• Орон нутгаас 31,9 тэрбум төгрөгийн худалдан авалт хийжээ

        Эрдэнэт үйлдвэр ХХК нь сүүлийн дөрвөн жилийн хугацаанд Орхон аймгийн үйлдвэрлэгч компаниудтай 31,9 тэрбум төгрөгийн худалдан авалт хийжээ. Баяжмалын шуудай, ган бөөрөнцөг, ажлын хувцас, түүхий резин, лед гэрэл, электродын үйлдвэрүүдийн бүтээгдэхүүн дийлэнх хувийг эзэлж байна. 2016 онд 5,1 тэрбум, 2017 онд 7,7 тэрбум, 2018 онд 12 тэрбум төгрөгийн нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүнийг орон нутгийн үйлдвэрлэгчдээс худалдан авчээ. Орхон аймгийн аж ахуйн нэгжүүдтэй 2018 онд 42,5 тэрбум төгрөгийн 244 гэрээ байгуулсан нь өмнөх онтой харьцуулахад 2,2 дахин нэмэгдсэн байна.   У.Цэрэнбат Фото: Б.Баттөгс Дэлгэрэнгүй...
  • Геологийн нөөцийг 60 гаруй жил ашиглана

         Эрдэнэт үйлдвэр ХХК нь анх Монгол, Чехословакийн геологчдын хайгуулын ажлын үр дүнгээс эхлэн өнөөг хүртэл уурхайн ашиглалтын насжилтыг нэмэгдүүлэхээр геологи хайгуулын ажлыг дэлхийн жишигт нийцүүлэн өнөөг  хүртэл гүйцэтгэж байна. Ордын нөөц өсгөх хайгуул, судалгааны ажлыг олон жил үе шаттайгаар хэрэгжүүлж ирсэн. 2017, 2018 онд геологи хайгуулын ажлын үр дүнг нэмэгдүүлснээр хүдрийн баялгийг өсгөж,  ашиглалтын нөөцийг 40 жил, геологийн нөөцийг  60 гаруй жил ашиглах боломжтой боллоо. У.Цэрэн Фото: Б.Баттөгс Дэлгэрэнгүй...
  • Улсын төсвийн орлого нэмэгджээ

        Эрдэнэтийн уурхайчид улсын төсвийн тал хувийг бүрдүүлж, эх орны эдийн засгийн хүнд үед улсаа нуруундаа үүрч явсан түүхтэй. Өнгөрсөн 40 жилийн хугацаанд 854,8 сая тонн хүдэр боловсруулжээ. Сүүлийн гурван жилийн тайлан мэдээнээс харахад улсын болон орон нутгийн төсөвт уурхайчдын төлсөн татварын дүн өссөн байна. Тухайлбал 2016 онд 183,7 тэрбум, 2017 онд 578,6 тэрбум, 2018 онд 654,8 тэрбум төгрөгийн орлого төсөвт төвлөрүүлжээ. Харин үйлдвэрлэлийн түүхэнд зэсийн металл авалт энэ онуудад хамгийн өндөр хувьд хүрсэн байна. У.Цэрэнбат Фото: Б.Баттөгс Дэлгэрэнгүй...
  • Нийгмийн хариуцлагын зардлыг нэмэгдүүлэв

         Эрдэнэт үйлдвэр ХХК нь уул уурхайн хүнд үйлдвэрийн хувьд ажилтнууддаа 24 нэр төрлийн хөнгөлөлт, дэмжлэг, буцалтгүй тусламж үзүүлж, нийгмийн хамгааллын бодлогыг хэрэгжүүлэн ажиллаж байна. Ажилчдын цалинг 2017 онд 10%-аар, ажлын үр дүнгийн урамшууллыг 20 %-аар, 2018 онд цалинг дахин 15% хүртэл нэмэгдүүллээ. Үүний хүрээнд сүүлийн гурван жилд 129,2 тэрбум төгрөг зарцуулжээ. Нийгмийн хариуцлагын хүрээнд компани 2017 онд 60,5 тэрбум төгрөг зарцуулсан бол 2018 онд 24,4 тэрбумаар нэмэгдүүлж 84,9 тэрбум төгрөгт  хүргэсэн байна. У.Цэрэнбат Фото: Б.Баттөгс Дэлгэрэнгүй...
  • Хуульчид 32,8 тэрбум төгрөгийн ашигтай шийдвэр гаргуулжээ

         Эрдэнэт үйлдвэрийн Хууль, эрх зүйн газрын хуульчид өнгөрсөн онд олон улсын арбитрын гурав, дотоодын арбитрын нэг, иргэний 54, захиргааны дөрөв, эрүүгийн 16, зөрчлийн хоёр гээд нийт 80 хэрэгт компанийн эрх ашгийг төлөөлөн ажиллажээ. Тэд иргэний 54 хэрэгт ажилласнаас 38 хэргийг шүүхээр эцэслэн шийдвэрлүүлж, компанид 30,3 тэрбум төгрөгийн ашигтай шийдвэр гаргуулсан байна. Мөн эрүүгийн 16, зөрчлийн 2 хэрэгт  ажилласнаас 12 хэрэг эцэслэн шийдвэрлэгдэж, 4,1 сая төгрөгийн хохирлыг барагдууллаа. Түүнээс гадна захиргааны дөрвөн хэргийн хоёр нь шүүхээр эцэслэн шийдвэрлэгдэж, нийт 2,5 тэрбум төгрөгийг компанид ашигтайгаар шийдвэрлүүлсэн амжилттай ажиллав. Тус газар 2018 онд 16 компани, дөрвөн иргэнээс нийт таван сая ам.доллар, 900 орчим сая  төгрөгийн авлага барагдуулсан байна.      Харуул хамгаалалтыг сайжруулах, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр “Үйлдвэрийн бүс, объектод хүн, тээврийн хэрэгсэл нэвтрүүлэх журам”-ыг шинэчлэн боловсруулан батлуулж, компанийн бүх ажилтнуудад цахим үнэмлэх олгох ажлыг ХМТАЦ-тай хамтран зохион байгуулсан. Журмыг хэрэгжүүлэх зорилгоор “Зочин” үнэмлэхийг хэвлүүлж, Үйлчилгээ, аж ахуйн алба, Гэрээт цагдаагийн хэлтэст хүлээлгэн өгсөн ба гэрээт байгууллагуудын ажилтнуудыг цахим үнэмлэхээр хангах ажлыг зохион байгуулав. Мөн “Компанийн аюулгүй байдал” сарын аяныг зохион байгуулж, Гэрээт цагдаагийн хэлтэс, Дотоодын цэргийн 816 дугаар салбарын харуул, хамгаалалтын бүх  цэгүүдээр хамгаалалтыг сайжруулах олон ажил санаачлан хэрэгжүүлсэн нь үр дүнгээ өгч байна. Энэ онд хэрэгжүүлэх үйлдвэрийн ажилчдын автобусны шалган нэвтрүүлэх систем, харуул хамгаалалтын нэгдсэн систем, камерын хяналтын нэгдсэн төв байгуулах ажлын бэлтгэл хангагдаж байна. Дэлгэрэнгүй...
  • Сэрэмжлүүлэг

         Сүүлийн үед Орхон аймгийн цагдаагийн газарт Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-д бараа, ажил үйлчилгээ худалдан авах, гэрээ байгуулахад зуучлах, мөн ажилд оруулж өгөх нэрийдлээр мөнгө өгсөн авсан залилангийн гэмт хэргийн тухай  гомдол удаа дараа ирсэн байна.      Иймд Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн зүгээс иргэдэд дараахь мэдээллийг хүргэж байна. Эрдэнэт үйлдвэр ХХК нь бараа, ажил үйлчилгээ худалдан авах, иргэнийг ажилд авах журмууддаа нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар худалдан авалтын  болон хүний нөөцийн бодлогоо 2016 оноос хойш олон нийтэд нээлттэй, ил тод болгосон.  Тухайлбал Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн Хангамжийн хэлтэс нь үйлдвэрт хэрэгцээтэй бараа материал, тоног төхөөрөмжийн худалдан авалт хийхдээ “Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ худалдан авах тухай”  Монгол Улсын хууль, түүнчлэн компанийн “Бараа, ажил үйлчилгээ худалдан авах ерөнхий журам”-ын дагуу нээлттэй тендер шалгаруулалтын урилгыг компанийн албан ёсны www.erdenetmc.mn цахим хуудасны Худалдан авалт хэсэг дэх Тендерийн урилга дэд буланд байршуулан, олон нийтэд мэдээллийг цаг тухай бүрд ил тод хүргэн ажиллаж байна.      Мөн хүний нөөцийн бодлогын ил тод байдлыг хангах, хангуулах ажлын хүрээнд компанийн албан ёсны www.erdenetmc.mn цахим хуудсаар дамжуулан нээлттэй ажлын байрны зарыг олон нийтэд тогтмол хүргэж байна. Энэ нь тухайн ажлын байрны талаар сонирхсон иргэнд мэдээллийг ил тод хүргэх зорилготой бөгөөд хувь хүний хүсэлт, бичиг баримт, анкетыг цахимаар хүлээн авахгүй байхаар журамлагдсан болно. Иймээс Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-иас зарлаж буй нээлттэй ажлын байрны мэдээллийг www.erdenetmc.mn цахим хуудасны Хүний нөөц хэсэг дэх Нээлттэй ажлын байр дэд булангаас авч, холбогдох хаягаар лавлаж тодруулах шаардлагатай юм. Түүнчлэн компанийн дотоод журмын дагуу ажилд орох өргөдөл, хүсэлтээ өөрийн биеэр ирүүлж, мэдээлэл авч байхыг хүсье.        Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-тай холбоотой дээрхи мэдээллүүд иргэн та бүхний өмнө ил тод, нээлттэй байдаг бөгөөд залилан мэхлэх гэмт хэргийн золиос болохгүй байхыг сэрэмжлүүлж байна.   ЭРДЭНЭТ ҮЙЛДВЭР ХХК-ИЙН ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ГАЗАР, ОЛОН НИЙТТЭЙ ХАРИЛЦАХ АЛБА Дэлгэрэнгүй...
  • “Эрүүл мэнд” хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг сайжруулна

         Эрдэнэт үйлдвэр ХХК ажиллагсдынхаа нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх бодлогын хүрээнд "Эрүүл мэнд" цогц хөтөлбөр боловсруулан, тав таван жилээр хэрэгжүүлэн үр дүнг нь дүгнэдэг. Уг хөтөлбөрийн үйл ажиллагааг хариуцаж ажилладаг  ХАБЭАБОХХ болон Эрдэнэт сувиллалын цогцолборын удирдлага, холбогдох эмч мэргэжилтнүүд өнөөдөр зөвлөлдөж,  2019 оны ажлын төлөвлөгөөгөө хэлэлцлээ.      “Эрүүл мэнд” цогц хөтөлбөрийг илүү үр дүнтэй хэрэгжүүлэхийн тулд эрүүл мэндийн урьдчилан сэргийлэх үзлэг, эмчийн хяналтын зохион байгуулалтыг оновчтой, зөв төлөвлөх талаар хөндөв. Тухайлбал, Мэргэжлээс шалтгаалах өвчний улмаас хувь тогтоолгосон ажилтнуудын бүртгэл, тэдэнд тавих эрүүл мэндийн хяналт, Улаанбаатар хотод онош тодруулахаар явж буй ажилтнуудын үзлэгийн хуваарь, хөдөлмөрийн хүнд нөхцөлд буюу химийн хорт болон цацраг бодистой харьцдаг ажилтнуудын эрүүл мэндийн үзлэг төлөвлөлтийг практик судалгаа, ажилтнуудын санал дээр үндэслэн боловсруулахыг чухалчиллаа.      Мөн эрүүл хүнсээр дамжуулан уурхайчдыг эрүүлжүүлэх алхам хийх нь хамгийн зөв хэлбэр гэж зөвлөгөөний үеэр онцолсон. Эрдэнэт сувиллын цогцолборын дэргэд ажиллаж буй халдвар судлаач, хоол  зүйч, технологичоос бүрдсэн Хүнсний эрүүл  ахуйн хяналтын баг, ХАБЭАБОХХ-ийн Хүнсний эрүүл ахуйч эмч шинээр ажиллах болсон  зэрэг нь дээрх бодлогыг бодитоор хэрэгжүүлэх хөшүүрэг юм.  Ингэснээр ажиллагсдын халуун хоол болон хүнсний эрүүл ахуйн хяналт, шалгалт дээшилж,  эрүүл аюулгүй ажиллах боломж нэмэгдэнэ. “Ажиллагсдын эрүүл мэндийг хамгаалах, эрүүл ахуйн нөхцөл сайжруулах ажлыг  үр дүнтэй, оновчтой зохион байгуулахад энэхүү зөвлөгөөний зорилго чиглэсэн” гэж ХАБЭАБОХХ-ийн Эрүүл ахуйн албаны дарга О.Алтансүх ярилаа.   Дэлгэрэнгүй...
  • Автомат машинаас шаардлагатай бүх тодорхойлолтоо авна

         Эрдэнэт үйлдвэрийн мэдээллийн санг найдвартай баталгаажуулах, ажиллагсдад шаардлагатай баримт бичгийг шуурхай олгох, шат дамжлагыг багасган цаг хэмнэх зорилгоор тодорхойлолт олгох машиныг компанийн хэмжээнд ашиглаж эхэлсэн нь ажилтнуудын талархлыг хүлээж буй оновчтой технологийн нэг болжээ. Анхны машиныг Ерөнхий захиргааны 2 дугаар байранд нэвтрүүлж байсан бол  Ерөнхий захиргааны 1 дүгээр байр болон Засвар механикийн заводад шинээр хоёр машиныг нэмж суурилуулсан байна.  Уг ажлыг Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн Ерөнхий захирлын 28 тоот тушаалын дагуу Захиргаа хүний нөөцийн хэлтэс, Холбоо мэдээлэл, технологи автоматжуулалтын цех хамтран зохион байгуулж, гүйцэтгэсэн юм.      Тодорхойлолт авах машин нэвтэрснээр ажилтнууд цалин болон ажлын тодорхойлолт, ХАБ-ын хувийн хамгаалах хэрэгслийн мэдээллийг нэг дороос авах боломжтой боллоо. Түүнчлэн энэхүү боломжийг  илүү өргөн болгох үүднээс  Холбоо мэдээлэл, технологи автоматжуулалтын цехийн мэргэжилтнүүд үйлдвэрийн ажиллагсдын хөдөлмөр, зохион байгуулалтын нэмэлт системийг боловсруулж байна. Уг программыг Монгол Улсын хэмжээнд ашиглаж буй  мэдээллийн нэгдсэн “Хур” системтэй холбосноор бусад олон төрлийн бичиг баримтыг автомат машинаас авах боломжтой болох юм. Тодруулбал,  өндөр насны тэтгэвэрт гарахад маш олон тодорхойлолт бичиг бүрдүүлж, 2 сар хүртэл хугацааг зарцуулдаг байсан бол  дээрх программыг ашиглаж эхэлснээр  ердөө 2-3 минутын хугацаанд шаардлагатай бүх бичиг баримтаа татаж авах юм байна.  Шинэ программыг  оны эхний хагас жилд нэвтрүүлэхээр төлөвлөж байна.   М.Балжинням Дэлгэрэнгүй...
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
×

Анхааруулга

JUser: :_load: Unable to load user with ID: 927

 
Тэрээр Эрдэнэтэд импорт орлох бүтээгдэхүүн хамгийн ихээр үйлдвэрлэж буй Засвар механикийн заводын зохион бүтээгч инженерээр ажиллаж байна. Би түүнтэй ярилцахын өмнө Н.Хосбаяраас “2014 онд хийсэн ажлынхаа тайланг өгөөч” гэлээ. Аминдаа тэндээс нь асуулт ургуулах санаатай. Тэгтэл “Бололгүй яахав” гэснээ компьютераасаа олон эд анги, тоног төхөөрөмжийн скэз зураг хэвлэж өгөв. Өгүүлбэр, өгүүлбэрээр бичсэн тайлан хүлээсэн би гайхахдаа өнөөх зургуудыг хэсэг харж суугаад ярилцлагаа ийнхүү эхэллээ. 
-Таны унасан газар, угаасан ус хаана вэ гэдгээс яриагаа эхэлье?
-Би Орхон аймгийн Жаргалант сумынх. Улаантолгойн САА-д тоглож өссөн. Тэндээ 10 жилийн сургууль төгсөөд ШУТИС-ийн харьяа Дархан хотын Технологийн сургуулийг механик инженер мэргэжлээр 2002 онд дүүргэсэн. 2003 оноос “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажиллаж байна. Нэг л мэдэхэд 11 жил болжээ.  
-Ажлын гараа юунаас эхэлсэн бэ?
-Ер нь манай үйлдвэрт ажилд орсон инженер техникийн ажилтан ч бай, дарга цэрэг хэн ч байсан хамгийн доод шатны ажлаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлдэг. Тэр жишгээр бэлдэц зөөх, агуулах цэвэрлэхээс ажлаа эхэлж байлаа. Өөрөөр хэлбэл төмөр зөөхөөс л ажлаа эхэлсэн дээ. Дараа нь Металл хийцийн хэсэгт мастер, жилийн дараагаас Механик цехийн технологич хийсэн. 
-Ажлын анхны багш тань хэн бэ? 
-Олон хүнийг нэрлэнэ дээ. Гэхдээ Бал ахыг онцолж ярих хэрэгтэй. Одоо манай цехийн зөвлөх инженерээр ажилладаг. Манай Технологийн сургуулийн анхны төгсөгч олон хүн Засвар механикийн заводад ажилладаг юм. Тэд маань дараагийн төгсөж ирсэн дүү нартаа ажлын дадлага туршлагаасаа хуваалцан халамжлан сургадаг уламжлалтай.  
-Өөрөө дүү нараа хэр халамжилж байна? 
-Мэдэх чадахаа хэлж зөвлөхийг л хичээдэг. Залуус дундаасаа мэдлэг боловсрол, ажилд хандах хандлага зэргийг нь дүгнэж байгаад аль ажлыг хийлгэвэл илүү тохиромжтой вэ гэдгийг бид хоорондоо ярилцана. Энэ хүн ийм чадвартай юм байна, үүнийг нь хөгжүүлэн ажиллавал илүү бүтээл гарна. Ур чадвар нь өсөх ирээдүйтэй гээд чигийг нь зааж зөвлөдөг.  
-Бид идэвхтэй амьдралынхаа ихэнх цагийг ажил дээрээ өнгө-рүүлдэг. Хамт олныхоо талаар ямар бодол сэтгэгдэлтэй явдаг вэ?
-Би 2011 оноос Зохион бүтээх технологийн товчоонд орж ажилласан. Тэр үед туршлагатай зохион бүтээгч инженерүүд намайг угтаж авсан. Үйлдвэр байгуулагдсанаас хойш ажилчдын бүтэн нэг үе өнгөрч байна. Өнөөдөр манайд Монгол улсын зөвлөх инженер, манай товчооны дарга М.Дамба, Я.Туяа гээд дадлага туршлага, мэдлэгээ хүмүүст харамгүй зааж, залуу үеэ бэлдэж байгаа ажилтан бүрт талархдаг. Бид тэднийхээ ажлыг хүлээн авахдаа хариуцлагатай, нэр хүндтэй үргэлжлүүлэхийг хичээнэ. Манай заводод үйлдвэрлэгдэж байгаа эд анги, тоног төхөөрөмжийн  зохион бүтээлтийн ажил энэ өрөөнд хийгддэг. Зохион бүтээлт ямар байхаас манай ажлын гол үзүүлэлт хамаарна. Бид үйлдвэрлэлийнхээ онцлогт тохирсон зохион бүтээлт хийх ёстой. Гаднаас загвар деталлууд ороод ирэхээр зургийг нь гаргана. Тэр зургийн дагуу цутгаж эд ангийг үйлдвэрлэж гаргадаг. Тэгэхээр үйлдвэрлэлийн эхний процесс манай өрөөнөөс эхэлдэг. 
  -Зохион бүтээгчид анхдагч байх нь. Манай завод импорт орлох олон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Энд таны оролцоо хэр байгаа вэ? 
-Шинжлэх ухааныг үйлдвэрлэлтэй холбодог онцлогтой мэргэжлээрээ би бахархдаг. 2014 онд импорт орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл дээр Ерөнхий механикийн, Зураг төслийн хэлтэс, Зохион бүтээх технологийн товчоо, Баяжуулах фабрикийн зохион бүтээгч инженерүүд нэг баг болж ажиллахад би оролцсон. Дулааны цахилгаан станцын бутлуурын хуягны зохион бүтээлтийн ажлууд, Хүдрийн ил уурхайн 18 м3 экскаваторын шанаганы иж бүрэн ажлын зургийг энэ онд зохион бүтээж дууссан. Ирэх онд манай заводын үйлдвэрлэсэн 18 м3 багтаамжтай шанага уулын ажилд ашиглагдана.  
-Энэ жил Оюутолгой компанийн захиалгаар нилээд ажил хийсэн үү?  
-Тэгсэн. Хоёр төрлийн бутлуурын захиалга манайд ирснийг хийсэн. Бид эндээс томилолтоор очоод газар дээр нь зураг, хэмжээ аваад хоёр төрлийн овор хэмжээ ихтэй конусыг туршилтын журмаар хийж өгсөн. Ашиглалтын туршилт амжилттай болвол “Эрдэнэт” үйлдвэрийн нэрийн бүтээгдэхүүн гадны зах зээлд гарах боломж нээгдэнэ. Өөрийн үйлдвэрийн дотоод хэрэгцээнээс гадна ижил төстэй тоног төхөөрөмжүүдийг үйлд-вэрлэх ажил үргэлжилж байна. Энд манай зохион бүтээх товчооны үүрэг оролцоо их. 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн хаалт, хөгжлийн менежментийн хүрээнд Засвар механикийн завод өргөжиж байна. Үйлдвэрийн удирдлагууд төдийгүй Монгол улсын Засгийн газар ч танайд найдлага тавьж анхаарал хандуулж байх шиг...?
 -Манай завод Монгол улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа металлургийн, механик боловсруулалтын, машин үйлдвэрлэлийн хамгийн том бааз суурь. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн хаалт, хөгж-лийн менежментийн бодлогын хүрээнд Засвар механикийн заводыг металлургийн үйлдвэр болгон хөгжүүлэх төлөвлөгөө бий. Энэ хүрээнд үе шаттай ажлууд хийгдэж байна. Тухайлбал Цутгуурын цехийн технологийг шинэчлэх, Механик цехийн тоног төхөөрөмжийг орчин үеийн суурь машинуудаар солих гэхчилэн ажлууд хийгдээд явж байна. 
-Засвар механикийн заводын Зохион бүтээх товчооны инженерүүд Улсын хэмжээнд ур чадвараараа дээгүүр үнэлэгдэх мэргэжилтнүүд гэдэгтэй хэн ч маргахгүй. Гэхдээ та бүхэн техникийн шинэчлэлийг даган хөгжиж чадаж байна уу? 
-Ер нь залуучуудын хувьд хөгжих боломж нээлттэй шүү дээ. Өөрийн мэргэжил, боловсролыг дээшлүүлье, хэл суръя, сүүлийн үеийн техник, технологийг судалъя гэж хүсэх юм бол заавал өндөр зардал гаргалгүй интернет орчноос ч үзэж хөгжих  боломжтой. Хүн өөрөө санаачилгатай, идэвхтэй, биеэ дайчлан ажиллавал хөгжих боломж бүрэн бий. Дэлхийн хөгжилтэй хөл нийлүүлэхийн тулд шилдэг технологиуд, зураг төслийн програмууд байхыг шаардана. Сүү-лийн үеийн өндөр бүтээмжтэй, чанартай эд ангийг үйлдвэрлэх механик боловсруулалтын тоног төхөөрөмж ч зайлшгүй хэрэгтэй.  
-Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгжид ажилладаг таны сэтгэлийн үг...?  
-Бидний хөдөлмөр улс орны эдийн засагт үр өгөөжөө өгдөгт омогшдог. Иргэний үүргээ гүйцэтгэж, залуу насныхаа эрч хүчийг улсдаа зориулж байгаагаараа бахархдаг. Бид Солонгост очиж ажиллан залуу халуун насаа үрсэнгүй. Өөрийн улсын хөгжилд хувь нэмрээ оруулж яваа болохоор сэтгэл өөдрөг, өег явдаг. 
-Зохион бүтээсэн эд анги, тоног төхөөрөмжөө ажиллаж байгааг харах сайхан байдаг уу? 
-Сэтгэл ханамжийг тэндээс л авна шүү дээ. Миний толгойдоо бодож, сэтгэлдээ дүрслэн боловсруулснаа яаж үйлдвэрлэвэл энгийн, шуурхай, илүү найдвартай байх вэ гэж бодоод зургаа гаргана. Дараа нь бодит эд анги болоод үйлдвэрлэлд ашиглагдаж байгааг хараад сэтгэлийн таашаал авч, ажилдаа илүү дур сонирхолтой болох аз жаргалыг мэдэрдэг. 
-Ажилдаа ямар зарчим баримталдаг вэ? 
-Бүтээлч, санаачилгатай байхыг илүүд үздэг. Шинийг эрэлхийлэх, ажлыг шуурхай, чанартай гүйцэтгэхийг зорьдог. Гэхдээ түргэн шуурхай байх нь хариуцлагагүй, чанаргүй үйлдэл биш.  
-Таны мөрөөдөл юу вэ? 
-Ажлын хувьд манай завод дэлхийн хэмжээний үйлдвэр болоосой гэж мөрөөддөг. Бидний оюун сэтгэлээ орсон бүтээгдэхүүн гадны зах зээлд борлогдож Монгол чанар танигдаасай гэж хүсдэг. Тэр хэмжээнд хүрнэ гэдэгт ч итгэдэг. Сүүлийн үеийн чиг хандлагыг харахад технологууд өдрөөс өдөрт хөгжиж хурдан шинэчлэгдэж байна. 20 жилийн өмнө зохион бүтээх түвшинд компьютер гэдэг ойлголт байгаагүй. Одоо бол зарим эд ангийг турших хэмжээнд компьютерийг ашигладаг болсон. Тэгэхээр хэтийн ирээдүйг таашгүй. 
-Монгол инженерүүдийн оюуны бүтээл хэр бодитой үнэлэгддэг вэ? 
-Сүүлийн үед бүтээмж, инновацийн ажлууд үйлдвэрийн хэмжээнд нэвтэрч, мэдлэгийг баялаг болгох ажил үнэлэгдэж байна. Хүн өөрөө санаачилга гаргаад түүнийгээ бүтээл болгоод үйлдвэрлэл явуулан баялаг бүтээж ашиг олбол урамшуулал боломжийн хэмжээнд зохицуулагдсан шүү дээ. Үйлдвэрийн хэмжээнд хэрэгжих журмаар ажилтныг эдийн засгийн хувьд урамшуулах механизм нь боломжийн хэмжээнд шийдэгдсэн. Энэ журмыг хүмүүст сурталчилж хүргэх юм бол ажилчдаас гарах санал санаачилга нэмэгдэнэ. Тэр хэмжээгээр манай үйлдвэрээс гарах бүтээгдэхүүний нэр төрөл олширно, чанар сайжирна. Үүнийг хүмүүст сурталчилж хүргэх ажил дутагдалтай санагддаг. Түүнээс манай үйлдвэрийн хувьд оюуны хөдөлмөрийн үнэлэмж дээшилсэн гэж боддог.   
-Танайхан зохион бүтээх чиглэлийн тэмцээнд оролцдог уу? 
-Зохион бүтээлтийн улсын уралдаанд  3  удаа   оролцсон.   Дэд  байрт шалгарч байсан амжилт бий. Ганцаарчилсан төрөлд манай инженер Б.Данаажав гэж залуу хоёр удаа түрүүлж байсан.  
-Чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ? 
-Чөлөөт цаг бага гарах юм даа. Гэртээ ном унших, мэргэжлийн чиглэлээр гарч байгаа технологи, ажлыг интернетээс судалдаг. 
-Хамгийн сүүлд ямар ном уншив? 
-Солонгосын Ерөнхийлөгч асан  Пак Жон-Хыин “Сэргэн мандалт” дурдатгалыг уншиж байгаа. 
-Залуусыг юунд уриалах вэ? 
-Би 2008-2012 онд цехийнхээ Залуучуудын холбооны тэрүүлэгчээр ажиллаж байсан. Залуусыг олон нийтийн ажилд хамруулах, ажиллах урам зоригийг өдөөх, чөлөөт цагийг нь зөв боловсон өнгөрүүлэхэд анхаарч явсан. Залуусын сэтгэлд байгаа галыг бадраах хэрэгтэй. Ажилд зөв ханддаг, хариуцлагатай, сэтгэлтэй байвал боломжууд нээлттэй шүү гэж залуустаа хэлмээр байна.
-Баярлалаа.   
 
М.ОДГЭРЭЛ
 
Энэ удаа Эрчим хүчний цехийн Цэвэрлэх байгууламжийн хэсгийн механик Хэцүүсүрэнгийн Дэлгэрмөнхтэй ярилцлаа.
 
-Таны аав, ээж ямар ажил эрхэлж байв. Ер нь та ямар орчинд өссөн бэ?
-Миний аав, ээж хоёр Дархан хотын Цагаан шохойны үйлдвэрт ажиллаж байлаа. Манай аав Сүхбаатар аймгийн Уулбаян сумын харьяат. ОХУ-д Техник мэргэжлийн сургууль төгссөн. Дарханы Цагаан тоосгоны үйлдвэрт мастер хийж байсан. Манай ээж энэ үйлдвэрт лаборант, няравын ажлыг хашиж явсан. Тэгэхээр би удам дамжсан ажилчин хүмүүсийн хүүхэд юм. Харин өвөө 1938 оны жолооч. Хоёр удаа  цэргийн  алба  хаасан  байдаг. 1939 оны дайнд шуудангийн жолооч байж. Улаанбаатар Баянтүмэнгийн хооронд шуудан зөөж явсан гэдэг. 1945 оны Халх голын дайны үед Химийн албаны дарга Намсрайжав хурандаагийн жолоочоор ажиллаж байсан түүхтэй. Долнуур хүртэл явснаа дурсдаг. Үүнийг ярьдгийн учир би өвөө, эмээ дээрээ өссөн хүн. 
-Тэгвэл та өвөөгийнхөө ажил үйлсийг сайн мэдэх юм байна?
-Өвөөгөөрөө бахархдаг. Хоёр дайны дундах хугацаанд манай өвөө домогт жанжин Лхагвасүрэнгийн жолооч явсан хүн. Булган аймгийн харьяат Бямбын Доржцанцан гэж. Сумын авто өртөө  байгуулагдахад анхны жолооч явсан гэдэг.
-Та цэргийн алба хаасан уу?
-Цэрэгт явалгүй яахав. Би Дарханд бага ангиа дүүргэсэн. Дархан хотын Майхан толгойн шороог л идэж өссөн дөө. Дунд ангиа Сэлэнгэ суманд, ахлах ангиа Булган аймагт төгсөж байлаа. Намайг дунд сургууль төгсөхөд “Цэргийн алба-Эрдмийн алба” гэсэн  лоозон нүдэнд туссан юм. Үүнийг уншаад цэрэгт явахын бөөн хүсэл. Харин цэрэгт ирсэн чинь шал өөр орчин угтаж билээ. Инээв. 1986 онд би Улаанбаатар хотын Улиастайн гранзонд цэргийн албанд татагдсан.  Сургууль дивизэд жил болсон юм. Тэндээс Зүүн баянд хуваарилагдан цэргийн албыг хоёр жил гаруй хугацаанд хаасан даа. Би цэрэгт токарьчин байсан юм. Энэ мэргэжлээрээ үйлдвэрт ажилчин болсон. Хуягт танкийн хороонд засварчин, токарьчны мэргэжлээр суралцаж явлаа.
-Та дунд ангиа Сэлэнгэ суманд төгссөн гэж ярилаа. Ингэт толгой биз дээ. Энэ нутгийн байгалийн сайхныг аль хэр мэдэх вэ? Тариан талбай дээр нь ажиллаж байв уу?
-Тийм. Ингэт толгой. Манай сум Сэлэнгэ мөрний хөвөөн дээр байдаг. Уул, ус, ургамал ногоо тэгширсэн сайхан нутаг. Ан амьтан элбэгтэй. Араатан жигүүртэн ихтэй. Байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. Сэлэнгэ аймгийн Ингэт толгой бол хэзээнээс тариа будаа халиурсан нутаг. Жинхэнэ хөдөлмөр ундарсан газар. Одоо ч ийм л байна. Тариан талбайд үрэлгээний машин дээр ажиллаж явлаа. Зуны амралтаараа хадлан бэлтгэнэ. Бухал нэлээн хийсэн. Мал цуслах ажилд дайчлагдана. Ажиллах хугацааныхаа цалинг авчихна.
-Түвдэндорж аварга танай сумын хүн үү?
-Цулхирын харьяат гэж явдаг. Хуучнаар Сэлэнгэбүрэн сумын хүн. Нарийн хөөвөл Хангал суманд төрсөн юм шиг билээ.  
-Таны баримтладаг зарчим юу вэ?
-Аливаа ажлыг хүн цаг хугацаа зарцуулж хийнэ. Нэгэнт л цаг зарцуулахаас хойш ямар ч ажлыг  чанартай хийхийг боддог. Бусдад ч ийм шаардлага тавьдаг. Юмыг сайн, муу хийсэн ч зарцуулах хүч хөдөлмөр нь адилхан. Тиймээс ажлыг чин сэтгэлээсээ сайн хий л гэдэг. Муу хийлээ гээд хөдөлмөр хөнгөвчлөх тохиолдол байхгүй. 
-Таны ээлжинд хичнээн хүн ажиллаж байна. Тоног төхөө-рөмжийн засвар үйлчилгээ хийхэд хүндрэл бэрхшээл гарах юм уу?
-Гагнуурчин, жолооч, засварчид нийлээд манай ээлжинд найман хүн ажилладаг. Манай засварын ажил төлөвлөгөөний дагуу хийгддэг. Төлөвлөгөөний бус засварын ажил гэж байна. Засварын хэсгийнхэн тоног төхөөрөмжийн эвдрэл гэмтлийг л хариуцдаг. Өөрөөр хэлбэл бид үйлдвэрлэлийн тасралтгүй үйл ажиллагааг хангаж өгөх үүрэгтэй. Тоног төхөөрөмж ямар ч доголдолгүй ажиллаж байх ёстой. Хоёр тоног төхөөрөмж ажиллаж байхад нөгөөх нь нөөцөнд байх ёстой юм. 
-1990 оноос  та  “Эрдэнэт” үйлдвэрт засварчин, токарьчин, гагнуурчин, механикаар ажиллаж ирсэн юм билээ. Ийм ажлын туршлагатай хүнээс асуухад  засварчин хүн юу анхаарч ажиллах ёстой вэ?
-Баярлалаа. Урд нь би засварчнаар ажилласан болохоор юмыг хэрхэн засах онолын мэдлэгтэй, амьдрал дээр ч зохих ур чадвар эзэмшиж чадсан байх. Сургалтуудаар тоног төхөөрөмж дээр засвар үйлчилгээг хэрхэн хийх аргачлалыг заадаг. Гагцхүү засварчин хүнд тоног төхөөрөмжийн эвдрэл гэмтлийг хэрхэн зөв оношилж, тогтоох маш чухал. Тоног төхөөрөмжийн засварчин баталгаат  хугацаанд  хүр-тэл засвар үйлчилгээ хийх ёстой.
-Таны ажлын онцлог юу вэ?
-Механик хүн оролцохгүй ажил ер байдаггүй. Тэгэхээр механик хүн өргөн мэдлэгтэй байхыг ажил нь шаарддаг. Ер нь хүн бүхнийг мэдэхгүй болохоор мэдлэг чадвар дутах тохиолдол бий. Эзэн хичээвэл, заяа хичээнэ. Аливаа механик хүн өөрийгөө бүрэн дайчлан ажиллах хэрэгтэй юм. Юун түрүүн механик хүн ямар газар хэр зэргийн тоног төхөөрөмж тавих талаар судалж мэдсэн байх ёстой. Олон төрлийн тоног төхөөрөмжөөс сонголт хийж чаддаг байх маш чухал. Тэгээд хүчин чадал, ашиглах хугацаа, найдвартай байдал гэх мэт олон хүчин зүйлийг судалсан байна. Хэрвээ богино хугацаанд ашиглаад эвдрэхэд сэлбэг, хэрэгсэл нь олдохгүй бол хэцүү биз дээ. Эдийн засгийн боломжтой бол хамгийн өндөр үзүүлэлттэйг нь авах жишээтэй. Үнээс нь шалтгаалаад хямд сайныг нь сонгож болно. 
-Чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрөөдөг вэ?
-Хөдөө агаар салхинд явах дуртай. Түүнээс ан гөрөө хийдэггүй. Багадаа загсанд явах, ах нараа дагаж ан гөрөө хийхэд нь оролцож явлаа. Одоо тийм юм байхгүй. Хааяахан биллъярд тоглоно. Усан бассейнд орчихно. Энэ нь цөөхөн дөө. 
-Таны сэтгэлд ямар ухаантны хэлсэн сургаал үг үлдсэн байна вэ?
-“Хэрвээ хүмүүс санасан болгоноо гүйцэлдүүлдэг бол энэ нийгэм галзуучуудын орчин байх биз” гэсэн сурган хүмүүжүүлэгчийн үг санаанаас гардаггүй. Аливаа хүний толгойд юу ч орж ирж болно. Тэр бүхнийг тунгаахгүй гарган хийж болохгүй нь. Тэгээд ч хүссэнээр юм бүтэхгүй. 
-Найз, нөхдийн талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хүний найз итгэлтэй байх ёстой. Итгэсэн хүнтэйгээ л би нөхөрлөдөг.
-Анх үйлдвэрийн ажилчин болоход юу бодогдож байв. “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ талаар ямар бодол тээж явна?
-“Эрдэнэт”үйлдвэрийн ажилчин болчихлоо л гэж бодож явсан. Одоо дэлхийд нэртэй үйлдвэрийн ажилчнаараа бахархах болсон. Хот орохоор  найз нөхөд өндөр цалинтай том үйлдвэрийн ажилчин л гэх юм. Хэзээнээс “Эрдэнэт” үйлдвэрийг хүмүүс мэддэг болохоор тэр биз. Гэтэл тэдний авдаг цалинг асуухаар бидэнтэй хол зөрүү байдаггүй. Ажлаас болж зарим хүмүүстэй муудаж, сайдах үе таарна. Дараа нь цайрчихсан явна. Энэ бүхнийг тунгаагаад бодохоор ажил хийнэ гэдэг сайхан юм. Тэр дундаа “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажиллах сайхан гэж хэлэх байна.
-Таны хувьд хамгийн сайхан баяр юу вэ?
-Цагаан сар. Ах, дүү хамаатан садантайгаа жилд нэг уулзах боломж олгодог баяр. Шинэ жил, наадам хоёр сайхан баяр. За бусдыг нь би тоодоггүй. Нэг их хөл алдаад байх учиргүй олон баяр байна ш тээ.
-Танай хамт олон дотоод нөөц боломжоо ашиглан хэрхэн ажиллаж байна вэ? 
-Ямар ч засварын ажлыг гүйцэтгэхэд бүрэн бэлтгэгдсэн хамт олон надтай хамт ажилладаг. Энэ хүмүүсийн хүч хөдөлмөрийн үр дүнд би үйлдвэрийн өнгөрсөн жилийн аварга ажилтан болсон гэж боддог. Би засварын ажлыг түргэн шуурхай, чанартай хийхэд оновчтой шийдвэр гаргасан. Сүүлийн гурван жил цехийн аварга, салбарын тэргүүний ажилтан болсон хувийн амжилт ч үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга болоход нөлөөлсөн байх. Манай цехэд тавигдсан шинэ тоног төхөөрөмжийг угсарч тохируулах, засвар үйлчилгээ хийхэд баг хамт олноо сайн удирдаж ажилласан бодит хувь нэмрийг ч үнэлсэн байх. Ер нь манай  цехийнхэн дотоод нөөц бололцоогоо дайчлан олон ажил хийсэн дээ. 2010 онд хотын төв шугам дээр /Говилын шугам/ Ф600 ширмэн хоолой хагарч цөмөрсөн гэмтлийг сэлбэн засварлах ажлыг удирдан зохион байгуулж хагарсан шугам хоолойг хуванцар хоолойгоор солин чанарын өндөр түвшинд ашиглалтанд оруулсан. 2012-2013 онд Цэвэрлэх байгууламжийн техник технологийн шинэчлэлийн дагуу тус бүр нь 788 м3 багтаамжтай тунгаагуурууд шинээр суурилуулсан. Энэ нь технологийн горимын дагуу хэвийн жигд ажиллаж байна. Мөн бохирын төв шугамын эвдэрсэн хэсгийг солих, РУ-10, ДУ-400 клапангийн шинэ санаачилга гарган хэрэгжүүлж 33 сая төгрөгийн хэмнэлт гаргасан шүү. Шинэ техник тоног төхөөрөмжийг суурилуулан ажиллуулж үйл ажиллагааг нь жигдрүүлэх, шинийг санаачлан нэвтрүүлэх зэрэг хариуцсан үүрэгт ажилдаа өөрийн эзэмшсэн мэдлэг, ур чадвараа дайчлан ажилласан гэж боддог. Манай цехийн нэг хэсгийн дарга А.Баярсайхан гэж жинхэнэ цахилгааны мэргэжлийн хүн байна. Тус цехийн даргаар 22 жил ажилласан, зөвлөх мэргэжилтэн М.Шаравдорж нарын хүмүүс                                                                                                                    бидний ажилд тусалж, арвин туршлагаасаа хуваалцаж, зөвлөлгөө өгч, дэмжиж ирсэнийг хэлэх ёстой. 
-Та өөрийнхөө хөдөлмөрийг хэр-хэн үнэлүүлсэн гэж бодож байна?
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн 30, 35 жилийн ойн хүндэт тэмдэг, Эрчим хүчний салбарын “Жуух” бичиг, Эрчим хүчний салбарын тэргүүний ажилтан тэмдгээр шагнуулсан. 2013 оны “Эрдэнэт” үйлдвэрийн аварга ажилтан.
-Та ажиллаж байгаад оюутан болсон юм билээ. Оюутан цагийн чинь дурсамжаар ярилцлагаа өндөрлөе?
-Би 1997 оны зун ШУТИС-д сурахаар элсэлтийн шалгалт өгсөн. 10-р анги төгсөөд 11 жилийн дараа 29 настай оюутан болсон юм.  Математикийн шалгалтаа сансандаа хүртэл өгсөнгүй дээ гэж бодож явлаа. Гэтэл эмэгтэй оюутан элүүлэхгүй, хүйс заачихсан байлаа. Тэгээд миний авсан оноо тэнцсэнээр оюутан болсон. Ажиллахын хажуугаар сурсан болохоор их ч ачаалалтай байж. Бидний хичээл орой 5.30-аас эхлээд 10 цагт дуусна. Анх 30 хэдүүлээ сурсан. Техникумд сурсан нөхдүүд хоёр жил хагасын анги руу орж суралцсан юм. Бид хэд  4 жилийнхээ ангид үлдсэн. 2002 онд 16-уулаа ТС-ийг уулын цахилгааны гагнуурчин мэргэжлээр төгсөж байлаа. Тэгэхэд үйлдвэрийн дэргэдэх Технологийн сургууль байгуулагдаад удаагүй байсан болохоор багшлах боловсон хүчний дутагдал их. ШУТИС-иас багш нар ирж хичээл орно. Улаанбаатараас ирсэн багш нар долоо хоногт нэг улирлын хичээл заачихаад явчихна. Ер нь оюутан явсан цаг их сайхан дурсамж  үлдээсэн байдаг.
-Танд ажлын өндөр амжилт хүсье.
Т.БАТЧУЛУУН
 

     Эрдэнэт хотод болж буй аливаа ёслол, хүндэтгэлийн хүлээн авалт, нээлтийн үйл ажиллагаа М.Саруултөгсийн хөөмийгөөр эхэлдэг заншил тогтоод удаж байна. Хуран цугласан олон түүний хөөмийлөхийг ёстой л амьсгаа даран сонсож, гар утсаараа бичлэг хийж харагддаг. Удалгүй “Эрдэнэтэд ийм авьяастай залуу байна” гэсэн тайлбартай бичлэгийг нь “facebook” хуудаснаа тавьж, олон мянган “like”, ”share”-ийн эзэн болсон байх нь бахархмаар. Тэрээр саяхан Ховд аймагт зохион байгуулагдсан олон улсын хөөмийн наадмын Гран При шагнал хүртсэн. “Эрдэнэт” үйлдвэрээр овоглон нэр хүндийг нь өндөрт өргөж яваа олон авьяаслаг залуугийн нэгэн төлөөлөл болох Мягмаржавын САРУУЛТӨГС-тэй уулзаж бодол сэтгэгдэл, хүсэл мөрөөдлийнх нь талаар ярилцлаа.


-Сүүлийн үед танай чуулгынхан ажил ихтэй байна уу?
-Ойрын үед олон үйл явдал давхцаад манайхан дарга, “цэрэггүй” ажил ихтэй байгаа. Харин өнөөдөр би амарч байна.
-М.Саруултөгс аль нутгийнх вэ?
-Ховд аймгийн Чандмань суманд төрж өссөн. Ээж маань Зэрэг сумын хүн. Тийм болохоор зуны амралтаараа Зэрэг сумын Гүвээ бригад, Рашаант, Цагаан амаар мал хариулдаг байлаа.
-Танай аав, ээж малчин хүмүүс байсан уу?  
-Үгүй. Аав маань 39 жил монгол хэл, уран зохиолын багшаар ажиллаад гавьяаны амралтандаа гарсан. Ээж маань насаараа нягтлан бодогч хийсэн. Одоо хоёулаа нутагтаа бий. Манайх сумын төвийн айл. Харин зуны дэлгэр цагт сумын төвд ойрхон зусланд малтайгаа гардаг байсан юм.  
-Хэдэн хүүхэдтэй айл вэ?
-Долоон хүүхэдтэй айл. Би дөрөв дэх нь. Ер нь дундах хүүхэд байх их зүгээр.  Том гэж хариуцлага хүлээхгүй, бага гэж эрхлэхгүй. Дундаж жишгээр явж ирсэн. Дээрээ нэг эгч, хоёр ахтай. Доороо нэг эмэгтэй, хоёр эрэгтэй дүүтэй. Олуулаа байх гоё шүү. Одоо бүгдээрээ ажил, амьдрал дээр гарчихсан болохоор ах дүү нартайгаа тэр болгон уулзаж чадахгүй. Нэгнийдээ хааяа нэг цуглаж уулзахаар олуулаа бужигнаад хүүхэд насаа дурсаад сайхан байдаг юм.  
-Хүүхэд байхаасаа хөөмийн урлагаар хичээллэсэн үү?
-Манай өвөө хөөмийн урлагийн анхны Монгол улсын гавьяат жүжигчин Сундуй гэж хүн байлаа. Дэлхий дахинд хөөмийн дэг жаяг тогтоосон хүн дээ. Тэр хүний сургалтаар өнөөгийн бид хичээллэж, түүний зэрэгт хүрэхийн төлөө зүтгэж яваа юм. Угтаа манай аавын том ах л даа. Гэхдээ бид багаасаа өвөө гэж нэрлэж дуудаж өссөн. Намайг зургаан настай байхад өвөө Ардын дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын хөөмийч байхдаа манайд зун очиж амарсан юм. Тэгэхдээ манай хоёр ах бид гуравт хөөмий анх заасан.  
-Одоо хоёр ах тань хөөмийлдөг үү?
-Бага байхдаа манай хоёр ах надаас сайн хөөмийлдөг байсан. Одоо бол өөр мэргэжлийн улс л даа. Би хүүхэд байхдаа хөөмийнд тэгтлээ сонирхолтой биш, эмч болохыг мөрөөддөг, химийн хичээлдээ сайн хүүхэд байсан.  
-Өвөө тань чамайг ирээдүйтэй хөөмийч болно гэж мэдэрсэн болов уу?
-Мэдрээд зогсохгүй бүр галын хөөмийг таслахгүй авч явах үүргийг надад захиж үлдээсэн юм. Манай хоёр ах цэцэрлэгийн наснаасаа эхлээд урлагийн үзлэг, наадамд хөөмийгөөр оролцдог, шагнал хүрдэг байсан. Тэгэхэд л манай өвөө энэ хоёр хол явахгүй ээ, танайхаас хөөмийлөх хүүхэд энэ л байгаа юм гэж намайг хэлдэг байсан. Энийг хөөмийлүүлээд, хот авч яваад барилдуулах юмсан гэнэ. Ноцолдвол овоо барилдах хүүхэд шиг байгаа юм гэдэгсэн. Өвөө маань өөрөө аймгийн заан цолтой бөх хүн байсан юм.
-Өвөөгийн захиасын тухайд...?
-Би 9-р ангид байхдаа эмч болох мөрөөдлөө бүр мөсөн орхисон. Тэр үед өвөө маань өөд болсон юм. Аав Улаанбаатарт өвөөг хэсэг хугацаанд сахиж, сүүлд нь ажил явдлыг нь өнгөрөөгөөд ирэхдээ “За, миний хүү өвөө нь чамайг л хөөмийчин болго гэж захисан шүү. Хөөмийн галыг сахиж явах хүн чамайг гэсэн. Аав нь ийм л даалгавартай ирлээ” гэж хэлсэн. Гэр бүлийн даалгавар, гал голомтны захиас гэдэг утгаар би хөөмийг эзэмшиж, хөгжүүлж авч явах нь миний үүрэг юм байна гэж ойлгосон.  
-Тэр цагаас хөөмийч болохоор хатуу шийдсэн үү?
-Тийм. Өвөө нэгэнт суурийг нь тавиад өгчихсөн болохоор сонирхлоороо оролдсоор байгаад сурсан. Манай анги 13 хөвгүүнтэй байсан юм. Бид хичээлийн их завсарлагаагаар цонхны тавцан эсвэл ширээн дээр тойрч сууцгаагаад янз бүрийн дуу хөөмийлдөг байлаа. Тэнд л хөөмийн сургалт, хөгжил давхар явагдаж байсан юм болов уу гэж боддог. Ер нь Ховдын Чандмань сумынхан бүгд хөөмийлнө шүү.
-Газар, уул, усны онцлог, шүтэлцээ байдаг юм болов уу?  
-Янз бүрийн л тайлбар байдаг. Миний бодлоор нутгийн онцлог их нөлөөтэй. Чандмань сумтай ойрхон, 40 км-ын зайтай Дөргөн, 60 км-т орших Дарви, Зэрэг, Манхан суманд хөөмийлдөг хүн байхгүй. Тэгэхэд тэрүүхэн тэр Бумбат, Жаргалант гэх хоёр алтайгаар хүрээлэгдсэн гурван нуурын ай сав газарт л хөөмий байгаа юм. Тэгэхээр нутгийн онцлогтой холбоотой гэж боддог.
-Нутагтаа очоод хөөмийлөхөөр ямар сэтгэгдэл төрдөг вэ?
-Манайхны тахидаг овоо байдаг юм. Нутагтаа очоод маргааш нь нар мандахаар сүү, идээний дээжээ өргөөд ажил, амьдралаа даатгаж залбирдаг. Би тэнд хөөмийлөх их дуртай. Дээгүүр шувуу эргэлдээд, хажууд мал сүрэг бэлчээд, цуурай нь давтагдаад үнэхээр гоё сонсогдоно. Ер нь нутагтаа очоод гэртээ 14 хоног амраад ирэхэд хөөмий цээлхэн, хоолой бяртай болчихдог юм. Нутгаасаа энерги, эрч хүч авдаг гэх үү дээ.  
-Мэргэжлийн ямар сургууль төгссөн бэ?
-Би Чандмань сумынхаа  8  жилийн сургуулийг төгсөөд Ховд аймгийн 1-р 10 жилд дэвшин суралцсан. Намайг төгсөж байхад СУИС-ийн хуваарь орон нутагт очдоггүй байлаа. МУИС-ийн Урлаг судлаачийн ангид өрсөлдөөд бараагүй. ШУТИС-ийн хими технологийн ангийн хуваарь авсан ч яваагүй. Дараа жил нь аймгийн төвд хөөмийн олон улсын анхдугаар уралдаан болоход сумаасаа очиж оролцсон. Тэндээс “Өсөх ирээдүйтэй хөөмийчин” гэсэн шагнал хүртэж, хүссэн урлагийн сургуульдаа элсэн суралцах эрх авсан. Тэгээд ээж, аавынхаа идшийг хийж өгчихөөд 12-р сард СУИС-д хөөмийн анги нээгдэхэд анхны оюутан болж байлаа. Тэнд нэг жил суралцаад гадагшаа явсан даа.
-Гадаадын аль улс руу ямар ажлаар...?
-Германд ардын урлагийг сурталчилж 5 жил гэрээгээр ажилласан. Хөөмийч Хосбаяр “Транс монголиа” гэдэг хамтлаг байгуулах санаачилга гаргасан юм. “Хөх монгол”-оос нэг, “Бөртэ” хамтлагаас нэг залуу нийлээд, Монголоос морин хуурч нэг залуу бид хоёр очоод анх “Транс монголиа” хамлагийг байгуулж ардын урлагийг гадаадад сурталчилдаг байлаа.
-Олон орноор явсан уу?   
-Ер нь явж үзээгүй Европын орон байхгүй дээ. 22 улсын 160 гаруй хотод жилд 500 гаруй тоглолт хийсэн  байдаг. Албан бус тоглолтыг тооцвол нилээд олон тоо гарна л даа. Таалагдсан улс гэвэл хөгшин Европ.
-Гадаадын үзэгчид монголын язгуур урлагийг хэр сонирхдог вэ?
-Маш өндөр түвшинд таашаан хүлээж авдаг. Бусад улс орон өөрсдөд нь байхгүй урсгалыг илүү сонирхож биширдэг. Манайхан хип хоп, рок гээд өөр урсгалыг сонирхдогтой адил. Монголын язгуур урлаг хөгжлийн түвшингөөрөө бусад орныхоос дутахгүй, бараг давамгай гэж боддог.
-Тэндээс ямар бодол тээж эх орондоо ирсэн бэ?
-Сургуулиа төгсөх, амьдрал ахуйгаа төвхнүүлэх, хөөмийн уг үндсийг судлах хүсэл зорилготой ирсэн. Би ирээд хуучнаар “Монголжин гоо”, одоогийн “Sity” дээд сургууль дүүргэж хөөмийчин мэргэжил эзэмшсэн.
-Эрдэнэтэд ирж ажиллах болсон шатгаан нь юу байв?
-СУИС-д сурч байхдаа Дархан, Сэлэнгийн найзуудаа дагаад газар үзэх зорилгоор Эрдэнэтэд нэг удаа ирсэн юм. Залуусын гэж нэрлэгддэг энэ хот цэвэрхэн, амгалан тайван, дулаахан сайхан санагдсан. Сэтгэл үнэхээр татсан. Тэр үед зөвхөн үндэсний телевиз орон даяар гарна. Телевизээр Эрдэнэтийн тухай, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн талаар их нэвтрүүлдэг болохоор зохих мэдлэг, мэдээлэлтэй байсан. Тэгээд алсдаа энд амьдрах юмсан гэсэн  мөрөөдөлтэй  буцсан юм. 2009 оны сүүлээр гадаадаас ирээд хөдөө аав, ээж дээрээ зун болтол амраад 2010 онд мөрөөдлийн газраа ирсэн дээ.
-Мөрөөдлийн газраа ирээд ажилд ороход амаргүй байсан уу?
-“Уурхайчин” соёлын ордны дэргэдэх Дуу бүжгийн “Эрдэнэт” чуулгад л ажилд оръё гэж анхнаасаа зорьсон. Намайг анх уулзахад “Манайд арга зүйчийн орон тоо байгаа. Чи арга зүйчийн шалгалтанд ор” гэдэг юм. Тэгэхээр нь би най-руулагчдаа “Би арга зүйч хийж чадахгүй ээ. Би хөөмийчин, тайзан дээр амьдардаг хүн. Тийм болохоор тайзан дээр байхыг хүсч байна” гэсэн. Тэр үед манай чуулгынхан Монголын соёлын өдрүүдийн хүрээнд Хөх хот, Бугат...гээд аялан тоглолтоор явах гэж байсан юм. Тэгээд ёстой нөхцөл тохироо бүрдэнэ гэгчээр хөөмийгөө шалгуулж тэнцээд шууд явсан даа. Энэ сайхан хамт олны нэг гишүүн болж цалинтай, цалингүй, гэрээгээр нэг хэсэг ажилласан. Ер нь манай чуулгын босго өндөр шүү.
-Өөрөө хөөмийлөхийн зэрэгцээ морин хуур тоглодог байхаа?  
-Хөөмийндөө хамсаа болгож морин хуур, товшуур, хулсан хуур ашигладаг. Түүнээс мэргэжлийн түвшинд морин хуур тоглож чадахгүй. Надад эмзэглэж явдаг нэг асуудал бий. Жил бүр олон хөөмийчин төгсч байна. Гэтэл театр, чуулгуудад хөөмийчний орон тоо байхгүй. Жишээ нь би хөгжимчний орон тоон дээр ажилладаг. Тоглолтонд орохоороо хөөмийчин гэж зарлуулна. Би яахав, ингэж ажиллаад тэтгэвэрт гарлаа гэхэд миний оронд ирэх залуу халаа хөгжимчний орон тоон дээр биш хөөмийчин гэсэн орон тоон дээр ажиллаасай гэж хүсдэг. Өнөөдөр монголын ардын язгуур урлаг хөгжиж байна. Бид тусгаар улс гэдгээ ёс заншил, язгуур урлаг, монгол ахуй амьдралаараа гадныханд мэдрүүлнэ. Энэ утгаараа ч театр, чуулгуудад бодлогоор үндэсний язгуур урлагийн мэргэжилтний орон тоо байх ёстой гэж боддог.   
-Сүүлийн үед ардын язгуур урлагийн хамтлагууд хүчээ авч байна? Тэдний талаар...?  
-Нэгэн үе Норовбанзад гуай, манай өвөө Сундуй гээд давтагдашгүй авьяастай хүмүүс Монголын урлагийг дэлхийн тавцанд таниулсан. Тэднээс хойш 1989 оноос 20 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй “Эгшиглэн” групп Монголын урлагийг гадныханд сурталчилсан. Өнөөдөр хүчээ авч байгаа “Хөсөгтөн”, “Домог” гээд язгуур урлагийн хамтлагууд бүгд “Эгшиглэн”-гээс эхтэй. “Хөх монгол”, “Уянга”, “Бөртэ”, “Транс Монголиа” хамтлаг бүгд “Эгшиглэн”-гээс салаалсан. Өөрөөр хэлбэл хамтлагийн  анхдагч нь “Эгшиглэн”. Зарим нь үүнийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Гэхдээ түүх үнэн байх ёстой. Язгуур урлаг хөгжиж байгаад би баяртай байдаг.  
-Сая болсон олон улсын хөөмийн наадамд өрсөлдөгчид хүчтэй байв уу?   
-Нэг үеэ бодоход хөөмий олон улсад тархаж байна. Монголчуудаас гадна Америк, Орос, Бельги, Герман, Голланд, Хятад гэх мэт 10 гаруй орны хөөмийч оролцсон.  Гадаадын өрсөлдөгчид арай болоогүй байна. Гэхдээ хөөмийн урлагийг маш сайн хөгжүүлж байгаа нь харагдлаа. Голландын Ронн гэж залуу хөөмийг сайн сурсан байна. Япон, Белги, Дани, Америкаас ирсэн залуус ч сайн хөөмийлсөн. Судалгаа ч сайн хийсэн байна лээ. Монголоос өмнөх уралдааны Гран при шагналтан, Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын бүжиг дэглээч мэргэжилтэй морин хуур, хөөмийг өндөр түвшинд сурсан чадварлаг хүн хүчтэй өрсөлдөгч байлаа. Мөн чуулгын гоцлол хөөмийч Цогтгэрэл, “Морин хуур” чуулгын хөөмийч Ашид гээд дэлхийн тайзан дээр Монголын нүүр царай болдог шигшмэл авьяастнууд өрсөлдсөн. Энэ наадам гурав дахь жилдээ зохион байгуулагдаж байгаа юм. Би анхныхаас нь “Өсөх ирээдүйтэй хөөмийчин” шагнал хүртсэн. 2008 оны наадамд нь гадаадад байгаад орж чадаагүй. Энэ удаа Гран при хүртлээ. 10 гаруй жилийн хугацаанд сурсан мэдсэнээ, хэр зэрэг өссөнөө харуулсан гэж бодож байна. Гэхдээ болоогүй, хөдөлмөрлөх хэрэгтэй, судлах шаардлагатай.
-Хөөмийлж байгааг тань сонсоход олон өнгө гаргадаг. Ер нь хөөмийн дээд түвшин хэдэн янз байдаг вэ?
-Хөөмий давхар өнгө гаргадаг. Суурь өнгөтэй, наана нь дуу оруулдаг авиа давхар  гарна. Ер нь бол гурван өнгө гаргаж болдог ганц урлаг шүү дээ. Дэлхийд хоёр зэрэг ярьдаг хүн байдаг. Цаана хоолойн төвөнх дээр ярьж байхад наана амны хөндийд давхар ярих жишээтэй. Өөрөөр хэлбэл хоёр зэрэг ярьж чадна гэсэн үг. Хөөмийчин хүн гурван зэрэг давхар өнгө гаргаж чаддаг. Маш их мэдрэмж, ур чадвар шаардана.
-Өөрөө гурван зэрэг өнгө гаргах уу?
-Ер нь хөөмийчид бол гаргана. Би 4-5 зэрэг өнгө гаргаж болох болов уу гэж бодоод байгаа юм.
-Хөөмий юунаас үүсэлтэй урлаг вэ?
-Эрдэмтэд янз бүрээр ярьж бичдэг. Монгол, Хятад, Энэтхэг судар, түүхэн тэмдэглэлд ч олон хувилбар, тайлбар бий. Гэхдээ миний бодлоор их ойрхон. Би бүдүүн дуугардаг хархираа хөөмийг хүнээр заалгаагүй. Миний багш гэвэл сарлагийн тугал гэх үү дээ. Хүүхдүүд багадаа амьтан дуурайж дуугарч тоглодог ш дээ. Адуу шиг янцгаагаад, нохой дагаж хуцаад, үхэр шиг мөөрөөд, ямаа шиг майлаад гүйдэг. Ерөөсөө энд хөөмий байгаа юм. Мэргэжлийн түвшинд яривал сарлагийн тугал дээд зэрэглэлийн хархираа хөөмийтэй амьтан. Үндсэн дуугаралт, техник, хэвлийгээ шахаж, наана түгжиж, хамраараа гаргаж байгаа дуугаралт зэрэг нь яг хархираа хөөмийн дээд хэлбэр. Сарлагийн тугалыг дагаж дуугараад сурчихсан хүн хархираа хөөмийг ямар ч байдлаар дуугарч чадна. Монгол үхрийн бух дагаад мөөрөөд байгаа хүн унзад хоолойг гаргаж чадна. Хөөмийн үүслийг холоос хайх хэрэггүй.
-Сонирхолтой юм. Өөрөө тайзан дээрх имидж бүрдүүлэлтэндээ хэр анхаардаг вэ?
-Анхаарна шүү. Ноёны гоё хувцас өмсчихөөд ямар ч намба төрхгүй бүмбэгэр нөхөр тайзан дээр гараад зогсвол зохимжтой харагдахгүй л болов уу. Тийм болохоор сахал ургуулж, хувцсандаа уусч шингэсэн имидж бүрдүүлэн бага зэрэг оворжуу харагдахыг хичээдэг.   
-Таны зүүснийг хараад тэнгэр сахилтай хүн гэж ойлголоо, зөв үү?
-Би ажил, амьдралыг минь дааж явдаг багшдаа их баярладаг. Миний шашны багш монгол даяар мэдэх хувилгаан хүн бий. Энэ тухай дэлгэрэнгүй ярих хэрэггүй байх.
-Өөрийн тань урын сан хэр баялаг вэ?
-Ямар ч байсан хоёр цагийн тоглолт хийчихнэ.  
-Бие даасан тоглолт хийх бодол бий юу?  
-10-р сард багтаад нэг CD гаргачихъя гэсэн төлөвлөгөөтэй байсан харамсалтай нь амжсангүй. 11-р сард гаргачих болов уу. Тэгвэл CD-ний баяр ч юм уу, бие даасан тоглолт хийх хүсэл байна. Германд байхад Испани, Италиас “Танай хөөмийчнөөс нэг цагийн тоглолт авъя” гэсэн хүсэлт хамтлагт ирдэг байсан. Тэр үед цэвэр бие даасан тоглолт хийнэ. Тайзан дээр ганцаараа гараад сууна. Цагийн тоглолт дуусгаж байж л тайзнаас бууна. Тайзан дээр надад туслах хэн ч байхгүй. Морин хуур, хулсан хуур тоглоно, уртын дуу дуулна, исгэрнэ, биелнэ, өөрийн бүхий л авьяасаа үзүүлнэ. Миний хувьд бие даасан тоглолт гэдгийг тэгэж л ойлгодог. Харин Монголын уран бүтээлчдийн бие даасан тоглолтыг үзэхээр хамтарсан тоглолт шиг сэтгэгдэл төрдөг. Ер нь хөөмийгөөр бие даасан тоглолт хийх хүнд л дээ. Гэхдээ хийнэ. Үүний төлөө хөдөлмөрлөнө.
-10 жилийн дараах М.Саруултөгсийг хэрхэн төсөөлдөг вэ?
-Би их том мөрөөдөлтэй. Амлах дургүй. Хөөмийн чиглэлээр зохих судалгаа хийсэн, сургалт явуулдаг болчихсон, хөөмий гээчийг дэлхийн зах зээлд гаргах түвшинд хүрсэн байхыг хүсдэг. Би биш юмаа гэхэд миний бэлтгэсэн шавь нар биелүүлнэ. Дэлхийн шилдэг 100 урлагийн бүтээлийн жагсаалтанд Монгол хөөмий багтах цаг ирнэ гэдэгт итгэдэг.
-Цаг зав гаргасанд баярлалаа.  


М.ОДГЭРЭЛ

     “Эрдэнэт” үйлдвэр Эрүүл мэндийн зам байгуулах шийдвэрийг Орхон аймгийн унадаг дугуй сонирхогчид уухайлан хүлээж авлаа. Сүүлийн үед тэд нэгдсэн зохион байгуулалтанд орж, үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж байгаа талаар “Эрдэнэтийн дугуйчид” клубийн гүйцэтгэх захирал, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Эдийн засаг, маркетингийн хэлтсийн эдийн засагч Ч.Гансүх ярьсан юм. Унадаг дугуйн спортоор хичээллэхийн ач холбогдлын талаар түүнтэй хуучиллаа.


 -Удахгүй Эрдэнэтийн дугуйчид тусгай замтай болох нь. Үйлдвэрийн Ерөнхий захирлын энэ шийдвэрийг хэрхэн хүлээж авав?
-Бидний хувьд үнэхээр таатай үйл явдал болж байна. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн ажиллагчдын болон Орхон аймгийн ард иргэдийн эрүүл мэндийг бодсон сайхан шийдвэр гарлаа.
-Клубийнхээ талаар танилцуулна уу?   
-“Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилладаг долоон залуу нийлж нийгэмд үйлчлэх төрийн бус байгууллага болох “Эрдэнэтийн дугуйчид” клуб байгуулсан. Манайх Орхон аймгийн иргэдэд унадаг дугуйг сурталчлах, ач тусыг нь мэдрүүлэх, хүүхэд, залууст бие бялдрын зөв хүмүүжил, боловсрол олгох зорилготойгоор үйл ажиллагаа явуулна.
-Хэдэн гишүүнтэй вэ?
-Одоогоор албан ёсны бүртгэл явуулаагүй. Сонирхсон хүмүүс манай “Эрдэнэтийн дугуйчид” фэйсбүүк хаягт нэгдэж болно. Бид Бямба гараг бүрийн 08:00 цагт 6-р бичил хорооллын 22-р байранд байрлах “Cannondalia Mongolia” унадаг дугуйн дэлгүүрийн гаднаас аялалд гардаг. Тухайн долоо хоногийн аяллын маршрутаа даваа, мягмар гарагт фэйсбүүк хаягтаа оруулж мэдээлдэг.  
-Хэр олон дугуйчин аялалд хамрагддаг вэ?
-Янз бүр. Бид өнгөрсөн 5-р сараас хойш аялал тогтмол зохион байгуулсан. Тэгэхэд давхардсан тоогоор 300 гаруй хүн хамрагдсан. Нэг ээлжинд ойролцоогоор 10-17 дугуйчин оролцдог.
-Эмэгтэйчүүд явдаг уу?
-Манай аялалд зургаан хүүхэн тогтмол явдаг. Нэг гарахдаа бид 30 км аялдаг. Замдаа амарна, янз бүрийн тэмцээн уралдаан зохионо.  
-Дугуйн спортоор хичээллэх нь ямар давуу талтай вэ?
-Илүүдэл жингээс сална. Эрүүл чийрэг, бие бялдарын зөв хөгжилтэй болно. Тэсвэрийн спорт учраас их хатуужилтэй болж төлөвшдөг.
-Гүйхээс илүү дугуй унахаар сайн турдаг гэж ярих юм. Энэ үнэн үү?
-Хүн хурдан гүйсэн ч, удаан гүйсэн ч ялгаагүй ядардаг. Дугуй бол жийж яваад хэсэг амарна. Тэр үед хүн өөхөө сайн шатаадаг. Хүний зүрх минутанд 114-120 удаа цохилсон тохиолдолд өөхөө шатаадаг. Түүнээс дээш цохилоод ирэхээр гаргаж байгаа энергээ булчингаасаа аваад явчихдаг. Ер нь гүйснээр өөх шатдаггүй, үүний оронд хурдан алхах эсвэл аажуухан шогших хэрэгтэй. Тэгвэл эрүүлээр сайн турна.
-Танай аялалд оролцохын тулд заавал мэргэжлийн дугуйтай байх шаардлагатай юу?
-Тийм өндөр үнэтэй дугуйтай байх шаардлагагүй. Үнэтэй дугуй мэргэжлийн тал руу ороод явчихна. Тиймээс сонирхогчийн дугуй байж болно. Ер нь 660-750 ам.долларын үнэ ханштай унадаг дугуй байхад боломжийн. Сонирхогч өөрийн төсөвтөө тааруулаад  авах хэрэгтэй шүү дээ.
-Танай клубийнхэн дугуй, хувцас хэрэглэлээ хаанаас авдаг вэ?
-“Connondalia Mongolia” дэлгүүрээр дамжуулж унадаг дугуй, хамгаалах хэрэгслүүдийг худалдаж авдаг. Албан ёсны гэрээт борлуулагч болохоор ямар ч нэмэгдэлгүй үйлдвэрийн үнээр худалдаалдаг.
-Таны энэ дугуй хэдэн төгрөгийн үнэтэй вэ?
-Сайн дугуй авъя гэвэл 3000-4000 ам.даллар шаардлагатай л даа. Миний унаж яваа Connondal фирмийн дугуй 4000 ам.долларын үнэтэй.


-Машины  үнэтэй  дугуй  байх нь ээ?
-Тийм. Би машинаа зараад дугуй авсан. Удахгүй Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн  хэлтсийн Ч.Бямбаа дарга унадаг дугуй авч, манай  клубт   нэгдэж   залуусыг  уриална гэсэн. Бензин, тос хэрэглэхгүйн дээр бие бялдарыг хөгжүүлж, эрүүл мэндэд сайнаар нөлөөлнө. Ер нь Connondal фирм нь дугуйн нэг номерын брэнд. Америк брэндийг Тайваньд олноор үйлдвэрлэдэг юм. Хятадад үйлдвэрлэхгүй байгаа учир нь Хятадын төмрийн стандарт нь Америкийн төмрийн стандартыг хангадаггүй. Тиймээс өнөөдөр дэлхийн брэнд дугуйны 60 орчим хувийг Тайвань улс үйлдвэрлэж байна. Өөрөөр хэлбэл Америкчууд өртөг зардлаа бодоод Азид үйлдвэрлэж байгаа хэрэг.
-Унадаг дугуйны ханшийг юу тодорхойлдог вэ?
-Нэгдүгээрт ямар брэндийн дугуй вэ  гэдгээс  үнэ  хамаарна. Хоёрдугаарт, хаана үйлдвэрлэсэн  нь  чухал. Гуравдугаарт, ямар тоноглолтой вэ гэдгээс шалтгаалж үнэ ханш нь тогтоогддог.  
-Унадаг дугуй хэдэн төрөл байдаг вэ?  
-Уулын, засмал замын, үзүүлбэрийн, хүүхдийн гээд дөрвөн төрөл байдаг.
-Дугуй авах гэж байгаа зулууст зөвлөлгөө өгөөч?
-Уулын дугуй аваарай гэж зөвлөмөөр байна. Манайд хот дотор яваад байх боломж багатай. Хөдөө гадаа аялахад уулын дугуй их зүгээр. Харин ажил, гэрийн хооронд унаж хэрэглэх бол энгийн дугуй байхад болно. Хамгийн гол нь аюулгүй байдлыг маш сайн хангах хэрэгтэй. Заавал хамгаалалтын дуулгатай явах. Урдаа цагаан,  ардаа улаан,  хоёр  дугуйн дээрээ цацруулагчтай байх ёстой. Урдаас болон араас ирж яваа машины гэрэл тусахад цацруулагч ойдог. Бүрэн бус бол араас машин мөргөх  магадлалтай. Дугуйны   хэгэсэн дээр байдаг цацруулагч хажуу талаас ирэх машинд дохио анхааруулга өгөх зориулалттай. Эдгээрийг сайн мэдэж, аюулгүй байдлаа бүрэн хангаж замын хөдөлгөөнд оролцох нь чухал. Зарим хүн дугуй унаж чадаж л байвал боллоо гэж ойлгодог. Энэ их буруу.  
-Эрүүл мэндийн зам тавихад аюулгүй байдлын зүгээс анхааруулах юу байна?   
-Гэрэлтүүлэг сайн байх хэрэгтэй. Үйлдвэрийн ажиллагчид оройн ээлжинд явах, буцахад гэрэлтүүлэг маш сайн байхгүй бол хөдөлмөрийн аюулгүй байдал алдагдана. 1990-ээд оны үед Ш.Отгонбилэг захирал Эрдэнэт хотод бас дугуйн зам нээсэн. Тэгэхэд манай ангийн хүүхдийн аав нь үйлдвэр рүү дугуйтай явж байгаад осолдож нас барсан гашуун түүх бий. Өөрөө дуулгагүй явсан байдаг. Унадаг дугуйнаас хүн ойчихдоо гараараа тулж амждаггүй, заавал толгойгоороо унадаг гэмтэй. Тэгэхээр дуулга заавал хэрэглэх ёстой. Дуулга өмсөхөд толгой хагарахгүйн дээр нүүр гэмтэхгүй.  
-Энэ талаар унадаг дугуй сонирхогчдод сургалт явуулах уу?  
-Төлөвлөж байгаа олон ажил бий. Бид 8-р  сарын  9-нд  клубийнхээ  албан  ёсны  нээлтийг хийсэн. Тэгэхдээ дөрвөн насны ангиллаар тэмцээн зохион байгуулсан. 0-6, 6-10, 11-15, 15-аас дээш нас гэсэн ангиллаар. 10 хүртэлх насныхан тойргоор уралдсан. 11-15 насныхан Спорт цогцолборын урдаас гараад үйлчилгээний уулзварыг нэг, 15-аас дээш насныхан хоёр тойрсон. Мөн дугуйн парад зохион байгуулсан.
-Параданд хичнээн дугуйчин оролцсон бэ?
-80 гаруй дугуйчин оролцсон. Одоо бид 9-р сарын дундуур дахиад дугуйн парад зохион байгуулах төлөвлөгөөтэй байна. Мөн Монголын залуучуудын холбооны дэргэдэх “Унадаг дугуйтай Улаанбаатар” клубийнхэнтэй хамтарч ажиллана. Тэднийх дөрвөн жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж байгаа. Тэд тэнд мод таривал бид энд тарьдаг ч юм уу, аялалд хоёр талаасаа зэрэг гарч уулзах гэх мэт үйл ажиллагаагаа нэгтгэх бодолтой байгаа.
-Хүүхэд залууст уриалга дэвшүүлээч?                 
-Юуны өмнө хүүхэд, залуусыг унадаг дугуйгаар хичээллээрэй. Илүүдэл жингээсээ салаарай. Бие бялдрын зөв боловсрол эзэмшээрэй. Үүнийг дагаад техниктэй спорт учраас замын хөдөлгөөнд оролцоно. Аюулгүй байдлаа маш сайн хангаж хамгаалалтын дуулга өмсөж замын хөдөлгөөнд оролцоорой гэж уриалж байна.
-Баярлалаа.    

   
М.ОДГЭРЭЛ

     Үйлдвэрийн Холбоо мэдээлэл технологи ба автоматжуулалтын цехийн Холбооны хэсгийн хамт олон үйлдвэрийн шугам кабель болон холбооны асуудлыг хариуцан ажилладаг. Энэ удаа бид Холбоо мэдээллийн технологи ба автоматжуулалтын цехийн Холбооны хэсгийн дарга Д.Баярмагнайтай  ярилцлаа.


-Эхлээд та өөрийн хариуцсан хэсгээ товч танилцуулна уу?
-Манай холбооны хэсэг анх 1977 онд үүсэн байгуулагдсан.
Одоогоор:
    -Суурин холбооны групп  (АТС)
    -Радио, электроникийн засвар үйлчилгээний групп (шилэн кабелийн)
    -Шугам кабелийн групп гэсэн үндсэн 3 хэсэгтэй, 38 ажиллагчтайгаар үйл ажиллагаа явуулж байна. Холбооны хэсэг нь Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн 37 орчим цех, хэлтэс, нэгжийг холбооны үйлчилгээгээр найдвартай хангаж, өндөр хурдацтай хөгжиж буй холбоо, мэдээллийн системийн өнөөгийн түвшинд орчин үеийн найдвартай,  уян хатан, олон төрлийн боломж, үйлдэл бүхий холбооны тоон сүлжээ, системийн техник технологийг шинэчлэн сайжруулах ажлыг  үе шаттай  хэрэгжүүлж  байна. Аливаа байгууллагын үйл ажиллагааны амжилтын нэг үндэс суурь  нь холбоо мэдээллийн системийг оновчтой зохион байгуулах, үр ашигтай ашиглах явдал юм. Цехийн зохион байгуулалттай байсан  2007 оны 4-р сард манай инженерүүдийн техник технологийн судалгааны үндсэн дээр 1995 онд суурилуулсан тоон коммутацын систем HICOM-372-ыг бүрэн шинэчилж  HiPath-4000 системүүдийг амжилттай суурилуулан ашиглалтанд оруулсан. Энэ систем нь IP технологид суурилсан, хамгийн хямд маршрутыг сонгон өгөгдөл болон ярианы сигналыг өндөр нягтралтайгаар дамжуулах нэгдмэл бүтэц бүхий тоон систем юм.
Техник технологийн өөр ямар шинэчлэл хийгдэв?
-2011 оноос дараагийн техник технологийн шинэчлэлийн ажил хийгдэж, үйлдвэрийн дотоод холбооны HiPath-4000 телефон станцын программ хангамжийн түвшинг дээшлүүлж багтаамжийг нэмэгдүүлэх,  технологийн шуурхай холбооны системийг шинэчлэх ажил хийгдсэн.
-Энэ ажлын үр дүнд 3200 номерын хүчин чадалтай үйлдвэрийн телефон сүлжээ IP протоколд суурилсан тоон сүлжээнд бүрэн шилжсэн биз дээ?
-Тэгсэн. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн технологийн шуурхай холбооны системийг шинэчлэх ажлын хүрээнд БФ-ын үндсэн 4 хэсэг, ЗМЗ-дад  HiPath3800 төрлийн жижиг оврын телефон станц суурилуулан 170 орчим шууд телефон хэрэглэгчийн төхөөрөмжийг шинэчилж үйлдвэрийн диспетчерүүд болон БФ-ийн операторуудын ажлын байруудад HiPath Trading V3.0 тоон пульт суурилуулан ажилд оруулсан. Мөн Баяжуулах фабрикийн цех, хэсгүүдэд ашиглаж байсан 50 гаруй телефоны кабиныг шинэчлэн дуут болон гэрлэн дохиоллоор тоноглож,  70 орчим телефон аппаратыг үйлдвэрлэлийн зориулалттай FernTel компанийн аппаратаар сольсноор үйлдвэрийн технологийн холбоо бүрэн шинэчлэгдэж, ашиглалт үйлчилгээний чанарын түвшин дээшиллээ.
 -Зарлан мэдээллийн тоон систем (DAKS) нэвтрүүлсний ач холбогдол юу вэ?
-Онцгой байдлын үе дэх холбооны болон үйлдвэрлэлийн удирдлагын процессын шуурхай байдлыг хангах зорилгоор зарлан мэдээллийн тоон систем (DAKS) нэвтрүүлсэн. Энэ системийг нэвтрүүлснээр цех, хэсгийн захиалгаар телефон хэрэглэгчдэд цаг алдалгүй дуут болон текстэн мэдээлэл илгээх үйлчилгээ үзүүлэх боломжтой болсон. Одоогоор үйлдвэрийн Онцгой байдлын штаб, ХАБЭА-н хэлтэс зэрэг зарим цех, хэсгүүд зарлан мэдээлэл явуулж 60 хүртэл хэрэглэгчийн телефон хурал зохион байгуулж байна. Мөн үйлдвэрийн диспетчерийн шуурхай холбооны техникийн шаардлагатай уялдуулан диспетчерийн пультуудын яриаг кодчилон бичих, архивлах тоон сервер ажиллуулж байна. Технологийн холбоог шинэчлэх ажлын хүрээнд үйлдвэрийн хэмжээнд мэдээлэл холбооны нэгдсэн системийн суурийг тавих зорилгоор хэд хэдэн техник технологийн туршилтын ажил хийлээ. Үүнд:
    -Үйлдвэрийн төлөөлөгчийн газруудад компанийн виртуаль сүлжээг ашиглан IP телефон ажиллуулах боломжийг нээх,
   -Утасгүй сүлжээгээр өгөгдөл болон яриа дамжуулах HiPath  Wireless WLAN технологийн системийг ашиглах,
   -Тоон радио системийг үйлдвэрийн дүүрэгт ашиглах боломжийг туршсан.
    Эдгээр туршилтын ажил амжилттай хийгдлээ. Ер нь шинэ технологиудыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх бүрэн боломж байна. Энэ бүх ажлын үр дүнд телефон холбооны үйлчилгээнд  АБК, Гендирекц, ДЦС-д  байрласан  Германы Siemens фирмийн  HiPath 4000 систем,  БФ-ийн Өөрөө нунтаглах, Шүүн хатаах хэсгүүд болон ЗМЗ-дад суурилагдсан   Hipath 3800 системийг ашиглаж байна. Ер нь телефон хэрэглэгчийн тоо 2014 оны байдлаар 2600-д  хүрч “МХС” компани болон Мобикомын сүлжээтэй 4 E1 урсгалаар харилцан холбогдож байна.
    Интернетийн сүлжээгээр телефон дуудлага болон яриа дамжуулах технологи нь хот хоорондын болон олон улсын яриаг хямд дамжуулах бололцоотой  учраас олон аж ахуйн нэгж байгууллага, компаниуд энэ чиглэлийг их сонирхож байгаа. Манай шугам  кабелийн   хэсэг нь  телефон  сүлжээний  ашиглалт  үйлчилгээг  хариуцдаг.  Ус  шахах  өргөлтийн  станцууд  болон   амралтын  баазын чиглэлийн     агаарын  шугам, шилэн  кабелийн сүлжээ, АБК, ДС, ЗМЗ  зэрэг   үйлдвэрийн  дүүрэг,   Спорт цогцолбор болон “Уурхайчин” соёлын ордон, Сувилал, ТС, 11-р хороолол, шинэ гарааш зэрэг үйлдвэрийн харьяа албад, цехүүдийн телефоны  кабель шугам зэрэг нийт 240 орчим км/пар холбооны зэс болон шилэн кабелийн шугам, 170 км/пар агаарын шугам, кабелийн  худаг, суваг болон телефон  утасны засвар үйлчилгээг хариуцан ажилладаг.
-Өөрсдийн хүчээр хичнээн км шилэн кабель тавив? Үйлдвэрийн хэмжээнд шилэн кабелийн ашиглалт, үйлчилгээг танай хэсэг хариуцах уу?
-Сүүлийн жилүүдэд үйлдвэрийн дүүрэгт 3000 м, үйлдвэрийн ус өргөх станцууд болон амралтын баазын чиглэлд   агаарын шугамыг шинэчлэн шилэн кабелийн сүлжээг байгуулснаар үйлдвэрийн холбоо мэдээллийн нэгдсэн сүлжээг үүсгэх, үйлдвэрийн технологийн процесс, телемеханикийн хяналт удирдлагын автоматжуулалтанд  чухал ач холбогдолтой ажил болсон. Агаараар татагдсан шилэн кабельд цаг агаарын эрс тэс уур амьсгал нөлөөлж, хуурайшин баганын бэхэлгээний гаднах бүрээс тасарч, улмаар кабель тасрах гэмтэл ихээхэн гарах болсон тул нийт ус өргөх станцын чиглэлийн 27,5 км шилэн кабелийг MNS:2003 стандартын дагуу газар булсан.  Үйлдвэрийн телефон холбооны сүлжээнд IP технологит суурилсан HIPATH-4500 телефон станцууд ашиглалтанд орсон нь IP телефон хэрэглэх нөхцөл  бүрдсэн. Цөөн тооны хэрэглэгчид туршилтын журмаар ашиглаж байгаа. Цаашид энэ төрлийн телефоны хэрэглээг нэмэх, бусад хэлбэрээр ч зохион байгуулах бүрэн боломжтой юм. Үйлдвэрийн нутаг дэвсгэр болон алслагдсан объект I-IV ус өргөх станц  болон амралтын баазын чиглэлд шилэн кабель татаж ашиглалтанд оруулсан нь үйлдвэрийн хэмжээнд  IP суурь сүлжээ байгуулах үндэс суурь болоод байна.
-Танай хэсэг Холбоо мэдээллийн шилэн кабелийн сүлжээ, холболтын төгсгөлийн төхөөрөмжүүдийн хэвийн найдвартай ажиллагаа, ашиглалт үйлчилгээг хариуцан ажилладаг. Цаашид ямар зорилт тавин ажиллаж байна вэ?
-Радио электроникийн засвар үйлчилгээний хэсэг нь үйлдвэрийн радио холбоо болон чанга яригчийн систем, хэрэглэгчийн телефон  аппарат, төгсгөлийн төхөөрөмжүүд, гар утас, радио электроникийн тоног төхөөрөмж, шилэн кабелийн засвар үйлчилгээг хариуцан ажилладаг. Өнөөдөр үйлдвэрийн радио  холбоонд Японы Kenwood фирмийн TM-271,YAESU маркийн FT-2900, FT-1802 маркийн хөдөлгөөнт,  Мotorola фирмийн GP328, Kenwood фирмийн ТК-2307 маркийн 500 гаруй гар радио станц ашиглаж байгаа. Сүүлийн жилүүдэд радио станцын ашиглалтыг сайжруулах, цех хэсгүүдэд радио станцын хэрэгцээ шаардлагатай байгааг харгалзан радио станцыг шинэчлэх, үйлдвэрт тоон радио систем нэвтрүүлэх техникийн судалгаа, туршилтын ажил хийж байна. Одоогоор шилэн кабелийг үйлдвэрийн холбоо мэдээлэл ба технологийн 90 хувьд нь ашиглаж байна. Тиймээс энэ жил шинээр шилэн кабелийн мэргэжлийн инженертэй болсон. Мөн шилэн кабелийн сургалтыг Технологийн сургуультай хамтран хэсгийн ажилчдын дунд анх удаа зохион байгууллаа. Холбооны хэсгийн хамт олон техник технологийн хүчин чадлаа бүрэн ашиглаж, тоон радио систем нэвтрүүлэх зорилт тавин ажиллаж байна.


                                     Т.БАТЧУЛУУН

     Эрдэнэт үйлдвэрт ажилдаа сэтгэлтэй, санаачилгатай, ур чадвартай олон эгэл залуу ажилладаг. Тэдний нэг нь Материал техникийн хангамжийн баазын авто ачигчийн жолооч Дашнямын Эрдэнэбаяр. Түүнийг ярилцлагад урихад манай өрөөнийхөн халуун дотноор гар барин мэндэлж угтав. Би гайхан учрыг лавлалаа.
-Ингэхэд өөрөө манайхныг яаж таньдаг билээ?
-Би 1995 оны үед 10-р ангийн сурагч байхдаа өсвөрийн сурвалжлагчийн дугуйланд явдаг байсан юм. Тийм болохоор танайхан намайг мэдэх нь аргагүй. Бидний эгнээнээс Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн 2-р сувгийн редактор Б.Досан, 25-р сувгийн сурвалжлагч Г.Энхбаатар нар сэтгүүлч болсон.
-Сонирхолтой байсан хэр нь яагаад сэтгүүлч мэргэжил эзэмшээгүй юм бэ?  
-Сэтгүүлч болохын тулд хүнд бага боловч авьяас хэрэгтэй юм билээ. Арай дөнгүүрүүд нь сэтгүүлч болоод явсан. Манай багш намайг “Чи сурвалжлагч болж чадахгүй ээ. Харин телевизийн зураглаач болвол мэдрэмжтэй, сайн оператор болно доо” гэдэг байсан юм. Долоодугаар ангид байхаасаа гэрэл зураг сонирхож эхэлсэн. Манай аав тэр талын сонирхолтой хүн л дээ. Аавын хэрэглэж байсан, одоо бол бараг музейд тавихаар аппарат хэрэгсэл надад бий. Хадгалж байгаад цаг нь ирэхээр Эрдэнэтийн музейд өгнө гэж боддог.  
-Аав, ээж тань ямар ажил эрхэлдэг байсан бэ?
-Аав, ээж хоёр маань Эрдэнэтийн анхдагчид. 1977 онд манайх Өвөрхангай аймгийн Гучин-Ус сумаас нүүж ирээд 2 сар болж байхад нь би төрсөн юм билээ. Аав маань одоогийнхоор Эрчим хүчний цехийн Ус хангамжийн хэсгийн цэвэрлэх станцад засварчнаар ажиллаж байгаад 1989 онд Цахилгаан цех рүү  шилжсэн. Тэнд монтёроор ажиллаж байгаад гавьяаны амралтандаа суусан. Ээж маань сумандаа эх баригч, сувилагчаар ажилладаг байсан гэдэг. “Эрдэнэт” үйлдвэрт 30  гаруй  жил Авто тээврийн байгууллагын гүүрэн краны машинчаар ажиллаад тэтгэвэртээ гарсан. Өмнө нь хөдөө орон нутагт ажиллаж байсныг нь нэмбэл улсад 40 гаруй жил хөдөлмөрлөсөн байх.  
-Аавтайгаа хамт гэрэл зургийн сонирхлоо хөгжүүлж байна уу?
-Хөдөө амралт, аяллаар явахдаа байгалийн зураг авах дуртай. Гэр бүлийнхээ хүрээнд дүрс бичлэг хийчихнэ. Манай аав одоо 70 нас хүрч яваа байж компьютер графикаар зураг, дүрс эвлүүлэхдээ телевизийн инженерүүдээс дутахгүй. Дунд нь янз бүрийн эфект хийнэ.  
-Хөгжилтэй хөл нийлүүлж яваа буурай байна. Харин чи чадах уу?
-Бусдад гайхуулж гангарахаар хийж чадахгүй болохоор л аавыгаа бишрээд байхгүй юу. /инээв/ Ааваас өвлөсөн эрдэм надад бий. Цахилгааны мэргэжилгүй ч гэрийнхээ гэмтлийг хүн гуйхгүй өөрөө янзалчихна. Авто техник талд илүү сонирхолтой. Манай цехэд ашиглалтаас гараад олон жил болсон Хятадын авто ачигч байсан юм. Актлаад үнэлгээ нь тогтоогдсон ч авах хүн олдоогүй. Гэтэл манай Нефть баазад авто ачигч хэрэгтэй болоод нөгөөхөө Авто тээврийн байгууллагаар засуулах санал тавьсан. Тэднийх сэлбэг байхгүй гэсэн хариу өгсөн. Тэгэхээр нь би амалж аваад зассан. Одоо ашиглаж байгаа.


-Авто ачигчаар том оврын бараа зөөхөд ур чадвар их шаардана биз?
-Тэгэлгүй яахав. Бахархууштай нь зөвхөн Замын-Үүдийн хилийн боомтод хэрэглэдэг чингэлэг тээвэрлэгч “Эрдэнэт” үйлдвэрт ганц байдаг. Бидний хэлж заншсанаар режистакар, Замын-Үүдийнхэн бол үйлдвэрийнх нь нэрээр калмар гэдэг юм билээ. 45 тонн хүртэлх жинтэй чингэлгүүдийг ачаатай нь өргөөд хүссэн газраа тавих чадалтай, олон талт үйлчилгээтэй техник. Өөрийн жин нь 72 тонн. Манай үйлдвэрт энэ техникийг жолоодох эрхтэй гурван хүн байдгийн нэг нь би. Нөгөө хоёр маань бас манай цехийнх. Нефть баазын жолооч Бат-Орших, надтай цуг ажилладаг Мөнхбат гэж залуу бий. Бидний мэргэжил үнэхээр бусдад гайхуулах чадвар шаарддаг шүү.   
-“Эрдэнэт” үйлдвэрт хэдэн жил ажиллаж байна?
-Материал техникийн хангамжийн баазад 11 дэх жилдээ ажиллаж байна. Би Гал унтраах 58-р ангиас гал сөнөөгчөөр ажлын гараагаа эхэлсэн ш дээ. Тэнд дөрвөн жил ажиллаад, өөрийн хүсэлтээр гарч 2003 онд МТХБ-д орсон юм. Анх сантехникч ажилд авна гэхээр нь орчих санаатай, сангийн баахан юм уншаад шалгалт өгөхөөр очвол краны засварчин сонгох шүүлгэнд оруулдаг юм.  
-Тэр талын мэдлэг хэр байв?
-1999 онд гүүрэн краны машинистын, бас жолооны курс төгсөөд давхар мэргэжилтэй болчихсон байсан. Гэхдээ би МТХБ-д азаар орсон гэх үү дээ. Тухайн үед намайг бодвол ахимаг настай, гэхдээ Чехэд краны засварчин мэргэжлээр дээд сургууль төгссөн хүн надтай өрсөлдсөн. Би машинистийн курс төгссөн болохоос засварчны мэдлэг байхгүй. Шалгалтын дараа харахад хоёулаа яг адилхан алдаа гаргасан байсан. Манай хэсгийнхэн залууг нь авъя, спортын үйл ажиллагаанд хэрэгтэй гээд намайг сонгосон.  
-Өрсөлдөгч чинь хэдэн настай хүн байсан бэ?
-40 гаруй насны болов уу. Би 30 хүрэх гэж явсан. Ажилд ороод удалгүй арга зүйчийн ажил хавсарч хийх болсон нь сонирхолтой түүхтэй. Манай цех дээр галын хамтарсан сургууль болдог юм. Төгсгөлд нь бүх ажилчид жагсаад зогсож байхад одоо энэ 58-р ангийн Мөнхөө дарга “МТХБ галын аюулаас айхааргүй болжээ. Бэлтгэгдсэн боловсон хүчин хангалттай байна. Төв галд байсан Отгонбаатар, хуучны гөл сөнөөгч Баясгалан, галын техник спортын мастер Эрдэнэбаяр байна” гэж хэлсэн.
-Өөрөө спортын мастер юм уу?
-Үгүй ээ. Галд байхдаа тамирчин гэж явдаг байсан юм. Манайхан 2000 онд улсын хэмжээнд зохион байгуулагдсан бүх тэмцээний алтан медалийг хамсан. Тэгэхэд 18 жилийн дараа улсын аваргын алтан медалийг Эрдэнэтийнхэн авлаа гэж ярьж байсан. Тэр багт багтаж тэмцээнд оролцдог байсан сайхан дурсамжаа санах дуртай. Тухайн үед Мөнхөө дарга яагаад ч юм намайг техник спортын мастер гээд хэлчихгүй юу. Одоогийн Эдийн засаг эрхэлсэн орлогч захирал Б.Алтанхуяг манай цехийн орлогч дарга байсан юм. Хүмүүс тарахад дарга “Эрдэнэбаяраа, өрөөнд ороод ирээрэй” гэсэн. Яваад орсон чинь дарга “Чи яахаараа өргөдлөө худлаа бичдэг юм. Спортын мастер юм бол тэрийгээ бичихэд яадаг юм” гэж загнахгүй юу. Би “Мастер болоогүй ш дээ” гэсэн чинь дарга “Хурандаа хүн худлаа хэлээд байна уу. Өнөөдрөөс эхлээд соёл олон түмний спортын арга зүйчээр ажилла” гэдэг юм. Ажилд шинэхэн орсныг хэлэх үү, загнуулсныг хэлэх үү үг дуугүй л “за” гэсэн. Үндсэн ажлынхаа зэрэгцээ хоёр жил арга зүйч хийгээд өөр хүнд шилжүүлсэн дээ.    
-Та “Нэг ажилтан нэг санал” хэлэлцүүлгийн үеэр оновчтой санаа дэвшүүлж олны талархлыг хүлээсэн. Тэр талаар...?
-Өөртөө хамгийн ойр асуудал дэвшүүлсэн л дээ. “Эрдэнэт” үйлдвэр байгуулагдсан цагаасаа бүх бүтээн байгуулалт, үйл ажиллагаа, ачаа эргэлтээ авто болон төмөр замаар шийдэж байна. Өнөөдөр 36 жил ашигласан үйлдвэрийн бүсийн авто зам ямар байгаа билээ. Миний унаж байгаа авто ачигч ямар ч “амаржин”-гүй, нумгүй шууд дугуйн дээрээ их хатуу техник. Авто ачигчууд бүгд ижил. Гэтэл “амаржин”-гүй техник битгий хэл суудлын хөнгөн тэрэг, жийбүүд хүртэл донсолгоо гаргах гэж зүдэрч яваа шүү дээ. Замынхаа асуудлыг сайхан шийдчихвэл нэг удаагийн зардлаар их хөрөнгө хэмнэх боломжтой. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн үнэт эрдэнэ нь ажилтан, нэн түрүүнд ХАБ гэж яриад байгаа. Өнөөдөр бид зам дээрх нэг цоорхойг тойрохын тулд ямар их эрсдэл дунд яваа билээ. Цоорхойг дайраад гарахаар техникт болон хүнд халтай. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн тэн хагас нь жолооч энэ цаг үед замын асуудлыг шийдчихвэл ажиллагчдын эрүүл мэнд хамгаалагдах, ашиглаж буй техникийн насжилт уртсах, ажлын бүтээмж дээшлэх, аваар осол тэр хэмжээгээр буурах ач холбогдолтой. Өнөөдөр биднээс аюул эрсдэл хаана байна гэж асуугаад байдаг. Хариулт нь ердөө замд байна. Энэ асуудлыг би хөндөж тавьсан.    
-Өөрийн чинь явдаг зам эвдрэл ихтэй юу?
-Манай цехийн авто ачигч нар үйлдвэрийн бүсийн бүх газраар явдаг. Жишээ нь Авто тээврийн байгууллага руу түлшиндээ тогтмол явна, заримдаа Засвар механикийн завод, Ил уурхай, Баяжуулах фабрик руу ачаа зөөнө. Миний унаж буй техник сэрээтэй авто ачигч дотроо хамгийн өндөр буюу 10 тоннын даацтай. Овор ихтэй ачаа тээвэрлэхэд замын асуудал хүндрэл учруулдаг.     
-Ажлын ачаалал хэр байдаг вэ?
-Сүүлийн үед гайгүй болсон. Үйлдвэрийн удирдлагаас зөв бодлого хэрэгжүүлээд байна уу гэж харж байгаа. 2007, 2008 оны үед өдөр шөнөгүй ачаа буудаг байлаа шүү дээ. Авто ачигчийн жолооч нар хэнийх нь жижүүр явж байгааг мэдэхгүй, гэртээ харихгүй долоо хоног ажиллах энүүхэнд байсан. Ган бөмбөлөг маш их хэмжээгээр ирнэ. Өдөрт дунджаар 10 вагон буудаг байсан санагдана. Тэр үеийг бодвол ачаалал багассан. Шахааны бизнес хумигдаж байгаа нь бидэнд хамгийн их мэдрэгдэж байгаа.
-Авто ачигч машиндаа ганцаараа явах уу?
-Ер нь бол ганцаараа байх ёстой. Гэхдээ эд хариуцагч, ачигч суухыг зөвшөөрдөг. Бид чинь 5, 10 мянган төгрөгийн бараа биш хэдэн зуун сая, тэрбумаар тоологдох үнэлгээтэй хөрөнгө зөөж авч явдаг учраас бүрэн бүтэн байдал, аюулгүй байдлыг харж хянах үүднээс эд хариуцагч хамт явдаг.  Хүнтэй хамжиж буулгах шаардлагатай ачаа тээвэрлэх үед туслах ажилтан машинд суудаг. Би ачаагаа аваад явлаа, чи дагаад гүй гэлтэй биш. Харин задгай кабинтэй, жижиг ачаа зөөдөг “по”-д илүү хүн суулгаж болохгүй.  
-Үйлдвэрийнхээ талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн хүчинд Монгол орон өдий зэрэгтэй яваа. Өнөөдөр Оюутолгой, Тавантолгой гээд том үйлдвэрүүд гарч ирж л байна. Цалин хангамж нь өндөр л гэнэ. Гэхдээ улсад наалдах үлдэц нь хэр байна гээд харахаар мэдрэгдэхгүй л байгаа юм. Үнэхээр тийм өндөр ашигтай юм бол 35 жил ноолсон “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ нурууг амрааж болдоггүй юм уу. Эдийн засгийн хямралтай үед нь. Туслаад дэмжээд өгч болдоггүй юм болов уу. “Эрдэнэт” үйлдвэр Монгол улсын төсвийн 30 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлдэг гэж ярьдаг. Түүнээс биш Оюутолгой, Тавантолгой, Энержи ресурс компани улсын төсвийн төдөн хувийг дангаараа бүрдүүллээ гэж ярихыг аль ч хэвлэл мэдээллээс сонсоогүй. Өнөөдөр тэдгээр үйлдвэрийн зарим нь ашиглалтанд ороод 10-аад жил болчихлоо шүү дээ. Үр ашгаа үзүүлэх хугацаа болсон.  
-Сониноор дамжуулах өөр ямар санал байна?
-Манайд гадаадын мэргэжилтэн гэвэл Оросууд л байна. Тэдний ажлыг Монголчууд хийж чадна, хийж ч байгаа шүү дээ. Зарим нь илүү сайн ажиллаж байгаа. Тэгтэл цалингийн хувьд хол зөрүүтэй. Хэт их зөрүүг ойртуулах нь шударга санагддаг.
-Ярилцсанд баярлалаа.

Энэ удаад “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Хөдөлмөрийн аварга Авто тээврийн байгууллагын Авто засварын нэгдүгээр газрын засварчин Тогоочийн Батсүрэнг урилаа.
-Таны төрж өссөн нутаг, төрүүлж өсгөсөн аав ээжийн тухай ярилцлагаа эхлэх үү?
-Би Архангай аймгийн Цэцэрлэг хотод төрсөн. Аав маань Усны аж ахуйн газар жолоочоор ажилладаг, их ажилсаг хүн байсан юм. Бидэнд залхуурч л болохгүй гэж захидаг байсан. 1991 онд бурхны оронд очсон доо. Ээж маань 85 настай, Эрдэнэтэд амьдардаг.
-Та хэдэн онд Эрдэнэтэд ирсэн бэ?
-1979 онд аав, ээж маань илгээлт өвөрлөн Эрдэнэтэд ирсэн юм. Тэгэхэд би 7-р ангид сурдаг байлаа. 2-р 8-н жилийн сургуулийг 1980 онд төгсөөд  шууд ажил дээр гарсан.
-16 настай жаал хүү ажлын гараагаа хаанаас эхлэв?
-Монгол ажилчдын нэгдсэн захиргааны авто тээврийн комбинат(АТК)-д хүйтэн гагнуурчны дагалдангаар орж, ажиллаж байгаад 1982 онд цэргийн албанд татагдсан.  Тэгээд Улаанбаатар хотын 011-р ангид  авто засварын батальонд алба хааж байгаад 1984 онд үйлдвэрлэлийн осолд орж цэргээс халагдсан юм. 2 жил хэртэй группт байж байгаад  АТК-д хүйтэн гагнуурчнаар ажилласан.  1991 онд оросын байгууллагууд татан буугдах үеэр, ажилгүй болох нь гээд  ажлаасаа гарч 35-р баазад орсон. Энд ч нэг их явцгүй байлаа. Цалингаа ч тавьдаггүй. Тэгээд ажлаасаа гарчихсан явж байтал  АТК-д хамт ажиллаж байсан найз маань ГОК-д чиний мэргэжлийн ажил гарсан байна. Очиж уулзаач гэсэн. Ингээд 1992 оны 1-р сарын 24-нд Авто тээврийн байгууллагад хүйтэн гагнуурчнаар  орсон.  Тэр үед Нямтогтох, Гарамжав  багш нарын шавь болон ажилласан.  1998 оноос аппаратур тофелщик  буюу дизель хөдөлгүүртэй машины түлшний эд ангийн засварчин болсон юм. Түүнээс хойш өнөөг  хүртэл  энэ ажлаа хийсээр явна.
-Таныг шинийг санаачилж олон бүтээл хийсэн гэх юм. Тэдгээрээс дурьдаач?
-Ер нь засварчны ажил шинэ сэлбэг шууд тавьчихна гэсэн үг биш л дээ. Нөөц бололцоогоо дайчлан ямар нэг сэлбэг хэрэгсэл эд ангийг орлуулж хийдэг. Жижиг гэхгүй аливаа зүйлийг санаачлан хийхийг хичээдэг. Өнгөрсөн онд Засварын газрын дарга З.Шарав надад Белазын Гидравликийн шингэний шүүрийг янзлах хэрэгтэй байна. Чи хий гэсэн. Би түүнийг өөр материалаар орлуулан хийсэн. Эндээс 10 гаруй сая төгрөгийн хэмнэлт гаргасан юм.


-Ер нь өөрийг тань шинэ зүйл санаачлан хийхэд юу нөлөөлдөг вэ?
 -Удирдлага, хамт олон, орчин нөлөөлдөг гэж  боддог.  Манай дарга Аж үйлдвэрийн гавьяат З.Шарав гэж  мэдлэг, чадвар, туршлагатай  хүн биднийг шинэ зүйл санаачлахад тун их түлхэц өгдөг. Нөгөө талаас манай дээр 2-3 жилийн өмнөөс ажиллаж буй  Бүтээмж чанарын “Бөөрөлзгөнө” дугуйлан засварчдын дунд бүтээлийн уралдаан зарлан дүгнэж, урамшуулдаг нь бас их нөлөөлдөг. Манай засварчид ер нь их санаачилгатай улс байдаг юм. Хөдөлмөр хөнгөвчилсөн, өртөг зардал хэмнэсэн, аюулгүй ажиллагааг хангасан, бүр импорт орлох бүтээгдэхүүн ч санаачилдаг.
-Та ажилдаа ямар зарчим баримталдаг вэ?
-Аргацаах гэж бус болгосоор  өдий хүрсэн.
-Анх ажилд ороход таны ажлын нөхцөл байдал ямар байв?
-Одооны залууст ярихад бараг үнэмшихгүй байх. Намайг анх ажилд ороход манай гарааж гэж бөөн тос хар бараан  юм л байсан. Коридорт нь тос шороо холилдсон шалны өнгө гэж мэдэгдэх юмгүй.  Засварчдын хувцас тос, шороонд  нэвчээд савхи шиг гялалзсан хар юм болчихно. Түүнийгээ төмрөөр хусахаар ховхорч унадаг байлаа. Хааяа коридорын шалыг шёткатай машинаар хусч арилгадаг байсан. Тэр үед хөдөлмөр хамгааллын хувцас ч нэг их өмсөхгүй. Манай дарга З.Шарав болсноор ажлын орчин одоогийн төрхөндөө орсон доо. Ер нь жил бүр л ажиллах орчныг сайжруулаад л байдаг юм. Манайхаар орж гарсан хүмүүс засварын газар гэхэд гайхалтай цэвэрхэн юм гэж шагшдаг. Орчин сайжрах тусам хүмүүс ч цэвэрхэн байдаг. Тэгээд ч цэвэрхэн орчинд ажиллана гэдэг сэтгэл санааны хувьд ч сайхан. Бидний ажилд орсон үеэс саяхныг хүртэл  гэрээсээ хоолоо авчирч  нийлүүлээд халааж иддэг байсан.  Одоо ч үйлдвэрээс ихээхэн   анхаарч, халуун хоолны  асуудлыг бүрэн  шийдэж өглөө.
-Та багаасаа хөдөлмөрлөсөн  болохоор их эрт ажлын дөр суусан  байх?
-Тийм ээ. Аав маань намайг 6, 7-р ангид байхаас зуны амралтаар  Усны аж ахуйн бригадад худаг гаргах ажилд хөдөө хээр дагуулж явдаг  байлаа. Их эрт ажлын амтанд орсон болохоор 16-тай ажилчин болохдоо нэг их түүртээгүй. Тэгээд ч спортоор хичээллэдэг  болохоор хар бор ажилд шантардаггүй.
-Ямар спортоор хичээллэдэг байв, цол зэрэгтэй юу?
-Хүүхэд байхдаа  чөлөөт, самбо, жудо бөхөөр хичээллэж явлаа. Тэмцээн уралдаанд их орно.  Жудо бөхийн  2, хүндийг өргөлт, явган аяллын  3-р зэрэгтэй.
-Та залууст хандаж юу хэлэх вэ?
-Цаг хугацаа их хурдан өнгөрдөг юм байна. Би 28 настай энэ үйлдвэрт ажиллаж эхэлсэн  бол одоо 50 гарчихлаа. Ер нь цаг хугацааг алдалгүй, их зүйл сурч мэдэж, санаачилгатай ажиллаарай гэж хэлье.
-Залуудаа чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг байв?
-Орой ажлаасаа тараад л сагс, волейбол  тоглоно. Манайх Дэнжид байсан юм. Тэгээд өглөө эрт босч хоолоо хийж идчихээд л Дэнжээс 6-р микро руу гүйж ирээд автобусандаа суудаг байлаа.
-Гэр бүлээ танилцуулна уу?
-Манайх 2  хүүтэй.  Эхнэр  Г.Эрдэнэдаваа СӨХ-д захирал хийдэг.  Том хүү мэдээллийн технологийн чиглэлээр Солонгос улсад магистрт сурч байна. Бага хүү лаборатори сургуулийн 9-р ангид сурдаг.
-Эхнэртэйгээ хаана яаж танилцав?
-Би үйлдвэрт ороод удаагүй байсан. Манай өрөөнд РСЦ-ийн ажилчин, хөдөөний байрын даруухан төрхтэй бор охин ирж засвар хийсэн нь миний ирээдүйн хань байсан даа.
-Хөвгүүдээ хэрхэн хүмүүжүүлэв?
-Аливаа зүйлийг учирлан тайлбарлахыг оролддог. Хатуу ширүүн зан гаргадаггүй ээ. Өөрийнхөө амьдралд эзэн болж яваарай гэж захидаг.
-Аюулгүй ажиллагааг мөрдөж ажиллах тал дээр та юу хэлэх вэ?
-Эрүүл мэнд гэдэг чухал шүү. Миний хувьд залуудаа үйлдвэрлэлийн осолд өртсөн болохоор тун болгоомжтой байхыг хичээдэг. Бас хамт ажиллагсаддаа анхааруулдаг. Аюулгүй ажиллагааг огт хангаагүй ажлын нөхцөл, залуугийн санамсар болгоомжгүй үйлдлээс болж насан туршдаа эрүүл мэндээрээ хохирсон болохоор их болгоомжилдог.
-Шавь нар олон уу?
-Хүйтэн гагнуур, аппаратур порсунг мэргэжлийн аль алинаар шавьтай. Би ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдийг дагалдан одоогийн мэргэжлээрээ суралцсан. Багш нараас сурснаа тэдэнд өвлүүлэхийг хичээдэг. Мэдээллийн эрин зуунд ажил дээр сурснаа интернет ашиглан баяжуулж, илүү санаачилгатай ажиллах боломж тэдэнд бий.
-Бригад хамт олныхоо талаар ярина уу?
-Манайх мотор агрегатын бригад. Мотор агрегатын засварчин гэдэг  хүнээр бол нарийн мэргэжлийн эмч  гэсэн үг. Мотор агрегатын нарийн эд ангийг засна. Манай бригадын хамт олон хамтач, хөдөлмөрч, санаачилгатай  сайхан хүмүүс бий.
-Ажилд анх орж байсан үеийг одоотой харьцуулбал ажлын ачаалал ямар байдаг вэ?
-Технологийн шинэчлэл хийгдээд ачаалал гайгүй байна. Анх ажилд ороод радиатор гагнан зогсоо чөлөөгүй бараг л бие засах завгүй шахам ажилладаг байлаа. Радиоторын ус хаагуураа алдаж буйг шалгадаг байсан болохоор орой бөөн усан дотроос л гарч ирнэ. Бидний гол ажил Белаз машины зогсолтгүй ажиллагааг хангаж, түүнд шаардлагатай сэлбэг хэрэгслийг засч сэлбэн бэлэн байлгах үүрэгтэй.
-Сүүлийн хариултыг танд асуултгүй үлдээе?
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ буянаар өдий хүртэл сайн сайхан ажиллаж яваадаа баярладаг. Үйлдвэрийнхээ хамт олны амьдралд  аз жаргал, ажилд нь амжилт хүсье.
Тэрбээр залуугаараа  үйлдвэрлэлийн осолд өртөн, группт орсон ч, гутарч гуниглан, гараа хумхин суусангүй.  Өөрийгөө болон өвчнөө ялан дийлж, ажил хөдөлмөрт шамдан, санаачилгатай бүтээлч ажилласаар өдийг хүрсэн баатарлаг нэгэн. Зоримог, ажилсаг чанар нь түүнийг “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Хөдөлмөрийн аварга   болоход   нөлөөлсөн  биз ээ.

     Энэ удаагийн Аваргууд буландаа Засвар механикийн заводын Механикийн цехийн дарга Д.Галбямбыг урилаа. Тэрээр 2000 оны дундуур Австралиас ирсэн резинэн хуяг, ажлын дугуй, дисктэй хоёр төрлийн насосыг өөрийн цехэд резинээр үйлдвэрлэх технологи  нэвтрүүлсэн. Тухайн үед 400-аад сая төгрөг хэмнэж ёстой “од” болж явжээ. Мөнгөний ханш “чанга” үед үйлдвэрийн эдийн засагт ийм хэмжээний үр ашигтай санал дэвшүүлж ажил хэрэг болгосон хүн ховор байв. Энэ нь түүний хийж, хэрэгжүүлсэн ажлын нэгэн “шигтгээ”. Сүүлийн үед Засвар механикийн завод импорт орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээр амжилт дагуулж байна. Энэ нь Д.Галбямба даргын хэлснээр ажилтан бүрийн шинийг бүтээх чин эрмэлзлэл, хичээл зүтгэлтэй холбоотой. Ийм сайхан хамт олны нэгэн хэсгийг удирдаж яваа түүнтэй ярилцахад үг нь цэгцэрсэн, үйлс нь жигдэрсэн эрхэм санагдсан. Ингээд Засвар механикийн заводын Механикийн цехийн дарга Д.Галбямбатай уулзсан тэмдэглэлээ хүргэе.  


-Таны унасан газар, угаасан ус хаана вэ гэдгээс яриагаа эхэлье?
-Манай аав Завхан аймгийн уугуул. Цэргийн хүн байсан болохоор орон нутагт томилолтоор олон удаа явж ажилладаг байсан. Мэдээж, гэр бүлээ дагуулаад явна. Аавыг Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд ажиллаж байх үед би төрсөн гэдэг.  
-Ээж тань ямар мэргэжилтэй байсан бэ?  
-Ээж маань улсад 40 гаруй жил багшилж, олон мянган шавьтай болсон буурал одоо гавьяаны амралтандаа суугаа. Бас долоон хүү, нэг охин төрүүлсэн гавьяатай.  
-Өөрөө хэд дэх хүүхэд нь вэ?
-Би хүү нарын отгон нь. Дороо нэг эмэгтэй дүүтэй.  
-Цэргийн хүн, цагаан зээр хоёр нутаггүй гэлцдэг. Тушаал авсан аавыгаа дагаад олон газраар явахдаа ямар хүмүүжил, төлөвшил олж авсан бэ?  
-Аав минь Дархан, Өвөрхангай, Улаанбаатар хотын бүтээн байгуулалтанд оролцсон. Завхан аймагт ч ажиллаж амьдарч байлаа. Аав, ээж маань ажил ихтэй болохоор ах нар дор бүрнээ  үүрэгтэй. Би ч мөн адил. Зарим нь гэр орноо цэвэрлэнэ, нэг хэсэг нь түлээ модоо бэлтгэнэ, нөгөө хэд нь хоолоо бэлдэх хуваарьтай. Тиймээс бид харьцангуй эрт бие даасан. Хаана ч дасан зохицож амьдрах чадвартай болж хүмүүжсэн болов уу. Бусдаар бол хичээл номдоо шамдаад, ээж, аавдаа туслаад ердийн сэхээтэн гэр бүлийн хүүхдүүдийн жишгээр өссөн дөө.  
-Өөрөөр хэлбэл их “номын” хүүхэд байжээ дээ?
-Тэгж хэлж болно. Анги хамт олны ажилд идэвхтэй оролцдог хүүхэд байсан. Сүүлд аавыг Улаанбаатар хотын цэргийн ангид томилосноор 1980 оноос хойш манайх Нийслэлийн айл болсон. Одоо ч манай ах, дүү нар тэнд бий.  Тухайн үед аав хөөцөлдөж байгаад Нийслэлийн 5-р 10 жилийн сургуульд намайг оруулсан.  Хөдөөний хүүхэд Нийслэлийн нэр хүндтэй сургуульд орох амаргүй давааг шалгалт өгч тэнцээд давсан. 1987 онд би 10-р анги төгссөн юм. Тухайн үед улсын шалгалтанд орох чанга байлаа. Улаан шугаманд багтаж шалгалт өгөөд Оросод хуулийн чиглэлээр сурах эрх авсан юм.
-Тэгээд сурсан уу?
-Үгүй ээ. Аавдаа хэлж байгаад цэрэгт явчихсан. Өмнөговь аймгийн Ханбогдод, одоо энэ Оюутолгой байгаа газарт хил манасан цэрэг явлаа. Тухайн үед аав эр хүний туулах ёстой даваа гээд дэмжсэн юм. Намайг цэрэгт мордоход аав “Хатуу, чанга албанаас их юм сурч ирээрэй” гэж захиж билээ. Цэргээс ирээд 1992 онд ТИС-ийн Машин үйлдвэрлэлийн технологи инженерийн ангид элсэн суралцсан.
-Тухайн үед машин үйлдвэрлэл гэдэг шинэ салбар байлаа. Энэ мэргэжлийг сонгоход юу нөлөөлсөн бэ?
-Ер нь инженер болно гэж бодож явсан. Манай нагац  эгчийн  нөхөр маш сайн механикч токарьчин хүн байлаа. Би хүүхэд байхдаа тэднийд очиж амардаг, ажилд нь тусалдаг, зөвлөлгөөг нь авдаг байсан л даа. Тэр хүн “Монголд механик инженер хэрэгтэй. Ер нь улс орны хөгжлийг гангын үйлдвэрлэлээр нь тодорхойлдог...” гээд л ярина. Тэр ахын мэдээлэл миний мэргэжил сонголтонд нөлөөлсөн.  Анх машин үйлдвэрлэл гэхээр том том машины автомат үйлдвэрлэл гэж ойлгож билээ. Оюутан болоод хичээлийг нь үзээд ирсэн чинь машин үйлдвэрлэл гэдэг маш өргөн хүрээтэй салбар байсан. Жирийн эрэг боолт, цагнаас эхлээд хүнд үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийн ажиллагаа, тэдгээрийн сэлбэг хэрэгсэл, эд ангийг үйлдвэрлэх технологи энэ бүгд нийлээд машин үйлдвэрлэлийн салбар бүтээдгийг ойлгосон. Бүр ч их сонирхолтой болсон доо.
-“Эрдэнэт” үйлдвэртэй хувь за-яагаа хэзээнээс холбосон бэ?
-1996 онд сургууль төгсөөд “Эрдэнэт” үйлдвэртээ, тэр тусмаа Засвар механикийн заводдоо ажиллаж байна. Тухайн үед хэдий инженерийн сургууль төгссөн ч заавал ажилтнаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлдэг байсан юм. Тиймээс фрезерчнээр ажлын гараагаа эхэлж байлаа. Миний анхны багш Ганболд одоо манай хэсгийн мастераар ажиллаж байна. Тэр хүний заавар, зөвлөлгөөний ачаар ажлын дөр суусан. Тодорхой хугацааны дараа мастер, цехийн дарга болоод мэргэжлээрээ ажиллаж байна.  
-Хүн идэвхтэй амьдралынхаа ихэнх цагийг ажил дээрээ өнгөрүүлдэг. Тэр утгаараа хамгийн дотно хүмүүс болох ажлын хамт олныхоо талаар юу хэлэхсэн бол...?  
-“Эрдэнэт” Монгол улсын нэрийн хуудас болсон том үйлдвэр. Энэ үйлдвэрийн үндсэн цехийн нэг Засвар механикийн заводын ажиллагчид маш хөдөлмөрч, шинийг эрэлхийлэгч, ажлын төлөө хамт олон байдаг. Засвар механикийн завод Цутгуурын, Механикийн гэсэн үйлдвэрлэлийн хоёр бүтэцтэй үйл ажиллагаа явуулж байна.  Манай цех тоног төхөөрөмжийн сэлбэг хэрэгсэл, эд ангийг хийж “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ тасралтгүй үйл ажиллагааг ханган ажилладаг. Үйлдвэрийн 36 жилийн түүхэнд үүргээ маш амжилттай биелүүлж ирсэн. Энэ хугацаанд мэргэжилтэй монгол ажилчид бэлтгэгдлээ. Одоо Засвар механикийн заводын хамт олны 90 гаруй хувь нь Монгол инженер техникийн ажилчид байна. Энэ бол бидний бахархал.  
-Сүүлийн үед танай цехэд техник, технологийн болоод хүний хөгжлийн шинэчлэл их явагдаж байгаа анзаарагддаг. Ер нь шинэчлэлийн үр дүн танд хэрхэн мэдрэгдэж байна?
-Манай Засвар механикийн заводын удирдлагын баг мэргэжлийн, өөрсдөө дотор нь хөдөлмөрлөж байсан хүмүүс учраас техник, технологийн шинэчлэл хийх, “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ нэг ч гэсэн эд ангийг Монголдоо үйлдвэрлэх сэтгэлтэй ажилладаг. Тиймдээ ч манайх дэлхийн хамгийн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжөөр шинэчлэгдсэн. Тухайлбал програмын удирдлагатай зүсэгч, фрезерийн болон токарийн суурь машин, гагнуурын хэсэг дээр хагас автомат аппарат тавилаа. Ингэснээр хөдөлмөрийн бүтээмж өндөрсөж, бүтээгдэхүүний чанар сайжирсан. Үүнийг дагаад боловсон хүчин хөгжих, сурах орчин нөхцөл бүрдэж байна. Резинэн эдлэлийн хэсэг дээр бид сүүлийн хоёр жил нилээд ажил хийлээ. Резинээр хийж байгаа бүтээгдэхүүнийхээ чанарыг тодорхойлох лаборатор манайд байгаагүй. Үүнийг хөөцөлдсөний үр дүнд бүтээгдэхүүний физик, механик шинж чанарыг тодорхойлох лабораторийг өнгөрсөн долоодугаар сард ашиглалтанд орууллаа. Энд 10-аад төрлийн багаж байна. Дээр нь 1000 тоннын халуун  прессийг ашиглалтанд оруулахад бэлэн болсон. Эдгээр шинэчлэлийг хийснээр үйлдвэрт шаардлагатай, гадны орноос өндөр үнээр авдаг тоног төхөөрөмжийг Засвар механикийн заводын хэмжээнд хийхээр улам өргөжиж байна.
-Импорт орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл амжилттай яваа. Энд танай цех ямар оролцоотой байна?
-Бид үйлдвэрт хэрэглэж байгаа тоног төхөөрөмж, тэдгээрийн сэлбэг хэрэгслийг өөрсдийн хүчээр хийж нутагшуулахыг зорьдог. Манай заводын бүтээгдэхүүн болгон импорт орлодог гэж хэлж болно. Манайх жилд 50 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. 2014 он онцгой ачааллын жил байна. Яагаад гэхээр Ерөнхий захирал импорт орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх тушаал гаргасан. Үүний дагуу Ерөнхий механикийн хэлтэс Засвар механикийн заводад хийж болох сэлбэг хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжийн судалгаа гаргасан. Тэдний чиглэл өгсөний дагуу манай хамт олон оны эхний есөн сарын байдлаар 3,7 тэрбум  төгрөгийн  импорт  орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээ. Энэ тоо оны төгсгөлд өснө.
-Томоохноос нь нэрлэвэл...?
-Хүдрийн ил уурхайгаас эхлэн нэрлэе. Гурван төрлийн экскаваторын корпус хийдэг боллоо. Үүнийг импортоор авбал хичнээн их валют зарах нь тодорхой.  Экскаваторын явах, хөдлөх эд ангийг бүгдийг хийж байна. Сүүлийн үед Баяжуулах фабрикийн бутлуур, Австралийн “Варман”, Хятадын “Найпу” фирмийн насосны эд ангийг Австрали хэлбэрээр хийж үйлдвэрлэлд нэвтрүүлээд байна. Мөн бүтээгдэхүүнийхээ чанарыг сайжруулахад анхаарч байгаа. Баяжуулах фабрикийн 1400 насос үүргээ гүйцэтгэсэн боловч манай үйлдвэрийн бүтээмж өндөрсөхөд насосны ажиллах цаг дагаад унасан. Үүнийг сайжруулахын төлөө манай заводын хамт олон сүүлийн 2-3 жилийн хөдөлмөрөө зориуллаа. Өнгөрсөн зунаас үр дүн нь гарч эхэлсэн. 150 хүртэл унаж байсан насос маань өнөөдөр ажиллах дундаж цаг нь 210-230 руу ороод ирсэн. Манай цехийн ажиллагчид удирдлагаасаа аваад нэг юмыг ч болов өөрсдөө хийгээд сурчих юмсан гэсэн чин хүсэл, эрмэлзлэлтэй, сэтгэлтэй ажилладаг нь үнэхээр бахархмаар.
-Хаалт, хөгжлийн менежмент гэж их ярих болсон цагт танай завод хэтийн зорилгоо хэрхэн тодорхойлж байна?
-Манайх уул уурхайн тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэлээ даган хөгжих ёстой. Бидэнд маш их боломж бий. Металл хийцийнхэн флот машины үйлдвэрлэл явуулъя. Дээр нь барилгын чиглэлийн металл хийцүүдийг хийе. Мөн хөдөө аж ахуйн машины сэлбэг хэрэгсэл, гүүрэн крануудын эд ангийн металл хийцийг үйлдвэрлэе. Резинэн чиглэлээр төрөл бүрийн хуяг, жийргэвч, резинэн насосны эд ангийг хийе. Манайх насосны чиглэлээр ажиллах бүрэн боломжтой. Оросын Гранд 1 насосуудын холхивч, цахилгаан хөдөлгүүрээс бусдыг 100 хувь өөрсдөө үйлдвэрлэдэг. Тиймээс насосны чиглэлээр хөгжих боломжтой гэж боддог. Цутгуурын цех маань уул уурхайн тоног төхөөрөмжийн цутгамал эд ангийн үйлдвэрлэлээр тэргүүлэх боломж бий. Ер нь манай заводын ирээдүй надад гэрэл гэгээтэй харагддаг.
-Амжилттай эр хүний ард хүчирхэг эхнэр байдаг. Та гэр бүлээ танилцуулаач?
-Миний эхнэрийг Р.Саруул гэдэг. Бид оюутан байхдаа танилцаж гэр бүл болсон. Нэг л мэдэхэд 20 гаруй жил өнгөрсөн байна. Манай хүн ТИС-ийг нийтийн хоолны технологич мэргэжлээр төгссөн юм. Одоо хувийн салбарт мэргэжлийнхээ чиглэлээр ажиллаж байгаа. Манайх 2 охинтой. Том охин Номин маань Турк сургууль төгсөөд одоо Тайвань улсын ШУТИС-д интерьер дизайны чиглэлээр сурч байна. Бага охин Биндэръяа энэ жил орос сургуулийн 1-р ангид элссэн. Манай гэр бүлийн эрхэм гишүүн хадам ээж маань бидэнтэй хамт амьдардаг. Дашрамд үйлдвэрийн их ажлын нүргээн, чичиргээ, тос, тоос, халуун дундаас ядарч ирсэн гэр бүлийн хүнээ үргэлж хайр, халамжаар өлгийдөн тосдог эхнэр, нөхрүүдэд баярлалаа гэж хэлье.     
-Цаг зав гаргасан танд баярлалаа.       


М.ОДГЭРЭЛ