэх ажлыг үе шаттай хэрэгжүүлэхээр төлөвлөөд байгаа аж.
 

“Монголын Үнэн” сонины Улс төрийн албаны дарга
М.ӨНӨРЖАРГАЛ

Утас: 99076343
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
 

    “Эрдэнэт үйлдвэр-Хөгжлийн түүчээ 40” түүхт ойн баяр наадмыг 2018 оны зургадугаар сарын 27-ны өдөр тэмдэглэн өнгөрүүлэхтэй холбогдуулан компанийн Ерөнхий захирлын тушаалаар баяр наадмын өдрийг нийтээр амрах амралтын өдрөөр тооцож, 6-р сарын 16-ны Бямба гарагийн амралтын өдрийг ажлын өдөрт шилжүүллээ. Харин үйлдвэрлэлийн тасралтгүй үйл ажиллагааг ханган Ил уурхай, Автотээврийн байгууллага, Баяжуулах фабрик, Засвар механикийн завод, Тээвэр ложистикийн алба, Дулааны цахилгаан станц, Ган бөмбөлгийн цех, Эрчим хүчний цех, Цахилгаан цех, Чанар хяналтын хэлтэс, Геологи хайгуулын анги, Холбоо, мэдээлэл, техник автоматжуулалтын цех, Эрдэнэт сувиллын цогцолбор, Онцгой байдлын гэрээт гал түймэр унтраах, аврах 58-р анги, Гэрээт цагдаагийн хэлтэс, Дотоодын цэргийн 816-р тусгай салбарын ажилтан, албан хаагчид 2018 оны 6-р сарын 27-ны өдөр ажиллана.


У.Цэрэнбат

Даваа, 11 6-р сар 2018 00:00

МОНГОЛЧУУДЫН ЗУУНЫ БАХАРХАЛ

“Эрдэнэт” үйлдвэр - Хорьдугаар зууны манлай бүтээн байгуулалт

     “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ахмадууд ил уурхай үзэж явахдаа “Үйлдвэр ашиглалтанд орсон анхны жилүүдэд 40 тонны БелАЗ-аар л хүдэр тээвэрлэдэг, тэр их өндөр сүрлэг харагддаг байж билээ. Гэтэл одоо 130 тонны БелАЗ машинаар хүдрээ зөөгөөд, хөдөлмөрийн бүтээмжээ хэд дахин нэмэгдүүлсэн гээд бодохоор сайхан шүү гэж ярьцгаана. Энэ үйлдвэрт залуу нас, мэдлэг боловсрол, хүч хөдөлмөрөө харамгүй зориулсан тус үйлдвэрийн анхдагчдын нүдэн дээр Эрдэнэт үйлдвэрийн өнгө төрх өнгөрсөн 40 жилд эрс өөрчлөгдсөнийг энэ мэт олон зүйлээр жишиж болно. Эрдэнэт үйлдвэр хэрхэн байгуулагдаж, ажиллаж, хүндрэл бэрхшээлийг туулж, ямар амжилтанд хүрснийг дор цухасхан ч болов сийрүүлэн бичсү.
     ОХУ-ын олон хотоос 15 мянган хүн, Монголын өнцөг булан бүрээс 5 мянга гаруй  хүн эвлэл, комсомол, намын илгээртээр шинэ үйлдвэр, шинэ хот барьж байгуулна хэмээн Монгол оронд нэгэн зэрэг хуран цуглаж эрч хүчтэй хамтран ажилласан нь 1973 оноос эхлэлтэй. Учир нь, Монгол-Зөвлөлт, Монгол-Чехославакийн хайгуулчид 1964-1972 онд ээлж дараалан хүч хамтран ажиллаж “Эрдэнэтийн овоо” ордын системчилсэн судалгааг хийж дуусгасны үндсэн дээр Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан уул уурхайн баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийг барьж байгуулах тухай хоёр улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрт 1973 оны 11-р сарын 22-ны өдөр Монголын талаас Сайд нарын зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал, Зөвлөлтийн талаас Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга И.Т.Новиков нар гарын үсэг зурсан. “Эрдэнэтийн овоо” ордыг түшиглэн “Эрдэнэт” үйлдвэр барихтай зэрэгцэн Салхит-Эрдэнэтийн төмөр зам, Дархан-Эрдэнэтийн авто зам, Эрдэнэтийн овоо хүртэлх өндөр хүчдэлийн шугам, соёл ахуйн барилга байгууламж, орон сууц гээд нийгмийн хэрэгцээт бүтээн байгуулалтыг нэгэн зэрэг цогцлоох шийдвэрийг дээрх тогтоолд тусгаснаар Монголын 20-р зууны их бүтээн байгуулалт ёстой л “буцалсан” даа. “Эрдэнэт” үйлдвэр, Эрдэнэт хотыг бүтээн босгогчид өдөр шөнийн ээлжинд ажиллана. Барилгын суурь тавьсан газар бүхэнд том том гэрэл сүлэлдэнэ. Ямартаа л  тэр үед “Эрдэнэтийн цагаан шөнө” дуу төрөхөв дээ. Их бүтээн байгуулалт ид өрнөсөн 1974-1978 онд Эрдэнэтийнхэн үнэндээ харанхуй шөнийг хараагүй гэхэд болно. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн барилга байгууламжууд арай баригдаж дуусаагүй буюу 1977 оны намар ирээдүйн шинэ үйлдвэрт ажиллах төрөл бүрийн мэргэжлийн ажилчдыг ЗХУ-ын Алмалык, Гай, Сибай, Учалы хотод зуу зуугаар нь явуулж 6 сараас 1 жилийн хугацаатай сургаж эхэлсэн юм. Тэдний сүүлчийнх нь 1978 оны намар төгсөж ирсэн. “Эрдэнэт” үйлдвэрийг барихаас өмнө 1975 онд Сургалтын төв барьж байгуулан тэнд мөн монгол ажилчдыг сургаж эхэлсэн байлаа. Төр засгийн бодлогоор гадаадын уул уурхайн их сургуулиудад “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажиллах инженер техникийн ажилтнуудыг мөн сургаж байв. “Эрдэнэт” үйлдвэр барьж байгуулах, ажиллах хүчнийг бэлтгэх ажлууд ийнхүү төрийн бодлого, шийдвэрийн дагуу зэрэг хийгдэж, 1978 оны 12-р сарын 14-нд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн нэгдүгээр ээлж ашиглалтанд ороход шинэ үйлдвэр ч ажиллахад бэлэн, шинэ ажилчид ч мэдлэг чадвараа зориулахад бэлтгэгдсэн байлаа. Орос “ах” нараас монголчууд ихийг сурсан. Монгол инженерүүд гэхэд үйлдвэрийн анхан шат буюу ажилчны ажил мэргэжлээс хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, шат ахин ажиллаж суралцсаар мэргэжлийн ажлаа хийх хэмжээнд дадлагажиж, туршлагаждаг байв. Энэ орос “школ” Эрдэнэт үйлдвэрийн алтан дүрэм байсан юм. Үйлдвэрийн анхдагч инженер техникийн ажилтнууд одоо ч тэр түүхэн замналаа бахархалтайгаар дурсан ярьдаг. Нэгдүгээр ээлж ашиглалтанд орсон анхны жилүүдэд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн нийт ажиллагсдын 72 хувь нь оросын мэргэжилтэн, 28 хувь нь монгол ажиллагсад байсан бол өнөөдөр 96,1 хувь нь монголчууд, 3,9 хувь нь л гадаадын мэргэжилтэн ажиллаж байна. 40 жилийн хөгжлийн түүхэнд монгол хүн уул уурхайн салбарт хэрхэн мэргэшиж, чадваржсаныг “Эрдэнэт” үйлдвэрийн энэ жишээнээс харж болно. Энэ үйлдвэрийн Сургалтын төв өнөөдөр Технологийн сургууль болон өргөжиж өөрийн төдийгүй Оюутолгой ХХК зэрэг уул уурхайн томоохон үйлдвэрийн ажиллах хүчнийг сургадаг эрдмийн уурхай болов. Тус үйлдвэр ийнхүү уул уурхайн ажиллах хүчний аугаа их нөөц, оюуны дундаршгүй хүч чадал болсон нь өнгөрсөн хугацааны томоохон амжилтуудын нэг юм.

     “Эрдэнэт” үйлдвэрийг  дагаад одоогийн 103,6 мянган хүн амтай Эрдэнэт хот байгуулагдсан нь Монголын сүүлийн 40 жилд хийгдсэн цорын ганц тод бүтээн байгуулалт байлаа. Тухайлбал, зам харилцаа, дэд бүтэц, соёл, худалдаа, үйлчилгээ, орон сууц гэх мэт нийгэм ахуйн хэрэгцээт барилга байгууламжууд бүгд баригдаж Монголын нэгэн шинэ өнгө төрх бүхий шинэ хот сүндэрлэн боссон.
     “Эрдэнэт” үйлдвэр 1990 он хүртэл таван ээлжийг ашиглалтанд оруулж үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа бүрэн ашиглах хэмжээнд хүрсэн. Гэвч ОХУ, Монгол улсад нийгмийн томоохон шинэчлэлт хийгдэж, зах зээлийн нийгэмд шилжих явцад “Эрдэнэт” үйлдвэр техник технологийн хоцрогдол, сэлбэг хэрэгслийн дутагдалд орох бэрхшээл тохиолдсон. Монголын томоохон үйлдвэрүүд үүд хаалга барьсан тэдгээр он жилүүдэд “Эрдэнэт” үйлдвэр бэрхшээлийг амжилттай даван туулж, аажмаар үйлдвэрлэлээ сэргээж 1994 онд анх удаа 20,04 сая тонн хүдэр олборлож цаашид эрч хүчтэй ажиллах амжилтын гарааг дахин эхлүүлсэн юм. Зэс молибдений үйлдвэрлэлийн энэхүү хүчин чадлын өсөлт, эх орны эдийн засагт оруулсан хувь нэмэр гээд олон амжилтыг харгалзан зуун солигдох агшинд “Эрдэнэт” үйлдвэрийг “Зууны манлай бүтээн байгуулалт” хэмээн өргөмжилсөн нь бодит үнэлгээ, Монгол түмний бахархалын илэрхийлэл байлаа. Монгол улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат “Эрдэнэт үйлдвэр бол Монголын ард түмний бахархал, Монголын эдийн засгийн нэг өндөрлөг, Монгол, Оросын ард түмний эрх тэгш харилцаа, хамтын ажиллагааны талбар, Монголыг дэлхийн эдийн засагтай холбож буй чухал шижим юм” гэж нэгэнтээ товч тодорхой томьёолсон. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Ерөнхий захирал асан Ц.Даваацэрэн “Эрдэнэт үйлдвэр нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг Монголд хамгийн зөв шингээж чадсан цорын ганц үлгэр жишээч  том төсөл байсан” гэж билээ. Үүнийг “Эрдэнэт” үйлдвэрийн 40 жилийн хөгжлийн өнгө төрх, улсын эдийн засагт оруулсан хувь нэмэр, хүрсэн амжилтууд нь гэрчилнэ. Дэлхийн зах зээл дээрх зэсийн үнийн уналтаас үүдэлтэй 1998-1999 он, 2008-2009 он, 2011-2016 оны эдийн засгийн хямралыг тус үйлдвэрийн хамт олон зөв бодлого, үйл ажиллагааны хүчээр ажралгүй туулсан гавьяатай.

“Эрдэнэт” үйлдвэр-Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж

     Үйлдвэрийн анхны ээлжийг жилд 4 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтайгаар ашиглалтанд хүлээн авсан бол 2015 онд Баяжуулах фабрикийн шинэ өргөтгөл барьж ашиглалтанд оруулснаар тус үйлдвэр жилд 32 сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалд хүрсэн нь бахархам амжилт байлаа. Дэлхийн зах зээлд зэсийн баяжмалын 3 хувийг, молибдений баяжмалын нэг хувийг “Эрдэнэт” үйлдвэр дангаараа экспортолж, өдөрт 3 сая ам.долларын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг,  дэлхийн ижил төстэй томоохон үйлдвэрүүдтэй харьцуулахад “Эрдэнэт” үйлдвэр өрсөлдөх чадвараараа 7-д, Ази тивд нэгдүгээрт жагсдаг болсон амжилтуудыг үнэлэн 2010 онд “Эрдэнэт” үйлдвэрийг “Европын бизнес ассамблей” олон улсын байгууллагаас “Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж”-ээр шалгаруулан өргөмжлөл гардуулсан нь манай уурхайчин хамт олны 32 жилийн хамтын үр бүтээлтэй хөдөлмөрийн нэг том үнэлгээ байсан юм. 2013 онд тус үйлдвэрийн 35 жилийн ойг тохиолдуулан  Монголын төр “Эрдэнэт” үйлдвэрийг “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”-гоор мялааж уурхайчин хамт олны магнайг тэнийлгэсэн. Өнгөрсөн 40 жилд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн уурхайчин хамт олон дундаас таван Хөдөлмөрийн баатар, 40-өөд гавьяат төрснийг ч дурдахгүй өнгөрөх аргагүй.

     Монгол улсын Засгийн газар, МҮХАҮТ  хамтран сүүлийн 17 жил “Монголын ТОП-100 аж ахуйн нэгж” шалгаруулахад  “Эрдэнэт” үйлдвэр 2017 онд 16 дах удаагаа ТОП-100 аж ахуйн нэгжийг тэргүүлсэн. Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн Ерөнхий захирал Х.Бадамсүрэн “Манай үйлдвэр 2017 онд түүхэндээ хамгийн өндөр ашиг орлоготой ажиллаж улс, орон нутгийн төсөвт 614.8 тэрбум төгрөг, 2018 оны эхний улиралд улс орон нутгийн төсөвт 150.8 тэрбум төгрөг төвлөрүүлсэн амжилтаар 40 жилийн ойн баяраа угтаж байна” гэсэн мэдээллийг саяхан үйлдвэрийн анхдагч, ахмадуудад бахархалтайгаар дуулгалаа. Тэрээр “Эрдэнэт” үйлдвэр цаашид 60 жил тогтвортой ажиллах нөөц тогтоогдсон гэх геологи хайгуулын ажлын үр дүнг ч Ерөнхий захирал уурхайчдад мэдээлэв. Өөрөөр хэлбэл хуучин, шинэ зуун дамжин өндөр үр бүтээлтэй ажиллаж буй “Эрдэнэт” үйлдвэр нийтдээ 100 жил ажиллаж буян хишгээ монгол түмэнд хүртээх ажээ.
     Эрдэнэт үйлдвэр 40 жил тасралтгүй ажиллахдаа олон мянган хүнд хөдөлмөрийн хүмүүжил, сахилга батыг бат бэх суулгаж, “Сайн ажиллавал сайхан амьдарна” гэдэг үгийн учгийг тайлж ойлгуулан, ажиллагсдынхаа гэр бүлийн орлого, амар амгалан амьдралын эх үндэс болсон номин ногоон “суварга”, эх орны эрдэнэсийг баяжуулан эдийн засгийг тэтгэн дэлгэрүүлсэн бодит биелэл юм.   

  Сэтгүүлч
Ж.ОЮУН

Монголын хөгжил хэдэн арванаар түргэсэхийн зар түгээсэн гэгээн жилүүд

     Чех, Монголын геологичид Эрдэнэтийн овооны орчимд гэр, майхнаа босгож, онгон зэрлэг тал нутгаас эрдэнэ хайж эхэлсэн нь 1964 он. Дөрвөн жилийн дараа гэхэд тэд 1500 метр өргөн, 3.5 км урттай, уулынхаа энгээр тасралтгүй үргэлжилсэн, 4.2 сая тонн зэс, 170 гаруй мянган тонн молибден, хоёр тонн алт, мөнгөний нөөцтэй асар баялаг орд илрүүллээ гэсэн мэдээг олон улсад түгээж байлаа. Хайгуул амжилттай болсонд Чехийн геологчид бөөн баяр болж, “Дэлхийд томд тооцогдох орд” хэмээн тодорхойлж, социалист орны мэргэжил нэгтнүүд уг ордыг нүдээр үзэх гэж манай улсыг зорьж байсан тэр жилүүд Монголын хөгжил хэдэн арванаар түргэсэхийн зар түгээсэн гэгээн үе байжээ.
     1970-1972 онд ЗХУ-ын геологичид нарийвчилсан хайгуул хийж, 4.6 сая тонн зэсийн нөөцтэй хэмээн тогтоогоод Монголын анхны том үйлдвэрийг байгуулах шийдвэр гаргасан билээ. Ингээд 15 мянган хүнтэй хот, үйлдвэр байгуулах их ажил эхэлжээ. Үйлдвэртэй хамт Галуут нуураас Эрдэнэт хот хүртэлх 407 км цахилгаан дамжуулах шугам, Дархан-Эрдэнэтийн 180 км, авто зам, Салхит-Эрдэнэтийн 168 км төмөр зам, хивсний үйлдвэр, сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг, I, II, III бичил хорооллын орон сууцны байруудыг ЗХУ-ын хөрөнгө, мэргэжилтэй боловсон хүчний туслалцаатайгаар барьсан юм. Мөн уурхайчдын гэр бүлийнхнийг ажилтай байлгахын тулд хүнсний томоохон үйлдвэр, худалдаа үйлчилгээний төв, соёлын ордон, шинэ хотын оршин суугчдыг хүнсний ногоо, сүүгээр хангах Улаантолгойн сангийн аж ахуй, мах, үр тариагаар хангах Бургалтайн сангийн аж ахуйг байгуулахаа ч мартаагүй. Ийм бүтээн байгуулалт хийхийн тулд Эрдэнэтийн овооноос гадна Хөтөлийн шохой тэргүүтэй таван орд нээж, ашиглалтад оруулсан гэдэг. Бүхнийг нарийн тооцож, цогцоор нь шийднэ гэж үүнийг хэлэхээс өөр юуг хэлэх вэ. Улсын нийгэм, эдийн засгийг авч явах манлайлах үйлдвэрийг хэрхэн төлөвлөж, ямар цараатай хөдөлдгийг тэгэхэд л монголчууд харсан билээ. “Эрдэнэт үйлдвэр”, түүнийг дагасан Эрдэнэт хотыг босгох их бүтээн байгуулалтын цуурай улс даяар дуурсаж, Монгол орны дөрвөн зүг, найман зовхисоос ирсэн 32 мянган барилгачин ээлжээр ажиллан, эзгүй талд орчин үеийн хот сүндэрлүүлэх хөл хөдөлгөөн хоногийн 24 цагт хором ч тасардаггүй байсан тухай ахмадууд бахархан дурсдаг. Энэ өрнүүн бүтээн байгуулалт Монголын хөгжлийг бүх талаар урагш нь татсан, үнэхээр гайхамшиг байлаа. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг өнгөрсөн зууны манлай бүтээн байгуулалт хэмээдэг нь ийм учиртай. XXI зуун гараад 20 шахам жил өнгөрч, техник технологи, дэлхий ертөнц асар хурдтай өөрчлөгдөж буй энэ үед ч Монголд өнгөрсөн зууны их бүтээн байгуулалтыг давсан зүйл хараахан хийгээгүй л байна.
     Үйлдвэрийг таван жилийн хугацаанд барихаар төлөвлөсөн боловч тухайн үеийн ЗХУ-ын барилгачид, Монголын өнцөг булан бүрээс цугларсан залуус дөрвөн жил хагаст амжуулсан нь үнэхээр бахархам амжилт байлаа. Анхны бүтээгдэхүүнээ 1978 онд галт тэрэгэнд ачуулж, үйлдвэрийг хүлээж авах ёслолын ажиллагаанд Ю.Цэдэнбал дарга оролцон, сайд Ч.Хурцад түлхүүрийг нь гардуулснаар дэлхийд эхний аравт багтаж, тивдээ тэргүүлдэг “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн он тоолол эхэлсэн түүхтэй.

Хүнд үеийг нуруундаа үүрсэн “саалийн үнээ” дэлхийн жишиг үйлдвэр болсон

    Үүнээс хойших 40 жилийн хугацаанд “Эрдэнэт үйлдвэр” улс болон орон нутгийн төсөвт 5.4 их наяд төгрөг төлж, 2.2 их наядын цэвэр ашиг олсон гэсэн тоо байна. Улс орны амьдралд ямар ач холбогдолтой үйлдвэртэй болсноо монголчууд хамгийн тод томруун, гүн гүнзгий мэдэрсэн үе нь зах зээлийн нийгэмд шилжсэн эхний жилүүд. Түшиж тулдаг ганц улс маань биднийг гэхтэй манатай болж, гадаад ертөнцтэй хэрхэн харилцахаа мэдэхгүй шахам монголчууд унтаагаараа ус руу шидүүлсэн мэт шокийн байдалтай байхад “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийнхэн л гадаадын зах зээлтэй хамгийн анх холбогдож, зэсээ экспортолж байв. 1993 онд тэднийх зах зээлийн мэргэжилтэн бэлтгэхийн тулд АНУ-д гурав, Японд долоо, Англид 30 хүн сургасан бөгөөд тэд үйлдвэрээ жилийн дотор зах зээлд шилжүүлж чадсан гэдэг. Энэ үед “Эрдэнэт үйлдвэр”-ээс гаргасан бүтээгдэхүүн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 40-50, экспортын барааны 70, улсын төсвийн 50 хувийг дангаараа бүрдүүлж байв.
     Өнөөдөр Монгол Улсын эдийн засгийн бүтэц өөрчлөгдсөн ч “Эрдэнэт үйлдвэр” том орон зай эзэлж, манлайлсан хэвээр. Эрдэнэтийг нийслэлийн удаа орох том хот болгон өргөжүүлсэн тус үйлдвэр өдгөө Орхон аймгийн төсвийн 90 орчим, улсын төсвийн 10 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлдэг. Зэс, молибдений хүдрийн олборлолт, баяжуулалтаар Ази тивдээ томоохонд тооцогдоод зогсохгүй өрсөлдөх чадвараараа тивдээ нэг, дэлхийд долдугаарт эрэмбэлэгддэг “Эрдэнэт” дэлхийн жишиг үйлдвэр болсон.

Үндэсний мэргэжилтнээ түшиж улс орон хөгжил рүү, ирээдүй рүү алхана

     “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн гавьяаг зөвхөн эдийн засаг, мөнгө хөрөнгө талаас нь ярих нь хангалтгүй. Өнгөрсөн 40 жилийн хугацаанд уг үйлдвэрийг түшиглээд Монголд технологи инженерийн бүхэл бүтэн салбар үүссэн. ЗХУ-ын мэргэжилтнүүд, Монголын үндэсний сэхээтний маш том арми бүрдсэн учраас энд эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил эрчимтэй хийж, өнөөдөр бүтээмж, инновацийн нэгэн төв болж буй юм.
     Энэ үйлдвэрээс гарч буй хамгийн том баялаг бол үндэсний боловсон хүчин. Монгол Улс инженерүүдээ дайчлаад зэс хайлуулах үйлдвэр барья гэхэд “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн инженер техникийн ажилтан, технологичид бэлэн зогсож байна. Бахархмаар, баярламаар биш гэж үү. Үндэсний мэргэжилтнээ түшиж, бий болсон эрдэм шинжилгээний потенциалыг нь ашиглаж байж л улс орон хөгжил рүү, ирээдүй рүү алхана. Хэдхэн жилийн өмнө хүн гуйж, хүнээр заалгаж байсан монголчууд одоо хүний царай харахааргүй болсон. Үндэсний мэргэжилтнүүд үндэсний үйлдвэртэйгээ хамт өсөж, хөгжсөөр ирсэн.

Менежментийн тухайд товчхон

     “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг анх байгуулахдаа жилд 16 сая тонн хүдэр боловсруулна гэж тооцсон. Тэр үед хүдэр дэх зэсийн агуулга 1-0.8 хувьтай байсан. Өнөөдөр “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн жилийн хүдэр олборлолтын хэмжээ 31-32 сая тонн болсон ч хүдэр дэх зэсийн агуулга 0.48 хувь болж буурсан. Тиймээс экспортын бүтээгдэхүүнийг 125 мянган тонн цэвэр зэсээс буулгахгүйн тулд илүү үйлдвэрлэл явуулж, илүү зардал гаргаж байна. Зах зээлд шилжсэн 28 жилд “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн түүхэнд гурван удаагийн хямрал тохиосон. 1998-1999 болон 2008-2009 оны хямралын үед дэлхийн зах зээл дээр зэсийн үнэ буурсан ч бидний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн зардлаас хэтэрч унаагүй. Харамсалтай нь, 2011 оноос хойш үргэлжилсэн эдийн засгийн хямрал үнэхээр хүнд байлаа. 2011 онд зэсийн үнэ жилийн дунджаар 8821 ам.доллар байсан. Зарим үед 9000-10 000 ам.доллар ч хүрч байв. Түүнээс хойш зэсийн үнэ дэлхийн зах зээл дээр зургаан жил тасралтгүй унахдаа манай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртгөөс доош орсон. Дэлхийн зах зээл дээр тонн зэсийн үнэ 2015 онд 4863 ам.доллар болсон байв. Гэтэл энэ үед манай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн өртөг, зардал 5000 ам.доллараас илүү байлаа. Алдагдалд орохоор нөхцөл үүссэн. Энэ үед үйлдвэрийн менежментийн баг “Хямралын эсрэг авах арга хэмжээ, хэмнэлтийн бодлого” хэрэгжүүлж, бүтээгдэхүүний өртгийг 2015 онд 4820, 2016 онд 4000 ам.долларт хүргэж урт хугацаанд үргэлжилсэн хямралыг Эрдэнэтийн уурхайчид амжилттай давсан юм. Улсын төсөвт өгдөг мөнгө, ажилчдад олгодог цалин, нийгэмд түгээдэг халамжаа энэ үед хэвээр хадгалсан нь манай үйлдвэрийн гавьяа.

(“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн эдийн засгийн хэлтсийн орлогч дарга Д.Галбаатарын
“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн эдийн засгийн өнөөгийн байдал болон Монгол Улсын эдийн засагт гүйцэтгэх үүрэг” илтгэлээс)

     Үйлдвэрийн менежментийн баг хэмнэж болох зардлыг танах, үйлдвэрээ үр ашигтай ажиллуулахын тулд олон ажил хийсэн. Үүний нэг нь дулааны цахилгаан станцаа 48мВт-ын хүчин чадалтай турбингенератороор өргөтгөсөн явдал. Үүнээс өмнө “Эрдэнэт үйлдвэр” төвийн эрчим хүчний системээс цахилгаан худалдан авч, жилд 225 тэрбум төгрөгийн төлбөр төлдөг байсан бол энэ өргөтгөлийг хийснээр 18.1 тэрбум төгрөг хэмнэх нөхцөл бүрдсэн юм. “Эрдэнэт үйлдвэр” Монголын топ аж ахуйн нэгжийг 16 жил тэргүүлсэн нь тэдний ажлын үр дүнг олон нийт хүлээн зөвшөөрсний нэг илэрхийлэл болов уу. Топ аж ахуйн нэгжүүдийг компанийн ашиг орлого, улсын төсөвт оруулсан татвар, нийгмийн даатгал төлсөн ажилчдын тоо зэрэг үзүүлэлтийг харгалзан шалгаруулдаг билээ.

“Эрдэнэт үйлдвэр” Монголын хөгжлийг түүчээлж, гэрэлтсээр байх болно

     “Эрдэнэт үйлдвэр” өнөөдөр байгаа талбайнхаа хэмжээнд ажиллахад дахиад 40 гаруй жил ажиллах нөөц, боломж ирээдүй бий гэдэг. Энэ хугацаа дахин цаашлах ч боломжтой гэж геологичид үздэг. Учир нь Эрдэнэтийн районд нийт зургаан илрэл байдгийн нэгийг л олборлож буй. Цаана нь Оюуттолгой, Зөөхийн гол, Цагаан чулуут зэрэг хэтийн төлөв сайтай гэж тодорхойлогдоод, хайгуул судалгааны ажил хийгээгүй илэрц бий. Тиймээс “Эрдэнэт үйлдвэр” ойрын 100 жилдээ л лав Монголын манлайлах үйлдвэр, хөгжлийн түүчээ, эдийн засгийг чирэгч хэвээр байх буй за.
     Эрдэнэтийн овооны нөөц 100 жилийн дараа дууслаа гэхэд Монголын хоёр дахь том хот Эрдэнэт яадаг билээ гэж санаа зовох хэрэггүй. Учир нь тэнд машин, байгууламжийн томоохон үйлдвэр үлдэх ирээдүйг салбарынхан олж хараад байгаа. Өнөөдөр “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн Засварын механикийн завод технологийн тоног төхөөрөмжид их, дунд, урсгал засвар хийх, элэгдсэн эд ангийг сэргээн засварлах, тоног төхөөрөмжийг резин болон корундаар хуяглах, металл хийц болон стандартын бус тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгсэл үйлдвэрлэх, цахилгаан тоног төхөөрөмж засварлах, өргөн тээвэрлэх машин механизмд оношлогоо засвар хийх, ган, ширэм, өнгөт металл хайлж эд анги цутгах үндсэн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ ямар ч үйлдвэрийн өргөтгөл, уул уурхайн тоног төхөөрөмжийг хийгээд явах боловсон хүчний болон тоног төхөөрөмжийн нөөц, чадвартай болсон. Иймээс Эрдэнэт хот Монголын металл боловсруулах үйлдвэрийн үндсэн түшиц газар байсаар, “Эрдэнэт үйлдвэр” Монголын хөгжлийг түүчээлж, мянган жил ч гэрэлтсээр байх болно.

 “Өнөөдөр” сонины сэтгүүлч
Х.УЯНГА

 

Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн

Олон нийттэй харилцах албаны цахим хуудас

           

 

 

Зургийн цомог