×

Анхааруулга

JUser: :_load: Unable to load user with ID: 927

Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Д.Жигмэдцэрэнтэй ярилцлаа.
 
-Таны бага насны дурсамжаар хоёулаа ярилцлагаа эхлэх үү?
-Бололгүй яахав. Миний аав нягтлан бодох мэргэжилтэй. Санхүү бүртгэлийн тэргүүний ажилтан  Магсарын Дулмаа гэдэг хүн  байлаа. Ээж маань Дарханд энх тунх амьдарч байна. Цамбын Ванчигдорж гэдэг. Бид эхээс олуулаа. Миний дүү нар хоёр оронтой тоонд багтана. Би айлын ууган хүү. Эмээ, өвөөгийн хайртай зээ. Эрх танхи өссөн. Тэгэхдээ одооны хүүхдүүдээс арай зөв эрх байсан юм болов уу. Томчуудын ярианд оролцохгүй. Өглөө их унтвал айлын хүүхэд шоолно гэнэ. Хөрш айлын Осорын Бямбажавыг эрт боссон явна гэхээр нүдээ нухлаад л сэрнэ. Гэтэл тэр маань унтаж байх жишээтэй. Би бригадын дарга Чойжилын хээр морийг авч унамаар байна гээд тас гэдэргээ савж унаад л... Манай өвөө тэр хээр морийг 700 төгрөгөөр надад авч өгсөн. Тухайн үед их өндөр үнэ. Хурдан морь ч 700 төгрөг хүрч байгаагүй цаг үед шүү. Тугал хариулалгүй, хонины хишиг өдөр таарахаар их баярлана. Өөрөөр хэлбэл хонь хариулахаар бол. Сарлагийн тугал чинь зэрлэг гөрөөс гэсэн үг. Манай нутгийн өндөр цавчим уул хадаар сарлагийн тугалтай хөөцөлдөөд гүйх их хэцүү. Говь-Алтай аймгийн Тайшир сум. Хасагт хайрхан уулын гуу жалга, салаагаар л үхэр тугал, адуу малтай хөөцөлдөж явлаа. Харин хонь хариулах сайхан. Хонио нэг сайхан налайлгаж аваад морио чөдөрлөчихөөд ном уншаад суух жаргал. Тугал хариулахаас хэд дахин амар ажил. Орой ирэхдээ хоёр шуудай аргал мориндоо тохож ирнэ. Энэ бол байх зүйл. Ингэж л Говь-Алтайн малчин айлын хүүхдийн жишгээр л өссөн.
-Та эмээ, өвөө дээрээ өссөн гэж ярилаа. Хоёр буурлынхаа талаар дурсахгүй юу?
-Баярлалаа. Манай өвөө 1939 онд Халх голын дайнд Гонгор баатартай нэг салаанд тулалдаж явсан хүнд пулемёнтын научик Баарангийн Цамба гэж хөгшин байлаа. Говь-Алтай аймгийн Тайшир сумын харьяат. Эмээг маань Галдангийн Дүнгэл гэдэг. Энэ хоёр буурай миний бурхад. Гонгор баатар Говь-Алтайчуудтай хоёр уулзалт хийхдээ миний өвөөг дуудан авчраад энэ Цамбын салга ногоон пулемёнтын хүчээр бид хэд хэдэн хүнд байдлаас гарсан гэж ярьсан. Танай аймагт амьдарч буй энэ Цамба баатар хүн шүү гэж Гонгор гуайн ярьсныг олон хүн сонссон доо. Одоо надад Гонгор баатартай авахуулсан өвөөгийн маань зураг л үлдэж.
-Та дотуур байранд амьдарч байсан уу? 
-Амьдралгүй яадаг юм. Сумандаа бага анги, аймгийн төвд дунд сургууль төгссөн. ЗХУ-ын тусламжаар барьсан 1-р 10 жилийн жигтэйхэн гоё сургуульд элсэн суралцаж байлаа.
-Дотуур байрны хүүхэд арай дэгтэй өсдөг. Та шал зүлгэж байв уу?
-Тэр үеийн ах нар биднийг маш дэг журамтай сургаж хүмүүжүүлсэн. Ах нар байрны хүүхдүүдийг биеийнх нь дүрс шаланд харагдсан нөхцөлд амраана. Эхлээд угаалгын нунтагтай усаар шал угаалгана. Дараа нь лаа түрхүүлж зүлгүүлнэ. Хүн бүр өөр өөрийн шал арчдаг таартай. Эгнүүлж суулгаад нэг банзыг 30 удаа арчихад гялалздаг. Орнуудаа нэг тийш  нь шахаж байгаад  талд нь хүртэл арчина. Дараа нь нөгөө талыг нь арчих жишээтэй. Өмдний шуумгийг өвдгөө өнгөртөл шуу гэнэ. Орыг маш гоё хураалгана. Захны даавуу, оймс хиргүй.  Ингэж л багаасаа бие дааж сурсан. Бага сургуульд пионерийн зөвлөлийн дарга, эмжээртэй зангиа-тай, таван онцын эзэн банди явлаа. Ахлах ангидаа алтан дундаж сурлагатай, сургуульдаа нэлээн сайн хөгжимчин байсан. 
-Таны урлагийн авьяас насны багад илэрсэн үү?
-Ер нь багаасаа би хөгжим тоглож сурсан. Алтай хотын хүүхдийн “Од” чуулгад гармон  тоглоно. 9, 10-р ангидаа “Од” чуулгын гоцлол хөгжимчин явлаа. 
-Тэгээд хэзээ дуулж эхэлсэн бэ?
-Эрдэнэтэд ирээд “Эрдэнийн ундраа” хамтлагийн гоцлол хөгжимчин болсон. Урт үстэй, өргөн өмдтэй нөхөр сэгсгэнэж явлаа. (Инээв) Тэр үеийн залуусын имиж. 1989 онд Залуу уран бүтээлчдийн хоёрдугаар чуулган болсон юм. Энэ чуулганыг угтаж Эрдэнэт хотод  Монгол ардын богино дуу дуулаачдын уралдаан явагдсан. Монгол телевизийн Болдхүү “Уурхайчин” соёлын ордны хөгжмийн багш байлаа. Чи нэг дуулаад үз гээд суулгадаггүй. Багаасаа хөгжим тоглосон болохоор ардын дууны үг ая цээжинд явдаг юм билээ. Тэгээд Болдхүүгийн ятгалгаар анх дуулсан. Манай цехийн Туяахүү агсан бид хоёр тэмцээнд орлоо. Би дуулж, морин хуурч Ганболд, шанзчин Батхүү, хуучирчин Сарнайцэцэг нар хөгжим тоглоно. Болдхүү нөгөөдүүлд ноот бичиж өгнө. Ингэж 4-р шатанд тэнцэн том шалгуур давж тэргүүн байр эзэлсэн. Засвар механикийн заводад хийсэн лимбэ тоглож буй хүний дүрстэй алтан медаль, улсын амралтанд үнэ төлбөргүй амрах эрхийн бичгээр шагнуулж байлаа. Ингэж миний уран сайханч болох зам нээгдсэн.
-Таны сэтгэлд үлдсэн хамгийн анхны  шагнал юу вэ?
-МХЗЭ-ийн Төв хорооны “Тэргүүний ажилчин залуу” алтан медалиар энгэрээ мялаасан явдал надад их урам зориг өгсөн. Энэ медалийг Хотын Эвлэлийн хорооны дарга Далантайгаас гардсан. Эрдэнэт хотын МХЗЭ, ҮЭ-ийн хороо гэсэн тамгатай эрхийн бичиг одоо ч надад хадгалаатай байгаа. 
-Хэдэн онд БелАЗ-ын жолооч болсон бэ? Таныг ажиллаж байгаад цэрэгт татагдсан гэж сонссон.
-1980 оны хавар “Эрдэнэт” үйлдвэрийн дэргэдэх Сургалтын төвийн анхны БелАЗ-ын курсыг бид хорин хэдүүлээ төгсч байлаа. Тэднээс өнөөг хүртэл Завхан аймгийн харьяат Балдоржийн Алтангэрэл, Эрдэнээгийн Наран-цацралт, бид гурав үйлдвэртээ ажиллаж байна. Бид таван жил ажиллаад цэрэгт татагдсан.
-Та хаана цэргийн алба хаав.  Ингэж хөдөлмөрлөж явсан хүн цэрэгт  нэг их зүдрээгүй байх. Тийм үү?
-Би Зүүнбаянгийн дивизэд гурван жил цэргийн алба хаасан. БелАЗ-ын жолооч нарыг цэрэгт татдаггүй байлаа. Тэр жил “Эрдэнэт” үйлдвэрийн хэдэн инженер, БелАЗ-ын жолооч нарыг  бүгдийг нь цэрэгт татсан. Цэрэгт тэнцсэн хүмүүсийг сарын өмнө ажлаас чөлөөлдөг байлаа. Бид ажлаа хийж яваад шууд цэрэг болсон. Манай ангийн гурван нөхөр Зүүнбаянд  ахлах дэслэгч цолтой, цэргийн албан хаагч болчихсон явдаг юм. Өөр ангиудад. Тэгэхэд би шинэ цэрэг Зүүнбаянд очиж байлаа. (Инээв) 18-20 настай залуучуудтай маршид гүйхэд оройлдоггүй юм гэхэд ёроолд нь үлдэж үзээгүй. Савлуур дээр шинэ цэргийн нормоо ягштал хийчихнэ. Энэ нь уулан дээр ажиллаж сурсны ач тус. Тэгэхэд хөдөө адуу хариулж байсан нөхдүүд хүлээтэй байх жишээтэй. Манай 1985 оныхон Монголын Ардын армийн хамгийн сүүлийн гурван жилийн цэрэг. 10 мянган цэрэгтэй Зүүнбаянгийн гаринзонд алба хаана гэдэг эр хүн болж төрсний хувьд нэр төрийн хэрэг. Бүтэн гурван жил цэргийн албыг би нэр төртэй хаасан. Зүүнбаянгийн дивизийн захирагчийн жолооч явлаа. Манай дивизийн захирагч хурандаа Гомбосүрэнгийн Дамдинсүрэн гэж Завхан аймгийн харьяат хүн байлаа. Сүүлд  хошууч генерал болсон. Өнгөрөгч онд бие барсан дуулдана билээ.
-Ажил хөдөлмөрөөс та юу олж авсан бэ?
-Хөдөлмөр хүнийг тэсвэр тэвчээртэй болгодог. БелАЗ бариад  халуунд халж, хүйтэнд хөрч явсан. Хажуугаас мотор халаана. Дээрээс нар төөнөнө. Тэгэхэд би говьд хашин морьтой тэмээ хариулахаас хамаагүй дээр гэж бодоод л ажилладаг байлаа. Хаврын ногоо хөөсөн тэмээ жалгын нэг цацсан будаа шиг салхи сөрөөд тараад явна. Тэр олон тэмээг хашин морьтой цуглуулах ч бас л чанга ажил даа. Багаас минь хөдөлмөрөөр хүмүүжүүлсэн өвөг, дээдсийн их ухаан намайг амьдралын хат суулгасан. Тэсвэр хатуужилтай хувь хүн болгон төлөвшүүлсэн санагддаг.
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн талаарх таны бодлыг сонсоё? 
-“Эрдэнэт” үйлдвэр ашиглалтанд ороод 37 дахь жилдээ ажиллаж байна. Манай үйлдвэр ашиглалтанд орсноосоо хойш Монгол улсын төсөвт жинтэй хувь нэмэр оруулж ирснийг бид мэднэ. Монголчуудыг тэжээж буй үйлдвэрээрээ бахархалгүй яахав. Энэ үйлдвэрт ажиллаж буй баялаг бүтээгчдийн хөдөлмөрийн үр шим монгол айл бүрт очиж байна гээд бодохоор омогших сэтгэгдэл төрдөг. 
-Залууст хандаж юу хэлэх вэ? Тэднийг та хэрхэн яаж ажиллаасай гэж бодож байна.
-Манай залуус их азтай юм аа. Би харьцуулж ярьж байна. Бидний залуу насанд үйлдвэр маань төлөвшөөгүй байлаа. Бүх юм шинэ. БелАЗ-ын жолооч, засварчдыг дөнгөж бэлтгэсэн ажлын туршлага байхгүй. Одоо бүх юм жигдэрч төлөвшсөн, гар нийлсэн хамт олон дунд залуус орж ажиллаж байна. Хамт олон нь бүх юмыг зааж сургаад өгнө.  Бүх юм хяналттай. Бид сайн ажиллах ёстой гэсэн зарчмаар л явж ирсэн. Тухайн үеийн БелАЗ-ын чанар ч муу байж. Эвдрэл их гарна. Ямартаа БелАЗ-ын жолооч нарыг тоосонд дараатай, тосонд боодолтой хэдэн борчууд гэж хочилж байхав дээ. Сүүлийн үеийн БелАЗ-ын жолооч нарын ихэнх нь миний гараар дамжиж байна. “Эрдэнэт”, “Мак”, Оюутолгойн боловсон хүчнүүд. Яагаад гэвэл би Автотээврийн байгууллагад сургагч багшийн алба хашдаг болохоор. Өнөөдөр айл бүхэн авто машинтай. Тиймээс залуучууд юм сурах нь хурдан юм. Ядаж л зам оноод явчих жишээтэй. Тэгэхээр залуус ажилдаа мэрийлттэй, тэвчээртэй байвал амжилтанд хүрэх боломж урд нь нээлттэй. Уйгагүй хичээл зүтгэл, оролдлого хэрэгтэй гэсэн үг. Залуус хөдөлмөр хамгааллын хэрэгслийн чанар сайжирсан цаг үед амьдарч буй нь их аз. Өнөөдөр хөдөлмөр хамгааллын хэрэгслээ заавар журмын дагуу тогтмол хэрэглээд хэвшчихвэл аюул эрсдэл өвчлөлөөс өөрийгөө аварч чадна. Та энэ нүдний шил, чихний бөглөөг хэрэглэ гээд өгч байна. Хөдөлмөр хамгааллын бүх хэрэгсэл зориулалтын болсон. Тавьж өгсөн бүгдийг нь зөв хэрэглэчих. Өөр танд юу ч хэрэггүй. Тэгэхэд л эрүүл, ажиллаж хөдөлмөрлөх болно.
-Танай хүүхдүүдээс аавынхаа мэргэжлийг өвлөсөн үү? 
-Манайх гурван банди, нэг охинтой. Банди нар инженер, цахилгаанчин, жолооч мэргэжил эзэмшсэн. Хоёр нь “Эрдэнэт” үйлдвэртээ мэргэжлээрээ ажиллаж байна. Бага хүү маань миний мэргэжлийг өвлөсөн. БелАЗ-ын жолооч.
-Хамт олныхоо талаар ямар бодолтой явдаг вэ? 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн нэлээн хүндхэн хэс-гийг үе үеийн  БелАЗ-ын жолооч нар нуруун-даа үүрч ирсэн гэж би боддог. Биний ажил тэсвэр тэвчээр, анхаарал сэрэмж шаардана. Нэг замаар, ижил хурдаар адилхан даацтай ачаатай явдаг болохоор бүх БелАЗ-ын жолооч нарын хөдөлмөрийн үр дүн нэгэн цул юм. Миний гарыг ганзаганд, хөлийг дөрөөнд хүргэсэн Ховд аймгийн харьяат хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт Лхагвадоржийн Шонхор гэж хүн байна. Би Л.Шонхор багшдаа их баярлаж явдаг. Тухайн  үеийн  алдартай  БелАЗ-ын жолооч Д.Загд, Г.Батбаатар, Л.Төмөртогоо, Г.Долгор, Д.Дондог нарыг дурсахгүй байхын аргагүй юм. Эдгээр хүмүүс машин техниктэйгээ хэрхэн харьцаж, биеэ яаж зөв авч явж байгаагаас суралцсан хүний нэг нь би. Ажил, амралтаа хэрхэн зохицуулан ажиллаж ирснийг нь асууна. Тэд харамгүй хэлдэг байсан даа. Ахмадуудын хэлж ярьснаар ажил, амралтаа зохицуулж ирсэндээ өдий зэрэгтэй яваа гэж боддог. Бид цэргээс ирээд монгол экипаж байгуулсан. Гомбожавын Баасансүрэн, Нанжидын Ганболд, Дагвын Ганзориг агсан бид дөрөв нэг экипаж байлаа. Говь-Алтайн дөрвөн хөгшин цэрэг халагдаж ирээд нэг ээлжинд ажилласан. Нэг нь Налайхад гурав нь Зүүнбаянд алба хаасан  байдаг. Өмнөх хоёр онд БелАЗ дээр хүн аваагүй. Нөгөө талаар би цэрэгт явахдаа МХЗЭ-ийн Төв хорооны “Тэргүүний залуу” алтан медалиар шагнуулсан. Энэ  бүхэн  Монгол экипаж бүрдүүлэн ажил-лахад түлхэц болсон юм. Цехийн боловсон хүчин асан Лхаажав гуай МХЗЭ-ийн тэргүүний алтан медальтай Д.Жигмэдцэрэн өөрөө санаачилга гаргаж монгол экипаж байгуулсан гэж хэл ам гаргасан хүмүүст ярьсан байдаг. Бид дөрөв 1989 онд үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга, 1990 онд хотын хөдөлмөрийн аварга хамт олон болж байлаа. Одоо Г.Баасансүрэн маань үе залгамжилсан хүүтэйгээ   нэг экпажид ажиллаж байна. Н.Ганболд хувийн аж ахуйтай сайхан амьдарч явна. Д.Ганзориг маань л цэл залуу насандаа бурхан болсон. Миний ажиллаж байсан 040 дугаартай экипажиас Бямбажавын Пүрвээ алтан гадас одон хүртлээ. Цэен-Ойдов маань үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга боллоо. Бямбабадрах яамны том шагнал хүртсэн. Энэ мэтчилэн хамтран ажиллаж байсан үе үеийн хүмүүсийн ажил үйлс өөдрөг явахад сэтгэл хангалуун байдаг.
-Та аль хэр азтай хүн бэ? 
-Над шиг азтай хүн хаана байна. Миний ангийн хүүхэд, аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр  олон сонгогдсон Гантулга надад ингэж ярьсан. 1990-ээд онд алтан гадас одонд чамайг тодорхойлсон. Манай ангийн Жигмэдцэрэн биш биз дээ гээд овгийг нь сонссон  мөн байлаа. Би хамгийн түрүүнд дэмжээрээ  та  бүхэн гэсэн. Алтан гадасаа авчихсан. 2000 оны үед хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонд тодорхойлоход нь дэмжсэн. Энэ одонг чи зүүчихсэн явж байлаа. Дараа нь хөдөлмөрийн баатар болох гэж байгааг Х.Ганболд агснаас сонссон гэдэг. Стамбул гуайг баатарт хэд хэд тодорхойлоод сая гавьяат авлаа. Энэ мөдгүй гэж Гантулга маань дотроо бодож явж л дээ. Тэгсэн хэд хоногийн дараа нөхөр Жигмэдцэрэн хөдөлмөрийн баатар болсон байх жишээтэй. Үүнийг аз гэхээс өөр юу гэх үү. Энд би нэг юм хэлье. Урлагийн буян бас бий. Би урлагаар явж хүмүүсийн танил болсон. Тэгэхээр би шавь нартаа хэлдэг. Хос морьтой бай гэж. Зөвхөн ажлаа хийгээд эхнэрийнхээ гарын лавшаа идчихээд гэртээ зурагт үзээд хэвтээд байвал хөгжихгүй. Чөлөөт цагаараа өөрийгөө хөгжүүл. Тэгэхдээ сонирхдог урлаг, спортын төрлөөр хичээллэ гэдэг. Та бод. 2006 онд үйлдвэрээс нэг хөдөлмөрийн баатар, хэд хэдэн гавьяат төрсөн. Тухайлбал, МУГД Д.Баясгалан сагсан бөмбөгийн 1-р зэрэгтэй, МУАҮГ ажилтан О.Зоригт ширээний теннисний 1-р зэрэгтэй, МУГУурхайчин Т.Батсайхан чөлөөт бөхийн 1-р зэргийн тамирчин, хөдөлмөрийн баатар Д.Жигмэдцэрэн МУСТА байсан гээч. Хэрвээ би урлагаар яваагүй бол хэн ч танихгүй нэг тарган нөхөр яваа биз. 
-Баатар аа, та таарах болгонд инээчихсэн явах юмаа. Таны инээмсэглэж яваа дүр төрх сэтгэлд нэг л дулаан байдаг шүү.
-Тийм үү. Инээд олон янз хө. Улнаас нь толгой хүртэл хараад хөгжүүн гэгчийн хөх инээд байна. Америкчууд хүнтэй дан инээж харьцана. Тэр нь ямар ч амт байхгүй. Худлаа инээд байхгүй юу. Матар хочит Данди кинон дээр гардаг биз дээ. Тэгэхдээ  инээмсэглэсэн хүний сэтгэлд хар буруу санаа явдаг гэж надад буухгүй байна. Хүн  сайхан үгэнд баярладаг сэтгэлийн амьтан. Өдөрт гурван хүнд сайхан үг хэлж баярлуулж бай гэсэн ухаантны үг бий. Ер нь хүн нэгэндээ сайхан үг хэлж явахад юу хорогдох юм. Та үнэхээр сайхан харагдаж байна гээд чин сэтгэлээсээ хэлэхэд л ахмадууд жигтэйхэн баярладаг шүү дээ. 
-Урлагт бие сэтгэлээ зориулж ирсэн хүний хувьд юу хожсон гэж боддог вэ?
-Бор уулын буян их. Уран сайханч явсны буян хишгийг  би  бишгүй  хүртсэн.  Монголын урлагийн зарим хүний хүсч мөрөөддөг замналаар би явсан байдаг. Манай “Уурхайчин” соёлын ордон олон талт үйл ажиллагаа явуулдаг. Улсын хэмжээнд нэрд гарсан урлагийн их мастеруудтай  хамтран ажилладаг буянтай газар. Энэ газрын буянаар би Монголын дуурийн болон филормонийн найрал хөгжимтэй дуулсан байна. Монгол улсын морин хуурийн чуулга, Зэвсэгт хүчний жанжин штабын үлээвэр найрал хөгжимтэй дууллаа. Баян монгол чуулгатай өөрийн бие даасан хоёр уран бүтээл хамтран хийсэн байна. Энэ нь миний  амьдралд  тохиосон их аз завшаан. Ямартаа морин хуурч Алтайсайхан агсан манай Жийгаа ахад Баян-Өлгийн доомборын чуулгатай дуулах л үлдлээ гэж байхав дээ. Хөдөөний нэг уран сайханч Дуурийн театрын тайзан дээр  3-4 удаа тоглосон. “Учиртай гурван толгой”-д тоглож байлаа. Анх “Уурхайчин” соёлын ордны Ерөнхий найруулагч Одончимэг надад тайлан тоглолт хийгээч гэсэн санал тавьсан юм. 1996 онд хоёр морин хуур, хоёр хийл, 20-иод гуулин хөгжимтэй, Баян монгол чуулгатай нийт 40-өөд хүний бүрэлдэхүүнтэй жааз хөгжимтэй,  Эрдэнэтэд анх уран сайханч Жигмэдцэрэн тайлан тоглолт хийсэн. Түүнээс хойш уран сайханчид “Уурхайчин” соёлын ордонд уран бүтээлийн тайлан тоглолт хийж эхэлсэн дээ. Нийгмийн асуудал хариуцсан захирал асан Байгал “Жигмэдцэрээн чиний машин томроод байх юм.  Дуугаа дуулж байна уу” гэж асуусан. Дуулахад  энгийн  амьсгаа  авахаас  хэд  дахин  илүү хүч шаарддаг. Би дуулахдаа хоёр маск давхарлах нь холгүй явна гэхгүй юу. Тэгэхэд үүнийг л чамаас сонсох гэсэн юм гэж билээ. Дуулдаг хүн хоолойгоо гамнаж, эрүүл мэндээ давхар бодож явах ёстой. 2010 оны “Дуунд дуртай болов оо би-2” миний уран бүтээлийн тайлан тоглолтонд Баян монгол чуулга, МУГЖ Болормаа, алдарт баян хуурч Тэрбиш, саксафонч  Сүхбаатар нарын алдартнууд оролцсон. Бахархал биз дээ. Энэ бүхэн “Эрдэнэт” үйлдвэрийн буян.  Бид нэг замаар бүтэн 8 цаг тээвэр хийнэ. Тэгэхээр ая дуу миний ажлын хань болдог. Ер нь урлагаас авсан сэтгэлийн таашаалыг үгээр хэлэхийн аргагүй.
 -Өдий олон жил ажиллахдаа өвчин хуучгүй яваагийн нууц юунд байна вэ?
-Багаасаа эрүүл агаарт өсөж, цагаан идээгээр хооллож байсных гэж боддог. Урлагаар хичээллэж сэтгэлийн эрч хүч авч явсны дэм тус ч байгаа.
-БелАЗ машин эхэлж харсан хүнд сүрд-мээр шүү. Танд ямар санагдсан бэ?
-Нэг их гайхшрал төрүүлээгүй санагдана.  Харин 5 жил БелАЗ жолоодсон хүнд цэргийн даргын УАЗ-469 машины дугуй товч шиг юм харагдаж билээ. Манай нэг ажилчны эхнэр, нөхөртэйгээ уулзахаар ирж. Тэгээд нөхрөө хүлээгээд зогсож байхгүй юу. Гэтэл нэг байшингийн хана хажуу тийш болтол дотроос нь том дугуйтай байшин гараад ирсэн гэж ярьсан байдаг. Тэр нь БелАЗ. Том дугуйтай энэ байшин миний хоёр дахь гэр болж, намайг алдар хүндэд хүргэсэн.
-Таны шүтээн юу вэ?
-Надад  гурван   шүтээн   бий.  Тэгэхдээ бурхан биш. Би ээж, аав, эрдэнэт уул, эвсэг хамт олноо шүтдэг. Намайг төрийн хишиг, уулын буян, нөхдийн хайр хүндлэл ивээсэнд сүсэлж явдаг даа.
                                                                                                                 Т.БАТЧУЛУУН
Баяжуулах фабрикийн Шүүн хатаах хэсгийн ахлах мастер Ц.Батболдтой техник технологийн шинэчлэлийн хүрээнд хийгдэж буй ажлын талаар ярилцлаа. 
 
     -Танайх зэс молибденийн баяжмалыг шүүж хатаагаад экпортод бэлтгэдэг онцлог хэсэг. Сүүлийн үед техник технологийн ямар шинэчлэл хийгдэж буй талаар мэдээлээч? 
     -Манай хэсгийн техник, технологийн өнөөгийн байдалд тохи-руулсан олон шинэчлэл хийгдэж байна. Үүний нэг нь молибденийн 12-р шүүлтүүрийг тавьснаар зуухыг халж, хэсгийн тоосжилт эрс багассан. Ингэснээр ажлын бүтээмж нэмэгдэж, ажиллах орчин эрс сайжирсан. Дараагийн ажил нь зэсийн баяжмалыг шүүж хатаадаг АНУ-д үйлдвэрлэсэн даралтат шүүлтүүр дээр 8-р филтер ажилласнаар манайх гурван филтертэй болсон. 
     -Гурван филтертэй болсон нь ямар давуу талыг бий болгож байна?   
     -Өмнө нь зөвхөн 9, 10-р даралтат шүүлтүүр ажилладаг байсан юм. Энэ үед нэг шүүлтүүрээ зогсоож засвар хийхэд хүндрэл учирдаг байсан. 78 цагаас дээш  хугацаагаар засвар хийх тохиолдолд өтгөрүүлэгчийн ачаалал нэмэгдэж, арга буюу засварын ажлаа гүйцээж чадалгүй залгадаг байлаа. Ингэснээр ачаалал нэмэгдэж, засвар үйлчилгээ дутуу хийгддэг байсан. 8-р даралтат шүүлтүүр ажилласнаар 10-р даралтат шүүлтүүрийг зогсоож бүрэн засварт орууллаа. Өөрөөр хэлбэл засварын үед нэг шүүлтүүрээ бүрэн зогсоож гүйцэт засварлах нөхцөл бүрдсэн. Мөн хавтанд бэхэлсэн хөдөлгөөнгүй гулсагчийг гүйлгэхийн тулд замыг заавал тосолдог байсныг Рэнцэнсамбуу инженерийн санаачилгаар, энд ажилладаг хүмүүсийн хүсэлтээр өнхрөгч роликтой болгосон. Ингэснээр даралтат шүүлтүүрийн ашигт ажиллагаа сайжирч, замыг байнга тослохгүй болж, бохирдол үүсдэг, зарим ээлжийнхэн ажлын ачааллаас болоод замаа тосолж амжаагүйгээс хавтан хазгай татагдах, гинж хийх, хавтангийн гар далийх зэрэг зөрчил арилсан. Түүнээс гадна угаалгын системийг өөрчилж чанар сайжирсан. 
    -9-р филтер дээр засвар хийгдэж байгаа гэсэн. Энэ талаар...? 
    -2008 онд суурилуулсан учраас металл хийц нь муудаад хавтанд элэгдэл үүссэн. Бид Засвар угсралтын хэсэгт хүсэлт тавьснаар суурийг нь өөрчлөн хэмжээнд нь оруулах ажил ид өрнөж байгаа. 
    -Үйл ажиллагаанд тулгамдаж буй асуудал юу байна?
   -1976 онд “Эрдэнэт” үйлдвэр 16000 тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтайгаар ашиглалтанд ороход л ажиллаж эхэлсэн молибденийн өтгөрүүлэгчийн эд анги муудаж хоцрогдоод материалаа дийлэхээ больж байна. Манайд хамгийн сүүлийн үеийн өндөр хурдны өтгө-рүүлэгч зайлшгүй шаардлагатай. Австрали улсын 8 м3 багтаамжтай, өндөр хурдны өтгөрүүлэгч авах тухай олон жил ярилаа. Захиалсан, гэрээ хийгдээд явж байна л гэсэн. Одоо хүртэл ирээгүй. Хуучин өтгөрүүлэгчийн доод тал нь цоорсон. Өөрөөр хэлбэл металл хаяад байна гэсэн үг. Тиймээс бид металл хаяхгүйн тулд яаралтай зогсоогоод нэг өтгөрүүлэгчээ тунгаах зорилгоор ашигласан. Тунгаагуураа суллаж угаагаад доод талд нь төмөр листээр шал хийж түр зуур гоожихгүй болгоод байна. Бидний захиалсан шинэ өтгөрүүлэгч нийлүүлэгдвэл энэ хоёр өтгөрүүлэгч бараг хэрэггүй болно. Яагаад гэвэл том, дээр нь өндөр хурдных ирэх учраас.
   -Шинэ өтгөрүүлэгч ирээгүй байтал Өөрөө нунтаглах хэсгийн өргөтгөл ажилд орвол ямар хүндрэл үүсэх вэ? 
   -Их хэмжээний бүтээгдэхүүн орж ирэх учраас өтгөрүүлэгчид багтахгүй. Манай одоо хэрэглэж байгаа өтгөрүүлэгч жижиг болохоор баяжмал сууж амжаагүй байтал гаргах болно. Өөрөөр хэлбэл шүүх ёстой баялагаа хаягдал болгоод явуулчихна гэсэн үг. Ингэснээр технологийн горимд зөрчил үүснэ. Ажилчдын ахуй орчинд ч сөргөөр нөлөөлнө. Өндөр хурдны өтгөрүүлэгчээр бол баяжмал маш хурдан сууж, түргэн шүүж авах боломжтой. Шинэчлэл хийснээр технологийн гологдолгүй ажиллана. 
   -Баярлалаа. 
 
М.ОДГЭРЭЛ
 
“Эрдэнэт” үйлдвэрийн Ерөнхий захирлын Нийгмийн асуудал хариуцсан орлогч С.Сувдаа, Технологийн сургуулийн захирал С.Эрдэнэбат нар саяхан АНУ-д ажлын айлчлал хийгээд ирлээ. “Хол явсан хүнээс үг сонс” гэдэг. Эрх чөлөөний орон гэгддэг алсын Америкийн тухай сэтгэгдлийг нь сонсохоор С.Сувдаа захирлыг бид энэ дугаарын ярилцлагад урилаа.
 
   -Таныг Ази, Африк, Европын хэд хэдэн оронд очоод ирснийг бид мэднэ. АНУ-д хийсэн энэ айлчлал анхных байсан уу?
   -Тиймээ, АНУ-д анх удаа айлчиллаа. Анхны аялал бүхэн сонин содон сэтгэгдэл төрүүлдэг. Энэ удаад Америкийн өмнөд Дакота мужийн уул уурхайн инженер бэлтгэдэг Техникийн Их сургуулийн урилгаар бид тус улсад ажиллаад ирлээ. Манай үйлдвэрийн инженерүүд өмнө нь тус сургуультай танилцаж байсан юм билээ. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн дэргэдэх Технологийн сургуулийн багшаар ажиллаж байсан хүн тэнд докторын зэрэг хамгаалах гээд тус сургуульд суралцаж байна. Энэ сургууль Америкийн эх газрын төвд байрлалтай Рапид хотод байгуулагдсан, 5000 оюутантай юм. Тус сургууль зөвхөн уул уурхайн инженерийг бакалавр, магистрын чиглэлээр дагнан сургаж бэлтгэдэг онцлогтой. Рапид  хот 73.000 хүн амтай, яг  манай Эрдэнэт шиг уул уурхайн хот юм. Цаг агаар, байгалийн нөхцөл байдал нь Эрдэнэттэй ер нь төстэй. Энэ сургуулийн эрдэмтэд Монголд хэд хэдэн удаа ирсэн тухайгаа ярьсан. Тиймээс энэ хоёр сургуулийн хамтын ажиллагааг цаашид хөгжүүлэх тухай бид уулзалтын үеэр ярилцсан. 
   -Өмнөд Дакотагийн Техникийн Их сургуулийн талаар төрсөн онцгой сэтгэгдэл юу байв?
   -Энэ сургуулийн төгсөгчдийн 98 хувь нь АНУ-ын хөдөлмөрийн зах зээл дээр шууд ажилтай болдог нь гайхалтай санагдсан. Тэдний ажлын хөлс хамгийн багадаа жилд 80.000 ам.доллар гээд бодохоор тэнд хүний хөдөлмөрлөх эрх, эрх чөлөө, хөдөлмөрийн үнэлэмж өндөр хэмжээнд байдаг нь харагдсан. 
   -Манай үйлдвэрийн Технологийн сургууль өмнөд Дакотагийн Техникийн Их сургуультай хэрхэн хамтран ажиллах вэ? 
   -Энэ хоёр сургуулийн цаашдын хамтын ажиллагааны хэд хэдэн чиглэлийг бид хамтдаа тогтоолоо. Нэгдүгээрт, манай Технологийн сургуулийн уул уурхайн инженерийн ангийн хоёрдугаар курс төгссөн оюутан гуравдугаар дамжаанаас эхлээд АНУ-д суралцах боломжтой юм гэж үзлээ. Одоогоор тус сургуульд 3 монгол оюутан суралцаж байна. Тэдний нэг нь ШУТИС-ийн хоёрдугаар дамжаа дүүргээд тэнд гуравдугаар курст суралцаж байна. Манай үйлдвэрийн Технологийн сургууль ийм байдлаар оюутан солилцож болох юм байна гэсэн шийдэлд хүрсэн. Тэнд суралцах жилийн төлбөр байр, хоолтой нийлээд 29.000 ам.доллар. Хамгийн гол нь англи хэл маш сайн сурсан байх шаардлага тавигдана. Ингэж суралцаж чадвал АНУ-ын Их сургуулийн сургалтын стандартаар уул уурхайн инженерийн дээд боловсрол эзэмших боломж байна. 
     Хоёрдугаарт, багш нарынхаа мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэх, сургах арга барилыг шинэчлэх чиглэлээр  энэ сургуультай хамтран ажиллаж, 2-3 сарын хугацаагаар багш солилцох боломж байна гэж харлаа. Тиймээс манай багш нар хэлний бэлтгэлээ сайн хангах хэрэгтэй байна. 
     Гуравдугаарт, судалгаа шинжилгээний чиглэлээр өмнөд Дакотагийн Их сургуультай хамтран ажиллах өргөн боломж бас байна. Тус сургууль судалгаа, шинжилгээний маш том бааз суурьтай юм. Энэ сургууль олон га талбай дээр оюутны хотхон байгуулсан, өөрөөр хэлбэл, сургуулийн удирдлагын байр, оюут-ны байр, музей, хоолны газар, биеийн тамирын талбай, судалгаа шинжилгээний анги танхим гээд бүх хэрэгцээ нэг дор төвлөрсөн оюутны хотхонтой юм байна. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Технологийн сургуулийг ийм байдлаар шинэчлэн зохион байгуулах боломжтой юм байна гэх бодол төрсөн. Технологийн сургуулийг цоо шинэ менежментээр хөгжүүлж, шинэчилж болох бэлэн туршлага тэнд байна. 
     -АНУ-ын өөр хот, суурин, уул уурхайн үйлдвэрийн ажил, амьдралтай танилцаж амжив уу?
     -АНУ нийт 50 муж улстай. Түүний хоёр дахь том мужид бид бас зочиллоо. Энэ нь хотоосоо 40-өөд км-ийн цаана байрлалтай уул уурхай хөгжсөн орон нутаг юм байна. Энд өнөөдөр ид олборлолт, боловсруулалт хийж буй уурхай ч байна, ашиглаж дуусаад нөхөн сэргээлт хийж байгаа уурхай ч байна. Ашигт малтмал нь дуусаад хаагдсан хоёр уурхайн нөхөн сэргээлтийн үйл ажиллагаатай бид танилцлаа. Манай үйлдвэрийн байгаль орчны нөхөн сэргээлтийг тийм байдлаар хийх боломжтойг бас олж харлаа. Жишээ нь, тэнд юу ч ургахааргүй намагтай хөрстэй газар нэлээд бий болсон, түүнд байгалийн нөхөн сэргээлт хийгээд бэлчээрт ашиглах зорилт тавьж байна. Тийм хэрэгцээгүй болсон хөрсийг мал, амьтны бэлчээр болгохын тулд тусгай бактери үржүүлж хөрсжүүлдэг аргыг тэд хэрэглэсэн байна. Ийм нөхөн сэргээлтийн хөрөнгийг хаанаас санхүүжүүлж, ямар зарчмаар хийдгийг бас судаллаа. Уул уурхайн чиглэлээр ашигласан газарт улсын төсвөөр нөхөн сэргээлт хийгээд, тухайн газрыг үргэлжлүүлэн өөр чиглэлээр ашиглах компани нь нөхөн сэргээлтэд зарцуулсан хөрөнгийг  төлөөд үйл ажиллагаа явуулдаг нэг зарчим дэлхий нийтэд үйлчилдэг юм байна.  Бас нэг зарчим нь, тухайн орд газрыг ашиглаж эхлэх үеэс  байгалийн нөхөн сэргээлтийн сан үүсгэж, тэр хуримтлагдсан хөрөнгөөр хувийн байгууллагууд төсөл хэрэгжүүлэх замаар  нөхөн сэргээлт хийдэг юм байна. 
       -Өнөөдөр тэнд ажиллаж байгаа уурхайнуудын үйл ажиллагаа ямар сэтгэгдэл төрүүлэв?
       -Тэр уурхайнуудын үйл ажиллагаа манай Монголын уул уурхайн системээс огт өөр юм. Уурхайнууд нь бүгд хувийн хэвшлийнх. Өөрөөр хэлбэл, уул уурхайн салбарт төрийн өмчит аж ахуйн нэгж ажилладаггүй. Нөөцөө тогтоохоос эхлээд, олборлолт, боловсруулалт хийгээд эцсийн бүтээгдэхүүнээ улсад тушаагаад явдаг төр, хувийн хэвшлийн харилцан ашигтай хариуцлагын тогтолцоо тэнд бий болсон байна. Тухайн уурхай тэрхүү хувийн байгууллагын эдлэн газар учраас үйл ажиллагаа явуулж, ашиг олох хугацаандаа маш зөв ашиглах, дараа нь нөхөн сэргээлтийг маш сайн хийх бодлого тэнд бодитой хэрэгжиж байна. Аливаа өмч эзэнтэй байхын утга учир, өнгө төрхийг Америкийн уурхайнуудаас л харж болохоор байна. 
     -Манайд хэрэгжиж эхлээд байгаа Хаалт хөгжлийн менежментийг АНУ-ын уурхайнууд хэрэгжүүлж байна уу? Ийм менежмент хэрэгждэг бол хамгийн сонирхолтой нь юу байв?
    -Манай үйлдвэр байгаль орчны дүйцүүлэн нөхөн сэргээх үйл ажиллагааны хүрээнд буга, согоо, тарвага гэх мэт тухайн байгальд өмнө нь оршин байсан ан амьтдыг ямар нэг байдлаар үржүүлж байна шүү дээ. Америкийн уурхайнууд ан амьтдын ийм нөхөн сэргээлтийг бас хийдэг юм байна. Өнөөдөр тэнд ашиглаж байгаа уурхайн бүс нутагт зэрлэг үхэр, янзага, туулай, луус гээд байгалийн ан амьтад нүдэн дээр бэлчиж байгаа нь үнэхээр содон, сонин харагдсан. Мөн тэндэхийн уул уурхай хөгжсөн орон нутаг нь үнэхээр баялаг бүтээж чадахын зэрэгцээ ард иргэд нь баян, сэтгэл хангалуун амьдарч байна. Бас уулархаг газар руугаа маш сайхан зам харгуй, дэд бүтэц тавьсан, иргэдийн амьдрах орчин нөхцөлийг сайн хангасан байна. 
     -Уул уурхайн үйлдвэрүүд нь тоног төхөөрөмжөө манайх шиг өөрсдөө засварлаж байна уу, эсвэл импортоор авдаг юм болов уу?
     -Зөвхөн уул уурхайн тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэдэг, засварладаг манай Засвар механикийн завод шиг компани тэнд байна. Тэд онгоцны эд анги хүртэл засварлаж захиалгат байгууллагад нь нийлүүлдэг. Тэр байгууллага бүрэн автоматжуулагдсан, бүх зүйл нь компьютерийн маш нарийн хэмжээстэй. Захиалга өгсөн хэмжээнээс нэг милиметр ч зөрөхгүй хийгдэх ёстой гэсэн зарчим баримталдаг. Хэрэв захиалгат бүтээгдэхүүнийг нэг удаа буруу хийхэд компанийн нэр хүнд унаж, дахиад итгэж захиалга өгдөггүй  учраас тэр компанийн гол зорилго нь ЧАНАР юм. Тэр компани “Хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг эрхэмлэж чадвал  Та цаг, мөнгөө хэмнэнэ” гэсэн уриатай ажиллаж байна. Энэ компанийн хэрэгжүүлж байгаа шинэ технологитой бас танилцлаа. Тоног төхөөрөмжийн засварын үйлдвэр нь гайхалтай орчин нөхцөлтэй юм. Яг эмнэлгийн орчин шиг цэвэр цэмцгэр, ажиллагсад нь  цэвэрхэн халаад, цагаан бээлийтэй ажилладаг. Тэд лазерын гэрлээр эд анги зорж байгааг харлаа. Төмөр хийц зордог дэлхийн хамгийн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжийг тэд ийнхүү  үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн байна. 
     -Та бүхний олж харснаар Америйн уул уурхай Хөдөлмөрийн аюулгүй байдалд онцгой анхаардаг юм байна. Энэ талаар ямар сэтгэгдэлтэй ирэв?
     -Манай Засвар механикийн завод шиг үйл ажиллагаатай үйлдвэрт очиход үүдэнд суудаг ресепшин нь биднийг угтаж бүртгээд, үйлдвэртэй танилцах хугацаа зааж өгөөд, хамгийн түрүүн нүдний шил зүүлгэсэн. Тэгээд үйлдвэр рүү ороход ямар ч айдасгүй. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаатай танилцах боломж, нөхцөл нь ч их өвөрмөц. Хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг хангах талын  ойлголтыг  тэд манайхаас арай өөрөөр ойлгуулдаг юм байна. Манайд бол “Та ХАБ-ыг хангахгүй бол ийм, тийм байдлаар хохирно” гэх мэтчилэн  аюулыг урьдчилж сануулаад байдаг. Гэтэл Америкийн уурхайнууд “Та хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг чанд сахиж чадвал цагаа хэмнээд зогсохгүй мөнгөтэй болно” гэсэн өөдрөг тэмүүлэл рүү хүмүүсийг хөтөлдөг юм байна. Өөрөөр хэлбэл, Та зөв ажиллаад, зөв амьдрахыг хүсвэл хөдөлмөрийн аюулгүй байдалд онцгой анхаарах ёстой шүү гэдгийг ийм онцгой байдлаар ойлгуулж чадсан байна.  
     -Манай үйлдвэрийн Засвар механикийн заводыг  Хаалт хөгжлийн менежментийн хүрээнд шинэчилж уул уурхайн тоног төхөөрөмж, машин механизмын үйлдвэр болгож өөрчлөх хэтийн зорилт тавиад байгаа. Хэтдээ та бүхний үзсэн шиг орчин үеийн үйлдвэр болж өөрчлөгдвөл сайхан болно доо?
     -Харин тийм, манай Засвар механикийн заводын удирдлага, инженерүүд, хөгжил хариуцсан ажилтнууд өмнөд Дакотагийн Их сургуульд зочилж, Рапид хотын уул уурхайн тоног төхөөрөмжийн засварын компанийг үзээсэй гэх бодол төрсөн. Тэнд хүний хөдөлмөрийг хөнгөвчилсөн үйл ажиллагаа маш их нэвтэрсэн байна. Гагнуур гэхэд дандаа автоматжуулагдсан. Гагнах эд ангиа бэлдээд компьютерт өгөгдөл өгчихөөд хүн дэргэд нь хараад, хянаад зогсдог, тэр эд ангийг хүн биш машин техник гагнадаг болсон байна. Манай улсын уул уурхайн салбарын хөгжил ийм дэвшилтэт арга технологи руу хурдан л ороосой билээ гэж бодсон. Физик бүтцийн хувьд гагнагддаггүй хоёр төмрийг хүртэл тэнд лазерын туяагаар гагнаж нийлүүлээд бүтээгдэхүүн болгож байна. Манай энд хийн гагнуураар гагнасан эд анги дээр их бага хэмжээний шаваас үүсдэг шүү дээ. Тэнд лазераар хийсэн гагнуурыг харахад ямар ч өө сэвгүй, хоёр эд ангийг нийлүүлж гагнасны ул мөр гэвэл нарийхан хээ л харагдана. Дэлхийн дэвшилтэт технологийг тэд үйлдвэрлэлдээ ийнхүү өргөн нэвтрүүлсэн нь гайхалтай санагдлаа. 
     -Гадаадын уул уурхайн хөгжлийн тухай дээрх яриа үнэхээр сонирхолтой санагдаж байна. Одоо Америк орны талаарх таны сэтгэгдэлд анхаарал хандуулья.
     -Америк агуу том гүрэн юм. Түүн лугаа адил литр, градус, хувцасны размер, машин тэрэг гэхчлэн бүх зүйлс том  байдаг нь Америкийн имиж бололтой. Би АНУ-д анх удаа хөл тавьсан болоод тэр үү, анхаарал татах, сонирхол төрүүлэх зүйл их байлаа. Биднийг түүхийн хөшөө дурсгалтай нэгэн газар аваачсан. Дан хадан цохиотой Black hills-т очиход АНУ-ын Вашингтон, Жефферсон,  Рузвельт, Линкольн гээд дөрвөн Ерөнхийлөгчийн хөргийг хадан дээр сийлсэн нь хамгийн түрүүн нүднээ туссан. Түүнийг бүтээхэд асар их ур чадвар шаардагдсан нь мэдээж. АНУ-ын олон Ерөнхийлөгч дотроос яагаад тэр дөрвөн хүний хөргийг онцгойлон тэнд сийлсэн  бэ? гэх   асуулт  гарна. Энэ дөрвөн  Ерөнхийлөгч АНУ-ыг хүчирхэг гүрэн болгоход хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс хэмээн ийнхүү хүндэтгэн дээдэлдэг юм байна. Энд ирсэн хүмүүс нэгдүгээрт АНУ-ын түүхийн  тодор-хой хэсэгтэй танилцаж, хоёрдугаарт тухайн орон нутгийн байгалийн өвөрмөц тогтоцыг олж  харж байна. Гуравдугаарт, аялал жуулчлал хөгжиж байна. Түүнээс гадна хүүхэд багачууд болон гадныханд АНУ-ын түүхийн мэдлэг олгох баримтат кино тэнд бас үзүүлдэг юм байна.
     Бидний хамгийн эхлээд хөл тавьсан Рапид хот АНУ-ын хөдөө л юм даа. Бид буцахдаа Лос Анжелос хотод хоёр хоног саатсан. Энэ хот 7 сая хүн амтай,  Америкийн хоёр дахь том хот учраас хэт давчуу амьдралтай юм. Тиймээс том хотуудад нь “Буцалсан” ажил амьдрал дунд хүмүүс нь их бухимдалтай, хөдөөгийн хотуудад нь иргэд амар тайван ажиллаж амьдарч байгааг зэрэгцүүлэн харж явлаа. 
     -Америкийг эрх чөлөөний орон гэдэг. Монголчууд өөрсдийгөө бас эрх чөлөөтэй амьдарч байна гэх. Энэхүү том, жижиг улсын эрх чөлөөний хил хязгаарт ямар ялгаа байна вэ? 
     -Монголчууд бид зоргоороо эрх чөлөөтэй ард түмэн юм байна гэх бодол төрсөн. Тэнд бүх зүйл хуулийн хүрээнд явагддаг, хуулийн л эрх чөлөөтэй юм. Хэрэв хууль зөрчвөл хичнээн гуйгаад нэмэргүй. Тэнд маш сайн хуультай, түүнийг ард иргэд нь ёсчлон биелүүлдэг нарийн тогтолцоо бий болсон байна. АНУ-ын 50 муж тус бүртээ өөр өөрийн хуультай. Нэг мужийн хууль өөр мужид үйлчилдэггүй. 
     -Америкт хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл юу байна?
     -Ажлын байр. Ажлын байраа алдсан хүн тэнд амьдрахад маш хүнд. Хэн нэг нь ажилдаа ирээгүй үед түүний ажлыг өөр хүн гүйцэтгэнэ гэсэн ойлголт байхгүй. Хүн өөрийн ажлын байрны тодорхойлолтод заасан ажлыг ёсчлон биелүүлдэг хатуу журам тэнд үйлчилж байна. Тэр хүн ажилгүй болвол амьдрал нь тэр чигтээ урууддаг учраас ажлын байр бол Америкт хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл болсон байна. Бид замд онгоцонд явахдаа Холливуудын кино үзлээ. Тэр кинон дээр нэг гэр бүлийн өрхийн тэргүүн ажилгүй болонгууд даатгалын компани ирээд шууд гаднах зүлгийг нь эвхээд, гэрт байгаа телевизорыг нь хураагаад явчихаж байна. Америкт ажлын байр ийм их үнэ цэнэтэй бөгөөд үүнийг дагаад хүн бүхэн үүрэг хариуцлагаа ойлгон ажиллаж, амьдардаг нийгмийн нарийн тогтолцоо  үйлчилдэг юм байна.
     -Аян замын сонин сонсоход сайхан байна. Гадны нүдээр харахад гайхалтай санагдсан өөр сонин зүйл юу байв?
     -Америкчууд хүүхдийг 13 нас хүртэл нь гэрт ганцааранг нь үлдээдэггүй. Хэрэв үлдээгээд явбал хөрш нь хүүхдийн эрхийг хамгаалдаг байгууллага руу шууд утасдаад мэдээлдэг. Тэр байгууллага ирж хүүхдийг нь хамгаалалтанд авчихаад хариуцлага алдсан хүмүүсийг эцэг, эх байх эсэх тухай  асуудлыг нь сөхдөг юм байна. Эцэг эх хүүхдээ цэцэрлэг, сургуульд нь заавал хүргэж өгөөд, эргэж ирж авдаг тийм хариуцлагын тогтолцоо тэнд бас байна. Харин 14 нас хүрсэн хүүхэд өөрийнхөө төрсөн дүүг л гэртээ харж үлдэх боломжтой. Түүнээс биш 14 нас хүрсэн байлаа ч төрсөн дүүгээсээ өөр ах дүүсийнхээ хүүхдийг харж хамгаална гэсэн ойлголт байхгүй. Хэрэв ингэвэл бас хууль бус үйлдэл болно. Манайхан шиг хөрш айлдаа хүүхдээ орхиод явна гэсэн асуудал бүр байхгүй. Хүүхдийг 14 нас хүртэл нь аюулгүй байдлыг хангах үүргийг эцэг эхэд нь ингэж үүрүүлж чадсан нь онцгой сонин санагдсан.   Мөн Лос Анжелос хотын Холливуудын одод амьдардаг, уултай газарт очиж Beverly-гийн гудамжаар алхаж, тэндэхийн амьдралтай танилцлаа. Тэр гудамжинд Америкийн амьдрал сайн муу, сайхан муухай байдлаараа бүрэн цогцолсон байна. Холливуудын кинон дээр хүн төрлөхтний амьдралын сонин өнгө төрхийг харуулдаг шүү дээ. Тэр кинонууд тэндэхийн бодит амьдралаас сэдэвтэй юм байна гэдгийг газар дээр нь очиж илүү гүнзгий ойлголоо. Монголын нэг өдөр гэдэг шиг Америкийн нэг өдрийг тэр гудамжнаас  бүрэн харж болохоор юм байна.  
     -АНУ-ын түүхийг сэтгүүлчийн нүдээр харж, сонирхож явсан байх даа. Түүхийн сонин гэвэл...?
     -Анх 13 муж нэгдэж АНУ-ыг байгуулсан түүхтэй. Энэ мужууд нэгдэх үйл явц 1878 оноос эхэлсэн. Хамгийн сүүлд 1959 онд АНУ-ын 50 дахь муж буюу Хавай муж АНУ-д нэгдсэн. Ингээд бодохоор 100-аад жилийн хөгжлийн явцад энэ том гүрний нэгдэл явагдаж, хүчирхэгжиж ирсэн байна. Америк иргэд бүгд өөрийн газар дээр хувийн хаус барьж амьдардаг. Европоос ялгаатай нь тэдний хаус хашаагүй. Гадны хүн өөрийнх нь эдлэн газар руу зөвшөөрөлгүй алхвал шууд л буудах эрхтэй. Тиймээс эдлэн газар руу нь ямар нэгэн халдлага бий болдоггүй юм байна. Америкчууд ихэнх нь нэг давхар хаустай, харин газрын гүн рүү бас нэг давхар байгууламжтай. Их хэмжээний хар салхи, үер усны аюул гэх мэт байгалийн болзошгүй аюулаас хамгаалагдах байр хаусных нь доод давхарт байрладаг. Америкийн бүх айл өрхөд доод давхартаа хүнсний 7 хоногийн нөөцтэй байх үүрэг өгдөг, түүнийг ард иргэд нь биелүүлдэг юм байна. Манайхтай харьцуулахад огт өөр ертөнц байгаа биз. 
     -Аян замынхаа сониноос хуучилсанд баярлалаа. 
 
Ж.ОЮУН

 

 
Энэ удаа Спорт цогцолборын “Хилэм” усан сангийн ахлах арга зүйч Д.Оюун-Эрдэнэтэй ярилцлаа.
 
   -Танай усан сангаар сонин сайхан юутай байна?
   -Манай бассейн хаврын хөтөлбөр хэрэгжүүлж, хүмүүст тустай, олон төрлийн сонирхолтой сургалт, хөтөлбөр зарласан болохоор манайд хичээллэгчдийн тоо нэмэгдээд бид ажил ихтэй байх шив дээ. 
   -Ахлах арга зүйчээр хэзээнээс  ажиллаж байгаа билээ?
   -2013 оны 10-р сараас Усан сангийн ахлах арга зүйчээр ажиллаж байна. Би 2004 онд Биеийн тамирын дээд сургуулийг төгсөн, Спорт цогцолборт усан сангийн гэрээт багшаар  ажиллаж,  2010 онд жинхэлсэн юм. Одоо 11 дэх жилдээ ажиллаж байна. Ер нь ахлах арга зүйч байна гэдэг хариуцлага өндөртэй.  Гэхдээ зан зангаа авсан хамт олонтойгоо ажиллахад тааламжтай сайхан байдаг. 
   -Ажилдаа ямар зарчим  мөрддөг вэ?  
   -Урьд ажиллаж байсан ахлах арга зүйчийнхээ ажлыг доголдуулахгүй, илүү шинэлэг ажлыг усан спортдоо нэвтрүүлж ажиллахыг зорьдог.
   -Тухайлбал?
   -Ер нь усан спортыг дэлгэрүүлэн хөгжүүлэхэд чиглэсэн олон ажил зохиох эрмэлзэлтэй. Усан поло тэмцээнийг зөвхөн сонирхогчдын дунд гүехэн хэсгээр явуулдаг байсныг өнгөрсөн  онд анх удаа Монгол-Оросын найрамдлын сард зориулан  гүнзгий хэсэгт явуулсан нь шинэлэг сонирхолтой тэмцээн болсон.  Цаашдаа ийм тэмцээн явуулах боломжтой гэдгийг олж харсан.  Тэмцээнд оролцсон орос, монгол хүмүүсийн  сэтгэл тун хангалуун байсан. Дэлхийн усан пологийн тэмцээн гүнзгий хэсэгт явагддаг,  чадварлаг сэлэгчид оролцдог. Манай арга зүйчид БНХАУ-ын Бээжин хотноо усан дээрх бүжгийн  сургалтанд яваад  ирсэн. Усны бүжгийн анхан шатны сургалт  явуулж байгаа. Усан дээрх бүжгийн хичээлийг  усанд сэлэлтийн анхан, дунд шатны сургалтанд хамрагдсан хүүхдүүдэд зааж байна. Сэлж чадахгүйгээр усан дээр бүжиглэх боломжгүй л дээ.
   -Танайхан  олон гоёмсог  цэцэг ургуулж, балконоо тохижуулсан нь  хичээллэгчдэд таатай сэтгэгдэл төрүүлдэг юм билээ?
   -Баярлалаа. Бассейнд ажиллах нөхцөл  эрүүл мэндэд тийм ч таатай  биш. Манай хөдөлмөрийн нөхцөлийг хэвийн гэж үздэг. Гэвч бүгчим халуун, дуу шуугиан ихтэй, хлортой ус агаарт дэгддэг болохоор   үс унах, шүд завсартай болох, сонсгол буурах зэргээр таагүй нөлөө ялангуяа  олон жил ажиллаж буй  хүмүүст илэрдэг. Тэгэхлээр агаараа цэвэршүүлж, хичээллэгчдэдээ тав тухтай орчин  бүрдүүлэх  гэж бид  нилээн олон цэцэг тарьсан юм. Цөөн хэдэн цэцэгтэй байсан бол сүүлийн жил гаруйн хугацаанд  усан сангийнхаа  тагтыг дүүргэн  цэцэгжүүлсэн. Саяхан ХАБЭА-н 4-р шатны үзлэгийн үеэр   зардлаа хэмнэж,  боломжоо дайчлан  хийж буй ажлыг шалгаж явахдаа  бүтээмжийн менежер Л.Батгэрэл энэ ажлыг маань сайшааж, урмын  үг хэлсэн нь их сайхан санагдсан. Илүү сайхан болгох эрч хүчийг бидэнд хайрласан.  Бид  энэ жилээс Эмнэлгийн албаны коридорыг ч цэцэгжүүлнэ. Ер нь цаашдаа  ногоон байгууламжтай болох зорилт тавьж байгаа. 
   -Усан спортоор багаасаа хичээллэсэн үү?
   -Би багадаа уушгины багтраа өвчтэй,  гүйж  харайж  чаддаггүй  хүүхэд байлаа. Ээж маань бассейнд эмчээр ажилладаг байсан юм. Нэг өдөр ээж:  “Охин минь чи  усан спортоор хичээллэ. Тэгвэл миний охины өвчин эдгэрэх байх” гээд намайг ажилдаа дагуулан явсан юм. Тэгэхэд  би 1-р ангид байсан. Ингээд бассейндаа их л дуртай явж, багтраа өвчин маань ул мөргүй ариллаа. Дунд ангид орох үедээ  “Хангарьд” спорт клубийн шигшээ багийн тамирчин болж,  улсын чанартай уралдаан тэмцээнд оролцон, байр эзэлж эхэлсэн. Ингээд л эргэлт буцалтгүйгээр энэ спортод татагдсан даа. 10-р ангиа төгсөхөд аав, ээж инженер болгохыг хүссэн ч  би  тэднийгээ  огтхон ч сонсолгүйгээр, Биеийн тамирын дээд сургуулийг сонгосон юм. Ингэж  усан спортын  багш болох “мөрөөдлийн аян” эхэлсэн. 
   -Усны спортын багш тань хэн байсан бэ?
   -Одоогийн Спорт цогцолборын захирал Ш.Цогтбаатар багш намайг энэ спорттой  холбосон ачтан. Миний багш намуухан, олон таван үггүй, хүн чанар сайтай хүн. Багш маань цэв цэвэрхэн бэлтгэлийн хувцсан дээрээ  шүглээ зүүчихсэн явах  нь их содон харагддагсан. Хүүхдүүдтэй эелдэг зөөлөн харьцаж сэлэх эрдмийг чин сэтгэлээсээ заадаг нь их сайхан санагддаг байж билээ. Тэгээд л ийм л  багш болохсон гэж мөрөөддөг байлаа. Энэ завшааныг ашиглан багшдаа баярлаж явдгаа хэлье. 
   -Танай гэр бүл “Эрдэнэт” үйлдвэрийн манлай гэр бүлээр шалгарч байсан. Та гэр бүлээ танилцуулаач?
   -Миний ханийг С.Төмөрсүх гэдэг.  “Ачит Ихт” компанид жолоочоор ажилладаг. Манайх 2 “баатар”, 2 “гүнж””-тэй. (инээв.сурв) Өнгөрсөн жил “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ манлай гэр бүлээр шалгарсандаа баярладаг.  Олон жил ханилж, үр хүүхдээ төлөвшүүлсэн шилдэг гэр бүлүүдтэй зэрэгцэн зогсохдоо ханиараа, үр хүүхдүүдээрээ бахархсан. Тэр үед   хамгийн олон хүүхэдтэй, хамгийн залуухан  гэр бүл нь манайх байсан. Хүн хэрхэн төлөвших нь аав, ээжийн олгосон хүмүүжлээс ихээхэн шалтгаалдаг  гэж боддог. Тэдэндээ дандаа талархаж явдаг.
   -Аав ээжийнхээ тухай дурсаач?
   -Миний аав, ээж их дөлгөөхөн хүмүүс байсан юм. Аав маань АТБ-ын анхдагч, ээж спорт цогцолборт эмчээр ажилладаг байсан. Аав ээж хоёрыг хоорондоо муудалцаж байсныг, биднийг зэмлэж байсныг би ер санадаггүй. Хааяа нэг сэтгэл бухимдуу явах үед  ээж минь зүүдэнд ордог. Эх хүний совингоороо  үрээ мэдэрч,  тайвшруулдаг юм болов уу гэж боддог. Тэд маань бурхны оронд эрт явах гэж  дүү бид хоёрыг хэтэрхий их эрхлүүлдэг байсан мэт одоо санагддаг. Хайранд өлгийдүүлж  өссөн  хүүхэд хайрлаж сурдаг гэдэг дээ. Дүү бид хоёр их  зөөлөн талдаа хүмүүс. Миний дүү ФМ-106,5 радиогийн захирал Д.Мөнх-Эрдэнэ.
   -Өө тийм үү. Таны дүүг  ФМ радиогийн хөтлөгч, TI хамтлагийн дуучин гэдгээр нь Эрдэнэтийнхэн  андахгүй. Та дүүгээрээ бахархдаг байх?
   -Тулаад ирсэн зовлонг туулаад гарах  сэтгэлийн их хат, эр зоригоор нь бахархдаг. Дүү маань багадаа  авьяаслаг, сэргэлэн цовоо, хүнтэй харилцах эв дүйтэй, хөөрхөн хүү байсан. Одоо ч амьдрал нь түвшин, ажил нь сайн яваад баярладаг. Дүүд минь харах мэлмий нь болсон  сайхан сэтгэлтэй хань, сайн  хадмууд заяасан  нь ёстой л бурхны хишиг гэж залбирч явдаг даа. 
   -Хадам бэрийн харилцаа амьдрал дээр ихэнхдээ тааруу байдаг. Таны хувьд?
   -Би оюутан байхдаа ханьтайгаа танилцсан. Миний хадмууд өнчирч хоцорсон  намайг  тун сайхан хүлээж авсан. Тэд маань миний аавын  оронд аав, ээжийн оронд ээж болж явна.  Би ч тэднийгээ маш их хайрлаж, хүндэлдэг. Хөгшчүүд маань хөдөө амьдардаг. Бид баяр ёслол болгоноор  тэднийгээ зорьж баярлуулдаг. Биднийг очоод буцахад хадам ээж маань манай ажлынханд ч  тусгайлан  цагаан идээ дайж хүргүүлнэ шүү дээ. Би  ээжтэйгээ яг найзууд  шиг харилцаатай  байсан. Одоо хадам ээж маань  сэтгэлээ  уудалдаг миний  дотнын  найз. 
   -Хүүхдүүд тань усан спортоор хичээллэдэг үү?
   -Манай 2 хүү усан спортоор хичээллэдэг.  4 настай охин маань ч бассейнд ордог. 6-р ангид сурдаг том хүү маань энэ спортоор “өвчилж” яваа. Их олон медальтай. Би 7-р цэцэрлэгийн бассейнд цагийн багшаар ажиллах үедээ том хүүгээ 3 настайгаас нь сэлүүлж сургасан. Хүү маань 5-6 настай хүүхдүүдтэй зэрэгцээд   их амархан   сурчихсан. Хүүхэд бага тусмаа амархан сэлж сурдаг. Манай бассейнд  2-3 настай хүүхдийг  эцэг эхтэй нь оруулдаг цаг гаргасан. 
   -Танд сүүлийн хариултыг асуултгүйгээр үлдээе?
   -“Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ болон хотын иргэдийг спортоор чийрэгжүүлэх, их спортыг хөгжүүлэхэд ихээхэн хүчин чармайлттай ажилладаг Спорт цогцолборын хамт олондоо ажлын амжилт хүсье.
 
Я.ЭНХТУЯА

Өмнө нь тэр надад Өөрөө нунтаглах хэсгийн техник технологийн шинэчлэлийн талаар мэдээ өгч байсан юм. Тэгэхэд хөдөлмөр хамгааллын саарал хувцас, цагаан дуулга нь тун зохисны дээр ажлаа мэддэг жинтэй яриа нь таалагдаж билээ. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааг ийм л залуус удирдан авч яваа гэж бодохоор эрхгүй бахархах сэтгэл төрсөн. Гэтэл саяхан болсон Ерөнхий захирлын нэрэмжит шинэ жилийн баярын цэнгүүн дээр Баяжуулах фабрикийн технологич Г.Цогтгэрэл Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн шилдгийн шилдэг ажилтнаар тодроход олон хүн “нүдээ олсон” шагнал хэмээн баярлаж алга ташин хүндэтгэл үзүүлсэн. Ингээд шинэ оны эхэнд түүнийг сониныхоо хойморт урилаа.  

 

-Хаана төрж, өссөн бэ гэдгээс яриагаа эхлэх үү? 
-Би Улаанбаатар хотод төрж, Төв аймгийн Жаргалантын САА-н Талбулаг багт өссөн. Эрдэнэтийг Булганы хороо байхад аав, ээж маань энд ирж ажиллаж амьдарч байлаа. Манай аав Цагдаагийн төлөөлөгчөөр ажиллаж байсан Ганболд гэж хүн бий. Дараа нь Цагдаагаасаа гарч белАЗ-ын курст сураад жолооч болсон. Хөтөлийн бүтээн байгуулалтанд ч илгээлтээр оролцож явсан. 
 
-Танайх хэдэн хүүхэдтэй айл вэ?
-Зургаан хүүхэдтэй. Би дээрээсээ хоёр дахь нь. Нэг эгч, дөрвөн дүүтэй. 
 
-Багадаа ямар хүүхэд байв даа? 
-Сахилгагүй биш, гэхдээ хэт номын бус. Хичээлдээ нойлтоод байхгүй. Тэглээ гээд цоороод цойлоод байдаггүй жирийн дундаж хүүхэд байсан даа. Нийгмийн идэвхтэй, тэмцээн, уралдаан, бүжиг наадамд оролцоно. Хөтөлд 10 жилийн сургууль төгссөн.     
 
-Ямар мэргэжилтэй болохыг мөрөөддөг байв? 
-Хуульч болохыг хүсдэг байсан. Гэхдээ хувь тавилан намайг “Эрдэнэт” үйлдвэр лүү хөтөлсөн л дөө.
 
-Юу гэсэн үг вэ? 
-Тухайн үед элсэлтийн шалгалт маапаантай явагддаг байсан ш дээ. Тэр жил хуулийн хоёр хуваарь ирээд, би авч чадахгүй мултарчихгүй юу. Сүүлд аав маань Авто тээврийн байгууллагад ажилладаг байсан юм. Тэгсэн аав “Технологийн сургуульд 4 жилийн сургалттай баяжуулалтын анги нээгдэж байна. Миний хүү ийшээ ор. Төгсөөд Баяжуулах фабрикт ажиллана. Хүнд өгөөжтэй, их том, сайхан цех” гээд намайг ятгасан. Би ч нэг их эргэлзээгүй. Анхны ангид хүнд мэргэжил учраас эмэгтэй хүнд тохирохгүй гээд дандаа эрэгтэй хүүхэд элсүүлсэн.
 
-Түүнээс өмнө Технологийн сургууль баяжуулалтын чиглэлээр сургалт явуулдаггүй байсан гэж үү? 
- Өмнө бол дандаа ажиллаж байгаа хүмүүсээ оройгоор сургадаг, эсвэл 2,5 жилээр мэргэжил эзэмшүүлдэг байсан юм билээ. 1997 онд 10 төгссөн хүүхдүүдийг  анх элсүүлсэн нь тэр. Тэгээд ашигт малтмалын баяжуулалтын технологич мэргэжил эзэмшсэн.            
 
-Анхны ангийнхан бүгд “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилд орсон уу? 
-Манай ангид 35 хүүхэд элсээд 20 төгссөн. Тэдний 11 нь “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилд орсон. Явцын дунд зарим нь ажлаасаа гараад, ганц хоёр нь гадаад яваад одоо зургаан залуу ажиллаж үлдэх шив дээ.   
 
-Ажлын гараагаа юунаас эхэлсэн бэ? 
-Насосны машинчаас эхэлсэн. Тэгээд баяжуулагч, тээрмийн машинч, бригадын дарга, ээлжийн мастерийг орлож явж байгаад гурван жилийн дараа ээлжийн мастераар томилогдсон. Зургаан жил ээлжийн мастераар ажилласан. Дараа нь тээрмийн технологич, одоо баяжуулалтын технологичоор ажиллаж байна. Миний анхны багш насосны машинч Зинаметр гэж хүн байлаа. Ажил эхлэхээс өмнө эргэн тойрныг сайн харж бай гэж үргэлж захина. Багш маань надад хариуцлагатай, няхуур байхыг сургасан.   
 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилд орсон хүн анхнаас нь хөдөлмөрийн гараагаа эхэлдэг. Тэр зарчмаар л ажиллаж. Гэхдээ өгсөх зам тань дардан байсан харагдах юм. Энэ юутай холбоотой вэ? 
-Хамт олны түшиг тулгуур, тус дэм, үр өгөөж л юм даа.   
 
-Баяжуулах фабрик руу ороход сэтгэлд дотно үнэр ханхалдаг. Гадны хүнд бол тэвчишгүй үнэр байх л даа. Таны хувьд...? 
-Намайг дөнгөж ажилд ороход хэрэглэж байсан урвалж арай өөр, үнэр багатай байсан. Ер нь бол дандаа органик нэгдлүүд учраас хурц үнэртэй. Ялангуяа насосоор шахах, уусгах үед хурц үнэр ялгардаг. Баяжуулагчид бүр дасчихсан. Сар амраад ирэхэд үнэр бас л дотно санагдана шүү.  
 
-Таны өдөр тутмын ажил юунаас эхэлдэг вэ? 
-Өглөө 06.00 цагт утас дуугараад оператор мэдээ өгөхөөс эхэлдэг. Мастер бас ярина. Шөнө хэрхэн ажилласан, ямар бэрхшээл тохиолдсоноо мэдээлнэ. Шаардлагатай зааварчилгааг өгөөд үндсэндээ утасны хуралдаан дуусахаар 07.00 цагийн автобусаар ажилдаа очно. Тэгээд л ажил ундарна даа. Би баяжуулалтын технологийн процессыг удирдаж жигд явуулах үүрэг хүлээдэг.  
 
-Амин судсан дээр нь ажилладаг юм байна...?
-Ерөнхийдөө тэгэж хэлж болно. Гэхдээ би ганцаараа биш л дээ. Манайх 3 технологичтой. Би хамтын баяжуулалтаа удирддаг. Тээрмийн технологич маань нунтаглалтын, нөгөө нь салгах процессийг удирддаг. Ахлах технологич, дарга хоёр давхар хянаж удирдана.  
 
-Өнөөдөр ажил дээр хүндрэлтэй асуудал юу байна? 
-Технологийн процесс жаахан доголдоод байна.  Манай уул геологийн тогтоц гүн болж байгаа учраас эрдэс минологи маань өөрчлөгдөж байна. Мэргэжилтнүүд судалгаа шинжилгээ хийж байж тохирсон технологийг дахиж олох, эсвэл хүдэртээ тохирсон өөр шийдэлд хүрэх гээд гарц бий.  
 
-Өөрөө ажилдаа ямар зарчим баримталдаг вэ? 
-Үйлдвэрт ажиллаж байгаа хүн болгон өөр өөрийн гэсэн үүрэгтэй. Тэр үүргээ л дор бүрнээ цагт нь чанартай гүйцэтгээд явбал хүндрэл учрахгүй. Зарим асуудал хүний харьцаанаас их үүсдэг. Тэндээс доголдол, хүндрэл гарах тохиолдол байдаг. Техник технологиос үүссэн асуудлыг засч шийдэж болно. Хүнээс үүдсэн асуудал хэцүү.
 
-Таны удирдлагад хэдэн хүн ажилладаг вэ? 
-Би хүн биш технологийн процесс удирддаг. Харин мастер байхдаа насаар хамгийн залуу нь байж 30 гаруй хүн удирдан ажилладаг байсан. Би 24 настай мастер болсон юм. Хүнд хэцүү үе зөндөө байсан. Тэр үед хамт ажилладаг ах, эгч нар маань намайг тал бүрээс сургаж, дэмжиж, хүмүүжүүлсэн дээ. 
 
-Дэндүү залуу мастер болчихоод онгирч явсан үе бий юу? 
-Онгирохтой манатай хямардаг байсан ш дээ. Хүмүүстэй учраа олох гэж ядна, дарга нар үүрэг даалгавар өгч зэмлэнэ. Тэр дунд нь зохицуулж нарийн утсыг олох гэж зүдэрч явсан уу гэхээс онгирч аархаж байсан удаагүй.  
 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрт залуу хүн хөгжих боломж хэр байдаг вэ? 
-Хувь хүнээс л шалтгаална. Манайх шинжлэх ухааны хүрээлэн биш үйлдвэрлэл явагддаг газар учраас тогтсон төлөвлөгөөтэй ажилладаг. Тиймээс тодорхой хүрээнд баригддаг тал бий. Гэхдээ манай баяжуулалтын шинжлэх ухаан ухаж дуусашгүй. Хэн ч бүрэн эзэмшиж, гүйцэт тайлаагүй. Мөнхийн суралцаж байдаг. Бид ажил дээрээ өдөр бүр шинэ асуудалтай тулгардаг. Өдөрт 2-3 удаа албан болон албан бусаар зөвлөлддөг. Тиймээс уншиж, судалж, үзэж, сонирхож байнга суралцах боломж бүрэн бий. 
 
-Ингэхэд эцэг, эхийнхээ ажлыг хүүхэд нь залгамжлах асуудалд та ямар байр суурьтай байдаг вэ? 
-Манай улсын хүн бүр ажилтай байгаасай гэж би хүсдэг. Манай ажиллагчид, эцэг эхчүүд хариуцлагатай баймаар байгаа юм. Өөрийнхөө оронд ажиллах хүүхдээ эртнээс бэлдэх, ядаж ажилд хандах хандлага, ухамсарыг төлөвшүүлэх, хүний үг сонсдог болгож хүмүүжүүлэх хэрэгтэй. Энэ бол эцэг эхээс хамаарах асуудал. Түүнээс аав ээжийнхээ ажлыг залгамжлан орсон  бүх хүүхэд чадваргүй, хариуцлагагүй байгаа хэрэг биш. Жилийн дотор олон чадвар эзэмшсэн сайн хүүхдүүд зөндөө байна. Эцэг, эхчүүд хариуцлагатай, хүүхдүүд ухамсартай байхад Хамтын гэрээний энэ заалт хэрэгжих боломжтой.           
 
-Компанийн шилдгийн шилдэг ажилтан болоход юу нөлөөлсөн бэ? 
 -Хамтын зүтгэл. Манай үйлдвэр өнгөрсөн жил хүдэр боловсруулалт, металл гаргалт, зэс, молибден аль алинаар нь урьд нь байгаагүй амжилт гаргасан. Энд олон хүчин зүйл нөлөөлсөн. Хамт олны минь хүч хөдөлмөр. Мөн Чанар хяналтын хэлтэс, Холбоо мэдээллийн технологи ба автоматжуулалтын цех, Судалгааны төвийнхнийг онцлох хэрэгтэй. Тэдний оролцоогүй энэ амжилтанд хүрэхгүй.
 
-Эцэст нь уншигчдыг нэгэн зүгт уриалаач гэвэл...?  
-Эдийн засгийн хямралыг хамтдаа даван туулъя. Хэмнэлтийг хүн бүр хийж чадна.  Угаалгын крантаас ус гоожиж байгааг хараад очоод хаачих сэтгэлээс л хэмнэлт  эхэлнэ. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн 6000 гаруй ажилтан бүр зөв хандлагатайгаар хэмнэхийг хичээх юм бол эдийн засгеееееийн эрсдэлд бага өртөх боломжтой. Хамтдаа хичээцгээе!  
-Хичээцгээе. Цаг зав гаргасан танд баярлалаа. 
 
 
Тэрээр Эрдэнэтэд импорт орлох бүтээгдэхүүн хамгийн ихээр үйлдвэрлэж буй Засвар механикийн заводын зохион бүтээгч инженерээр ажиллаж байна. Би түүнтэй ярилцахын өмнө Н.Хосбаяраас “2014 онд хийсэн ажлынхаа тайланг өгөөч” гэлээ. Аминдаа тэндээс нь асуулт ургуулах санаатай. Тэгтэл “Бололгүй яахав” гэснээ компьютераасаа олон эд анги, тоног төхөөрөмжийн скэз зураг хэвлэж өгөв. Өгүүлбэр, өгүүлбэрээр бичсэн тайлан хүлээсэн би гайхахдаа өнөөх зургуудыг хэсэг харж суугаад ярилцлагаа ийнхүү эхэллээ. 
-Таны унасан газар, угаасан ус хаана вэ гэдгээс яриагаа эхэлье?
-Би Орхон аймгийн Жаргалант сумынх. Улаантолгойн САА-д тоглож өссөн. Тэндээ 10 жилийн сургууль төгсөөд ШУТИС-ийн харьяа Дархан хотын Технологийн сургуулийг механик инженер мэргэжлээр 2002 онд дүүргэсэн. 2003 оноос “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажиллаж байна. Нэг л мэдэхэд 11 жил болжээ.  
-Ажлын гараа юунаас эхэлсэн бэ?
-Ер нь манай үйлдвэрт ажилд орсон инженер техникийн ажилтан ч бай, дарга цэрэг хэн ч байсан хамгийн доод шатны ажлаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлдэг. Тэр жишгээр бэлдэц зөөх, агуулах цэвэрлэхээс ажлаа эхэлж байлаа. Өөрөөр хэлбэл төмөр зөөхөөс л ажлаа эхэлсэн дээ. Дараа нь Металл хийцийн хэсэгт мастер, жилийн дараагаас Механик цехийн технологич хийсэн. 
-Ажлын анхны багш тань хэн бэ? 
-Олон хүнийг нэрлэнэ дээ. Гэхдээ Бал ахыг онцолж ярих хэрэгтэй. Одоо манай цехийн зөвлөх инженерээр ажилладаг. Манай Технологийн сургуулийн анхны төгсөгч олон хүн Засвар механикийн заводад ажилладаг юм. Тэд маань дараагийн төгсөж ирсэн дүү нартаа ажлын дадлага туршлагаасаа хуваалцан халамжлан сургадаг уламжлалтай.  
-Өөрөө дүү нараа хэр халамжилж байна? 
-Мэдэх чадахаа хэлж зөвлөхийг л хичээдэг. Залуус дундаасаа мэдлэг боловсрол, ажилд хандах хандлага зэргийг нь дүгнэж байгаад аль ажлыг хийлгэвэл илүү тохиромжтой вэ гэдгийг бид хоорондоо ярилцана. Энэ хүн ийм чадвартай юм байна, үүнийг нь хөгжүүлэн ажиллавал илүү бүтээл гарна. Ур чадвар нь өсөх ирээдүйтэй гээд чигийг нь зааж зөвлөдөг.  
-Бид идэвхтэй амьдралынхаа ихэнх цагийг ажил дээрээ өнгө-рүүлдэг. Хамт олныхоо талаар ямар бодол сэтгэгдэлтэй явдаг вэ?
-Би 2011 оноос Зохион бүтээх технологийн товчоонд орж ажилласан. Тэр үед туршлагатай зохион бүтээгч инженерүүд намайг угтаж авсан. Үйлдвэр байгуулагдсанаас хойш ажилчдын бүтэн нэг үе өнгөрч байна. Өнөөдөр манайд Монгол улсын зөвлөх инженер, манай товчооны дарга М.Дамба, Я.Туяа гээд дадлага туршлага, мэдлэгээ хүмүүст харамгүй зааж, залуу үеэ бэлдэж байгаа ажилтан бүрт талархдаг. Бид тэднийхээ ажлыг хүлээн авахдаа хариуцлагатай, нэр хүндтэй үргэлжлүүлэхийг хичээнэ. Манай заводод үйлдвэрлэгдэж байгаа эд анги, тоног төхөөрөмжийн  зохион бүтээлтийн ажил энэ өрөөнд хийгддэг. Зохион бүтээлт ямар байхаас манай ажлын гол үзүүлэлт хамаарна. Бид үйлдвэрлэлийнхээ онцлогт тохирсон зохион бүтээлт хийх ёстой. Гаднаас загвар деталлууд ороод ирэхээр зургийг нь гаргана. Тэр зургийн дагуу цутгаж эд ангийг үйлдвэрлэж гаргадаг. Тэгэхээр үйлдвэрлэлийн эхний процесс манай өрөөнөөс эхэлдэг. 
  -Зохион бүтээгчид анхдагч байх нь. Манай завод импорт орлох олон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байна. Энд таны оролцоо хэр байгаа вэ? 
-Шинжлэх ухааныг үйлдвэрлэлтэй холбодог онцлогтой мэргэжлээрээ би бахархдаг. 2014 онд импорт орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл дээр Ерөнхий механикийн, Зураг төслийн хэлтэс, Зохион бүтээх технологийн товчоо, Баяжуулах фабрикийн зохион бүтээгч инженерүүд нэг баг болж ажиллахад би оролцсон. Дулааны цахилгаан станцын бутлуурын хуягны зохион бүтээлтийн ажлууд, Хүдрийн ил уурхайн 18 м3 экскаваторын шанаганы иж бүрэн ажлын зургийг энэ онд зохион бүтээж дууссан. Ирэх онд манай заводын үйлдвэрлэсэн 18 м3 багтаамжтай шанага уулын ажилд ашиглагдана.  
-Энэ жил Оюутолгой компанийн захиалгаар нилээд ажил хийсэн үү?  
-Тэгсэн. Хоёр төрлийн бутлуурын захиалга манайд ирснийг хийсэн. Бид эндээс томилолтоор очоод газар дээр нь зураг, хэмжээ аваад хоёр төрлийн овор хэмжээ ихтэй конусыг туршилтын журмаар хийж өгсөн. Ашиглалтын туршилт амжилттай болвол “Эрдэнэт” үйлдвэрийн нэрийн бүтээгдэхүүн гадны зах зээлд гарах боломж нээгдэнэ. Өөрийн үйлдвэрийн дотоод хэрэгцээнээс гадна ижил төстэй тоног төхөөрөмжүүдийг үйлд-вэрлэх ажил үргэлжилж байна. Энд манай зохион бүтээх товчооны үүрэг оролцоо их. 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн хаалт, хөгжлийн менежментийн хүрээнд Засвар механикийн завод өргөжиж байна. Үйлдвэрийн удирдлагууд төдийгүй Монгол улсын Засгийн газар ч танайд найдлага тавьж анхаарал хандуулж байх шиг...?
 -Манай завод Монгол улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа металлургийн, механик боловсруулалтын, машин үйлдвэрлэлийн хамгийн том бааз суурь. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн хаалт, хөгж-лийн менежментийн бодлогын хүрээнд Засвар механикийн заводыг металлургийн үйлдвэр болгон хөгжүүлэх төлөвлөгөө бий. Энэ хүрээнд үе шаттай ажлууд хийгдэж байна. Тухайлбал Цутгуурын цехийн технологийг шинэчлэх, Механик цехийн тоног төхөөрөмжийг орчин үеийн суурь машинуудаар солих гэхчилэн ажлууд хийгдээд явж байна. 
-Засвар механикийн заводын Зохион бүтээх товчооны инженерүүд Улсын хэмжээнд ур чадвараараа дээгүүр үнэлэгдэх мэргэжилтнүүд гэдэгтэй хэн ч маргахгүй. Гэхдээ та бүхэн техникийн шинэчлэлийг даган хөгжиж чадаж байна уу? 
-Ер нь залуучуудын хувьд хөгжих боломж нээлттэй шүү дээ. Өөрийн мэргэжил, боловсролыг дээшлүүлье, хэл суръя, сүүлийн үеийн техник, технологийг судалъя гэж хүсэх юм бол заавал өндөр зардал гаргалгүй интернет орчноос ч үзэж хөгжих  боломжтой. Хүн өөрөө санаачилгатай, идэвхтэй, биеэ дайчлан ажиллавал хөгжих боломж бүрэн бий. Дэлхийн хөгжилтэй хөл нийлүүлэхийн тулд шилдэг технологиуд, зураг төслийн програмууд байхыг шаардана. Сүү-лийн үеийн өндөр бүтээмжтэй, чанартай эд ангийг үйлдвэрлэх механик боловсруулалтын тоног төхөөрөмж ч зайлшгүй хэрэгтэй.  
-Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгжид ажилладаг таны сэтгэлийн үг...?  
-Бидний хөдөлмөр улс орны эдийн засагт үр өгөөжөө өгдөгт омогшдог. Иргэний үүргээ гүйцэтгэж, залуу насныхаа эрч хүчийг улсдаа зориулж байгаагаараа бахархдаг. Бид Солонгост очиж ажиллан залуу халуун насаа үрсэнгүй. Өөрийн улсын хөгжилд хувь нэмрээ оруулж яваа болохоор сэтгэл өөдрөг, өег явдаг. 
-Зохион бүтээсэн эд анги, тоног төхөөрөмжөө ажиллаж байгааг харах сайхан байдаг уу? 
-Сэтгэл ханамжийг тэндээс л авна шүү дээ. Миний толгойдоо бодож, сэтгэлдээ дүрслэн боловсруулснаа яаж үйлдвэрлэвэл энгийн, шуурхай, илүү найдвартай байх вэ гэж бодоод зургаа гаргана. Дараа нь бодит эд анги болоод үйлдвэрлэлд ашиглагдаж байгааг хараад сэтгэлийн таашаал авч, ажилдаа илүү дур сонирхолтой болох аз жаргалыг мэдэрдэг. 
-Ажилдаа ямар зарчим баримталдаг вэ? 
-Бүтээлч, санаачилгатай байхыг илүүд үздэг. Шинийг эрэлхийлэх, ажлыг шуурхай, чанартай гүйцэтгэхийг зорьдог. Гэхдээ түргэн шуурхай байх нь хариуцлагагүй, чанаргүй үйлдэл биш.  
-Таны мөрөөдөл юу вэ? 
-Ажлын хувьд манай завод дэлхийн хэмжээний үйлдвэр болоосой гэж мөрөөддөг. Бидний оюун сэтгэлээ орсон бүтээгдэхүүн гадны зах зээлд борлогдож Монгол чанар танигдаасай гэж хүсдэг. Тэр хэмжээнд хүрнэ гэдэгт ч итгэдэг. Сүүлийн үеийн чиг хандлагыг харахад технологууд өдрөөс өдөрт хөгжиж хурдан шинэчлэгдэж байна. 20 жилийн өмнө зохион бүтээх түвшинд компьютер гэдэг ойлголт байгаагүй. Одоо бол зарим эд ангийг турших хэмжээнд компьютерийг ашигладаг болсон. Тэгэхээр хэтийн ирээдүйг таашгүй. 
-Монгол инженерүүдийн оюуны бүтээл хэр бодитой үнэлэгддэг вэ? 
-Сүүлийн үед бүтээмж, инновацийн ажлууд үйлдвэрийн хэмжээнд нэвтэрч, мэдлэгийг баялаг болгох ажил үнэлэгдэж байна. Хүн өөрөө санаачилга гаргаад түүнийгээ бүтээл болгоод үйлдвэрлэл явуулан баялаг бүтээж ашиг олбол урамшуулал боломжийн хэмжээнд зохицуулагдсан шүү дээ. Үйлдвэрийн хэмжээнд хэрэгжих журмаар ажилтныг эдийн засгийн хувьд урамшуулах механизм нь боломжийн хэмжээнд шийдэгдсэн. Энэ журмыг хүмүүст сурталчилж хүргэх юм бол ажилчдаас гарах санал санаачилга нэмэгдэнэ. Тэр хэмжээгээр манай үйлдвэрээс гарах бүтээгдэхүүний нэр төрөл олширно, чанар сайжирна. Үүнийг хүмүүст сурталчилж хүргэх ажил дутагдалтай санагддаг. Түүнээс манай үйлдвэрийн хувьд оюуны хөдөлмөрийн үнэлэмж дээшилсэн гэж боддог.   
-Танайхан зохион бүтээх чиглэлийн тэмцээнд оролцдог уу? 
-Зохион бүтээлтийн улсын уралдаанд  3  удаа   оролцсон.   Дэд  байрт шалгарч байсан амжилт бий. Ганцаарчилсан төрөлд манай инженер Б.Данаажав гэж залуу хоёр удаа түрүүлж байсан.  
-Чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ? 
-Чөлөөт цаг бага гарах юм даа. Гэртээ ном унших, мэргэжлийн чиглэлээр гарч байгаа технологи, ажлыг интернетээс судалдаг. 
-Хамгийн сүүлд ямар ном уншив? 
-Солонгосын Ерөнхийлөгч асан  Пак Жон-Хыин “Сэргэн мандалт” дурдатгалыг уншиж байгаа. 
-Залуусыг юунд уриалах вэ? 
-Би 2008-2012 онд цехийнхээ Залуучуудын холбооны тэрүүлэгчээр ажиллаж байсан. Залуусыг олон нийтийн ажилд хамруулах, ажиллах урам зоригийг өдөөх, чөлөөт цагийг нь зөв боловсон өнгөрүүлэхэд анхаарч явсан. Залуусын сэтгэлд байгаа галыг бадраах хэрэгтэй. Ажилд зөв ханддаг, хариуцлагатай, сэтгэлтэй байвал боломжууд нээлттэй шүү гэж залуустаа хэлмээр байна.
-Баярлалаа.   
 
М.ОДГЭРЭЛ
 
Энэ удаа Эрчим хүчний цехийн Цэвэрлэх байгууламжийн хэсгийн механик Хэцүүсүрэнгийн Дэлгэрмөнхтэй ярилцлаа.
 
-Таны аав, ээж ямар ажил эрхэлж байв. Ер нь та ямар орчинд өссөн бэ?
-Миний аав, ээж хоёр Дархан хотын Цагаан шохойны үйлдвэрт ажиллаж байлаа. Манай аав Сүхбаатар аймгийн Уулбаян сумын харьяат. ОХУ-д Техник мэргэжлийн сургууль төгссөн. Дарханы Цагаан тоосгоны үйлдвэрт мастер хийж байсан. Манай ээж энэ үйлдвэрт лаборант, няравын ажлыг хашиж явсан. Тэгэхээр би удам дамжсан ажилчин хүмүүсийн хүүхэд юм. Харин өвөө 1938 оны жолооч. Хоёр удаа  цэргийн  алба  хаасан  байдаг. 1939 оны дайнд шуудангийн жолооч байж. Улаанбаатар Баянтүмэнгийн хооронд шуудан зөөж явсан гэдэг. 1945 оны Халх голын дайны үед Химийн албаны дарга Намсрайжав хурандаагийн жолоочоор ажиллаж байсан түүхтэй. Долнуур хүртэл явснаа дурсдаг. Үүнийг ярьдгийн учир би өвөө, эмээ дээрээ өссөн хүн. 
-Тэгвэл та өвөөгийнхөө ажил үйлсийг сайн мэдэх юм байна?
-Өвөөгөөрөө бахархдаг. Хоёр дайны дундах хугацаанд манай өвөө домогт жанжин Лхагвасүрэнгийн жолооч явсан хүн. Булган аймгийн харьяат Бямбын Доржцанцан гэж. Сумын авто өртөө  байгуулагдахад анхны жолооч явсан гэдэг.
-Та цэргийн алба хаасан уу?
-Цэрэгт явалгүй яахав. Би Дарханд бага ангиа дүүргэсэн. Дархан хотын Майхан толгойн шороог л идэж өссөн дөө. Дунд ангиа Сэлэнгэ суманд, ахлах ангиа Булган аймагт төгсөж байлаа. Намайг дунд сургууль төгсөхөд “Цэргийн алба-Эрдмийн алба” гэсэн  лоозон нүдэнд туссан юм. Үүнийг уншаад цэрэгт явахын бөөн хүсэл. Харин цэрэгт ирсэн чинь шал өөр орчин угтаж билээ. Инээв. 1986 онд би Улаанбаатар хотын Улиастайн гранзонд цэргийн албанд татагдсан.  Сургууль дивизэд жил болсон юм. Тэндээс Зүүн баянд хуваарилагдан цэргийн албыг хоёр жил гаруй хугацаанд хаасан даа. Би цэрэгт токарьчин байсан юм. Энэ мэргэжлээрээ үйлдвэрт ажилчин болсон. Хуягт танкийн хороонд засварчин, токарьчны мэргэжлээр суралцаж явлаа.
-Та дунд ангиа Сэлэнгэ суманд төгссөн гэж ярилаа. Ингэт толгой биз дээ. Энэ нутгийн байгалийн сайхныг аль хэр мэдэх вэ? Тариан талбай дээр нь ажиллаж байв уу?
-Тийм. Ингэт толгой. Манай сум Сэлэнгэ мөрний хөвөөн дээр байдаг. Уул, ус, ургамал ногоо тэгширсэн сайхан нутаг. Ан амьтан элбэгтэй. Араатан жигүүртэн ихтэй. Байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. Сэлэнгэ аймгийн Ингэт толгой бол хэзээнээс тариа будаа халиурсан нутаг. Жинхэнэ хөдөлмөр ундарсан газар. Одоо ч ийм л байна. Тариан талбайд үрэлгээний машин дээр ажиллаж явлаа. Зуны амралтаараа хадлан бэлтгэнэ. Бухал нэлээн хийсэн. Мал цуслах ажилд дайчлагдана. Ажиллах хугацааныхаа цалинг авчихна.
-Түвдэндорж аварга танай сумын хүн үү?
-Цулхирын харьяат гэж явдаг. Хуучнаар Сэлэнгэбүрэн сумын хүн. Нарийн хөөвөл Хангал суманд төрсөн юм шиг билээ.  
-Таны баримтладаг зарчим юу вэ?
-Аливаа ажлыг хүн цаг хугацаа зарцуулж хийнэ. Нэгэнт л цаг зарцуулахаас хойш ямар ч ажлыг  чанартай хийхийг боддог. Бусдад ч ийм шаардлага тавьдаг. Юмыг сайн, муу хийсэн ч зарцуулах хүч хөдөлмөр нь адилхан. Тиймээс ажлыг чин сэтгэлээсээ сайн хий л гэдэг. Муу хийлээ гээд хөдөлмөр хөнгөвчлөх тохиолдол байхгүй. 
-Таны ээлжинд хичнээн хүн ажиллаж байна. Тоног төхөө-рөмжийн засвар үйлчилгээ хийхэд хүндрэл бэрхшээл гарах юм уу?
-Гагнуурчин, жолооч, засварчид нийлээд манай ээлжинд найман хүн ажилладаг. Манай засварын ажил төлөвлөгөөний дагуу хийгддэг. Төлөвлөгөөний бус засварын ажил гэж байна. Засварын хэсгийнхэн тоног төхөөрөмжийн эвдрэл гэмтлийг л хариуцдаг. Өөрөөр хэлбэл бид үйлдвэрлэлийн тасралтгүй үйл ажиллагааг хангаж өгөх үүрэгтэй. Тоног төхөөрөмж ямар ч доголдолгүй ажиллаж байх ёстой. Хоёр тоног төхөөрөмж ажиллаж байхад нөгөөх нь нөөцөнд байх ёстой юм. 
-1990 оноос  та  “Эрдэнэт” үйлдвэрт засварчин, токарьчин, гагнуурчин, механикаар ажиллаж ирсэн юм билээ. Ийм ажлын туршлагатай хүнээс асуухад  засварчин хүн юу анхаарч ажиллах ёстой вэ?
-Баярлалаа. Урд нь би засварчнаар ажилласан болохоор юмыг хэрхэн засах онолын мэдлэгтэй, амьдрал дээр ч зохих ур чадвар эзэмшиж чадсан байх. Сургалтуудаар тоног төхөөрөмж дээр засвар үйлчилгээг хэрхэн хийх аргачлалыг заадаг. Гагцхүү засварчин хүнд тоног төхөөрөмжийн эвдрэл гэмтлийг хэрхэн зөв оношилж, тогтоох маш чухал. Тоног төхөөрөмжийн засварчин баталгаат  хугацаанд  хүр-тэл засвар үйлчилгээ хийх ёстой.
-Таны ажлын онцлог юу вэ?
-Механик хүн оролцохгүй ажил ер байдаггүй. Тэгэхээр механик хүн өргөн мэдлэгтэй байхыг ажил нь шаарддаг. Ер нь хүн бүхнийг мэдэхгүй болохоор мэдлэг чадвар дутах тохиолдол бий. Эзэн хичээвэл, заяа хичээнэ. Аливаа механик хүн өөрийгөө бүрэн дайчлан ажиллах хэрэгтэй юм. Юун түрүүн механик хүн ямар газар хэр зэргийн тоног төхөөрөмж тавих талаар судалж мэдсэн байх ёстой. Олон төрлийн тоног төхөөрөмжөөс сонголт хийж чаддаг байх маш чухал. Тэгээд хүчин чадал, ашиглах хугацаа, найдвартай байдал гэх мэт олон хүчин зүйлийг судалсан байна. Хэрвээ богино хугацаанд ашиглаад эвдрэхэд сэлбэг, хэрэгсэл нь олдохгүй бол хэцүү биз дээ. Эдийн засгийн боломжтой бол хамгийн өндөр үзүүлэлттэйг нь авах жишээтэй. Үнээс нь шалтгаалаад хямд сайныг нь сонгож болно. 
-Чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрөөдөг вэ?
-Хөдөө агаар салхинд явах дуртай. Түүнээс ан гөрөө хийдэггүй. Багадаа загсанд явах, ах нараа дагаж ан гөрөө хийхэд нь оролцож явлаа. Одоо тийм юм байхгүй. Хааяахан биллъярд тоглоно. Усан бассейнд орчихно. Энэ нь цөөхөн дөө. 
-Таны сэтгэлд ямар ухаантны хэлсэн сургаал үг үлдсэн байна вэ?
-“Хэрвээ хүмүүс санасан болгоноо гүйцэлдүүлдэг бол энэ нийгэм галзуучуудын орчин байх биз” гэсэн сурган хүмүүжүүлэгчийн үг санаанаас гардаггүй. Аливаа хүний толгойд юу ч орж ирж болно. Тэр бүхнийг тунгаахгүй гарган хийж болохгүй нь. Тэгээд ч хүссэнээр юм бүтэхгүй. 
-Найз, нөхдийн талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хүний найз итгэлтэй байх ёстой. Итгэсэн хүнтэйгээ л би нөхөрлөдөг.
-Анх үйлдвэрийн ажилчин болоход юу бодогдож байв. “Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ талаар ямар бодол тээж явна?
-“Эрдэнэт”үйлдвэрийн ажилчин болчихлоо л гэж бодож явсан. Одоо дэлхийд нэртэй үйлдвэрийн ажилчнаараа бахархах болсон. Хот орохоор  найз нөхөд өндөр цалинтай том үйлдвэрийн ажилчин л гэх юм. Хэзээнээс “Эрдэнэт” үйлдвэрийг хүмүүс мэддэг болохоор тэр биз. Гэтэл тэдний авдаг цалинг асуухаар бидэнтэй хол зөрүү байдаггүй. Ажлаас болж зарим хүмүүстэй муудаж, сайдах үе таарна. Дараа нь цайрчихсан явна. Энэ бүхнийг тунгаагаад бодохоор ажил хийнэ гэдэг сайхан юм. Тэр дундаа “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажиллах сайхан гэж хэлэх байна.
-Таны хувьд хамгийн сайхан баяр юу вэ?
-Цагаан сар. Ах, дүү хамаатан садантайгаа жилд нэг уулзах боломж олгодог баяр. Шинэ жил, наадам хоёр сайхан баяр. За бусдыг нь би тоодоггүй. Нэг их хөл алдаад байх учиргүй олон баяр байна ш тээ.
-Танай хамт олон дотоод нөөц боломжоо ашиглан хэрхэн ажиллаж байна вэ? 
-Ямар ч засварын ажлыг гүйцэтгэхэд бүрэн бэлтгэгдсэн хамт олон надтай хамт ажилладаг. Энэ хүмүүсийн хүч хөдөлмөрийн үр дүнд би үйлдвэрийн өнгөрсөн жилийн аварга ажилтан болсон гэж боддог. Би засварын ажлыг түргэн шуурхай, чанартай хийхэд оновчтой шийдвэр гаргасан. Сүүлийн гурван жил цехийн аварга, салбарын тэргүүний ажилтан болсон хувийн амжилт ч үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга болоход нөлөөлсөн байх. Манай цехэд тавигдсан шинэ тоног төхөөрөмжийг угсарч тохируулах, засвар үйлчилгээ хийхэд баг хамт олноо сайн удирдаж ажилласан бодит хувь нэмрийг ч үнэлсэн байх. Ер нь манай  цехийнхэн дотоод нөөц бололцоогоо дайчлан олон ажил хийсэн дээ. 2010 онд хотын төв шугам дээр /Говилын шугам/ Ф600 ширмэн хоолой хагарч цөмөрсөн гэмтлийг сэлбэн засварлах ажлыг удирдан зохион байгуулж хагарсан шугам хоолойг хуванцар хоолойгоор солин чанарын өндөр түвшинд ашиглалтанд оруулсан. 2012-2013 онд Цэвэрлэх байгууламжийн техник технологийн шинэчлэлийн дагуу тус бүр нь 788 м3 багтаамжтай тунгаагуурууд шинээр суурилуулсан. Энэ нь технологийн горимын дагуу хэвийн жигд ажиллаж байна. Мөн бохирын төв шугамын эвдэрсэн хэсгийг солих, РУ-10, ДУ-400 клапангийн шинэ санаачилга гарган хэрэгжүүлж 33 сая төгрөгийн хэмнэлт гаргасан шүү. Шинэ техник тоног төхөөрөмжийг суурилуулан ажиллуулж үйл ажиллагааг нь жигдрүүлэх, шинийг санаачлан нэвтрүүлэх зэрэг хариуцсан үүрэгт ажилдаа өөрийн эзэмшсэн мэдлэг, ур чадвараа дайчлан ажилласан гэж боддог. Манай цехийн нэг хэсгийн дарга А.Баярсайхан гэж жинхэнэ цахилгааны мэргэжлийн хүн байна. Тус цехийн даргаар 22 жил ажилласан, зөвлөх мэргэжилтэн М.Шаравдорж нарын хүмүүс                                                                                                                    бидний ажилд тусалж, арвин туршлагаасаа хуваалцаж, зөвлөлгөө өгч, дэмжиж ирсэнийг хэлэх ёстой. 
-Та өөрийнхөө хөдөлмөрийг хэр-хэн үнэлүүлсэн гэж бодож байна?
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн 30, 35 жилийн ойн хүндэт тэмдэг, Эрчим хүчний салбарын “Жуух” бичиг, Эрчим хүчний салбарын тэргүүний ажилтан тэмдгээр шагнуулсан. 2013 оны “Эрдэнэт” үйлдвэрийн аварга ажилтан.
-Та ажиллаж байгаад оюутан болсон юм билээ. Оюутан цагийн чинь дурсамжаар ярилцлагаа өндөрлөе?
-Би 1997 оны зун ШУТИС-д сурахаар элсэлтийн шалгалт өгсөн. 10-р анги төгсөөд 11 жилийн дараа 29 настай оюутан болсон юм.  Математикийн шалгалтаа сансандаа хүртэл өгсөнгүй дээ гэж бодож явлаа. Гэтэл эмэгтэй оюутан элүүлэхгүй, хүйс заачихсан байлаа. Тэгээд миний авсан оноо тэнцсэнээр оюутан болсон. Ажиллахын хажуугаар сурсан болохоор их ч ачаалалтай байж. Бидний хичээл орой 5.30-аас эхлээд 10 цагт дуусна. Анх 30 хэдүүлээ сурсан. Техникумд сурсан нөхдүүд хоёр жил хагасын анги руу орж суралцсан юм. Бид хэд  4 жилийнхээ ангид үлдсэн. 2002 онд 16-уулаа ТС-ийг уулын цахилгааны гагнуурчин мэргэжлээр төгсөж байлаа. Тэгэхэд үйлдвэрийн дэргэдэх Технологийн сургууль байгуулагдаад удаагүй байсан болохоор багшлах боловсон хүчний дутагдал их. ШУТИС-иас багш нар ирж хичээл орно. Улаанбаатараас ирсэн багш нар долоо хоногт нэг улирлын хичээл заачихаад явчихна. Ер нь оюутан явсан цаг их сайхан дурсамж  үлдээсэн байдаг.
-Танд ажлын өндөр амжилт хүсье.
Т.БАТЧУЛУУН
 

     Эрдэнэт хотод болж буй аливаа ёслол, хүндэтгэлийн хүлээн авалт, нээлтийн үйл ажиллагаа М.Саруултөгсийн хөөмийгөөр эхэлдэг заншил тогтоод удаж байна. Хуран цугласан олон түүний хөөмийлөхийг ёстой л амьсгаа даран сонсож, гар утсаараа бичлэг хийж харагддаг. Удалгүй “Эрдэнэтэд ийм авьяастай залуу байна” гэсэн тайлбартай бичлэгийг нь “facebook” хуудаснаа тавьж, олон мянган “like”, ”share”-ийн эзэн болсон байх нь бахархмаар. Тэрээр саяхан Ховд аймагт зохион байгуулагдсан олон улсын хөөмийн наадмын Гран При шагнал хүртсэн. “Эрдэнэт” үйлдвэрээр овоглон нэр хүндийг нь өндөрт өргөж яваа олон авьяаслаг залуугийн нэгэн төлөөлөл болох Мягмаржавын САРУУЛТӨГС-тэй уулзаж бодол сэтгэгдэл, хүсэл мөрөөдлийнх нь талаар ярилцлаа.


-Сүүлийн үед танай чуулгынхан ажил ихтэй байна уу?
-Ойрын үед олон үйл явдал давхцаад манайхан дарга, “цэрэггүй” ажил ихтэй байгаа. Харин өнөөдөр би амарч байна.
-М.Саруултөгс аль нутгийнх вэ?
-Ховд аймгийн Чандмань суманд төрж өссөн. Ээж маань Зэрэг сумын хүн. Тийм болохоор зуны амралтаараа Зэрэг сумын Гүвээ бригад, Рашаант, Цагаан амаар мал хариулдаг байлаа.
-Танай аав, ээж малчин хүмүүс байсан уу?  
-Үгүй. Аав маань 39 жил монгол хэл, уран зохиолын багшаар ажиллаад гавьяаны амралтандаа гарсан. Ээж маань насаараа нягтлан бодогч хийсэн. Одоо хоёулаа нутагтаа бий. Манайх сумын төвийн айл. Харин зуны дэлгэр цагт сумын төвд ойрхон зусланд малтайгаа гардаг байсан юм.  
-Хэдэн хүүхэдтэй айл вэ?
-Долоон хүүхэдтэй айл. Би дөрөв дэх нь. Ер нь дундах хүүхэд байх их зүгээр.  Том гэж хариуцлага хүлээхгүй, бага гэж эрхлэхгүй. Дундаж жишгээр явж ирсэн. Дээрээ нэг эгч, хоёр ахтай. Доороо нэг эмэгтэй, хоёр эрэгтэй дүүтэй. Олуулаа байх гоё шүү. Одоо бүгдээрээ ажил, амьдрал дээр гарчихсан болохоор ах дүү нартайгаа тэр болгон уулзаж чадахгүй. Нэгнийдээ хааяа нэг цуглаж уулзахаар олуулаа бужигнаад хүүхэд насаа дурсаад сайхан байдаг юм.  
-Хүүхэд байхаасаа хөөмийн урлагаар хичээллэсэн үү?
-Манай өвөө хөөмийн урлагийн анхны Монгол улсын гавьяат жүжигчин Сундуй гэж хүн байлаа. Дэлхий дахинд хөөмийн дэг жаяг тогтоосон хүн дээ. Тэр хүний сургалтаар өнөөгийн бид хичээллэж, түүний зэрэгт хүрэхийн төлөө зүтгэж яваа юм. Угтаа манай аавын том ах л даа. Гэхдээ бид багаасаа өвөө гэж нэрлэж дуудаж өссөн. Намайг зургаан настай байхад өвөө Ардын дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын хөөмийч байхдаа манайд зун очиж амарсан юм. Тэгэхдээ манай хоёр ах бид гуравт хөөмий анх заасан.  
-Одоо хоёр ах тань хөөмийлдөг үү?
-Бага байхдаа манай хоёр ах надаас сайн хөөмийлдөг байсан. Одоо бол өөр мэргэжлийн улс л даа. Би хүүхэд байхдаа хөөмийнд тэгтлээ сонирхолтой биш, эмч болохыг мөрөөддөг, химийн хичээлдээ сайн хүүхэд байсан.  
-Өвөө тань чамайг ирээдүйтэй хөөмийч болно гэж мэдэрсэн болов уу?
-Мэдрээд зогсохгүй бүр галын хөөмийг таслахгүй авч явах үүргийг надад захиж үлдээсэн юм. Манай хоёр ах цэцэрлэгийн наснаасаа эхлээд урлагийн үзлэг, наадамд хөөмийгөөр оролцдог, шагнал хүрдэг байсан. Тэгэхэд л манай өвөө энэ хоёр хол явахгүй ээ, танайхаас хөөмийлөх хүүхэд энэ л байгаа юм гэж намайг хэлдэг байсан. Энийг хөөмийлүүлээд, хот авч яваад барилдуулах юмсан гэнэ. Ноцолдвол овоо барилдах хүүхэд шиг байгаа юм гэдэгсэн. Өвөө маань өөрөө аймгийн заан цолтой бөх хүн байсан юм.
-Өвөөгийн захиасын тухайд...?
-Би 9-р ангид байхдаа эмч болох мөрөөдлөө бүр мөсөн орхисон. Тэр үед өвөө маань өөд болсон юм. Аав Улаанбаатарт өвөөг хэсэг хугацаанд сахиж, сүүлд нь ажил явдлыг нь өнгөрөөгөөд ирэхдээ “За, миний хүү өвөө нь чамайг л хөөмийчин болго гэж захисан шүү. Хөөмийн галыг сахиж явах хүн чамайг гэсэн. Аав нь ийм л даалгавартай ирлээ” гэж хэлсэн. Гэр бүлийн даалгавар, гал голомтны захиас гэдэг утгаар би хөөмийг эзэмшиж, хөгжүүлж авч явах нь миний үүрэг юм байна гэж ойлгосон.  
-Тэр цагаас хөөмийч болохоор хатуу шийдсэн үү?
-Тийм. Өвөө нэгэнт суурийг нь тавиад өгчихсөн болохоор сонирхлоороо оролдсоор байгаад сурсан. Манай анги 13 хөвгүүнтэй байсан юм. Бид хичээлийн их завсарлагаагаар цонхны тавцан эсвэл ширээн дээр тойрч сууцгаагаад янз бүрийн дуу хөөмийлдөг байлаа. Тэнд л хөөмийн сургалт, хөгжил давхар явагдаж байсан юм болов уу гэж боддог. Ер нь Ховдын Чандмань сумынхан бүгд хөөмийлнө шүү.
-Газар, уул, усны онцлог, шүтэлцээ байдаг юм болов уу?  
-Янз бүрийн л тайлбар байдаг. Миний бодлоор нутгийн онцлог их нөлөөтэй. Чандмань сумтай ойрхон, 40 км-ын зайтай Дөргөн, 60 км-т орших Дарви, Зэрэг, Манхан суманд хөөмийлдөг хүн байхгүй. Тэгэхэд тэрүүхэн тэр Бумбат, Жаргалант гэх хоёр алтайгаар хүрээлэгдсэн гурван нуурын ай сав газарт л хөөмий байгаа юм. Тэгэхээр нутгийн онцлогтой холбоотой гэж боддог.
-Нутагтаа очоод хөөмийлөхөөр ямар сэтгэгдэл төрдөг вэ?
-Манайхны тахидаг овоо байдаг юм. Нутагтаа очоод маргааш нь нар мандахаар сүү, идээний дээжээ өргөөд ажил, амьдралаа даатгаж залбирдаг. Би тэнд хөөмийлөх их дуртай. Дээгүүр шувуу эргэлдээд, хажууд мал сүрэг бэлчээд, цуурай нь давтагдаад үнэхээр гоё сонсогдоно. Ер нь нутагтаа очоод гэртээ 14 хоног амраад ирэхэд хөөмий цээлхэн, хоолой бяртай болчихдог юм. Нутгаасаа энерги, эрч хүч авдаг гэх үү дээ.  
-Мэргэжлийн ямар сургууль төгссөн бэ?
-Би Чандмань сумынхаа  8  жилийн сургуулийг төгсөөд Ховд аймгийн 1-р 10 жилд дэвшин суралцсан. Намайг төгсөж байхад СУИС-ийн хуваарь орон нутагт очдоггүй байлаа. МУИС-ийн Урлаг судлаачийн ангид өрсөлдөөд бараагүй. ШУТИС-ийн хими технологийн ангийн хуваарь авсан ч яваагүй. Дараа жил нь аймгийн төвд хөөмийн олон улсын анхдугаар уралдаан болоход сумаасаа очиж оролцсон. Тэндээс “Өсөх ирээдүйтэй хөөмийчин” гэсэн шагнал хүртэж, хүссэн урлагийн сургуульдаа элсэн суралцах эрх авсан. Тэгээд ээж, аавынхаа идшийг хийж өгчихөөд 12-р сард СУИС-д хөөмийн анги нээгдэхэд анхны оюутан болж байлаа. Тэнд нэг жил суралцаад гадагшаа явсан даа.
-Гадаадын аль улс руу ямар ажлаар...?
-Германд ардын урлагийг сурталчилж 5 жил гэрээгээр ажилласан. Хөөмийч Хосбаяр “Транс монголиа” гэдэг хамтлаг байгуулах санаачилга гаргасан юм. “Хөх монгол”-оос нэг, “Бөртэ” хамтлагаас нэг залуу нийлээд, Монголоос морин хуурч нэг залуу бид хоёр очоод анх “Транс монголиа” хамлагийг байгуулж ардын урлагийг гадаадад сурталчилдаг байлаа.
-Олон орноор явсан уу?   
-Ер нь явж үзээгүй Европын орон байхгүй дээ. 22 улсын 160 гаруй хотод жилд 500 гаруй тоглолт хийсэн  байдаг. Албан бус тоглолтыг тооцвол нилээд олон тоо гарна л даа. Таалагдсан улс гэвэл хөгшин Европ.
-Гадаадын үзэгчид монголын язгуур урлагийг хэр сонирхдог вэ?
-Маш өндөр түвшинд таашаан хүлээж авдаг. Бусад улс орон өөрсдөд нь байхгүй урсгалыг илүү сонирхож биширдэг. Манайхан хип хоп, рок гээд өөр урсгалыг сонирхдогтой адил. Монголын язгуур урлаг хөгжлийн түвшингөөрөө бусад орныхоос дутахгүй, бараг давамгай гэж боддог.
-Тэндээс ямар бодол тээж эх орондоо ирсэн бэ?
-Сургуулиа төгсөх, амьдрал ахуйгаа төвхнүүлэх, хөөмийн уг үндсийг судлах хүсэл зорилготой ирсэн. Би ирээд хуучнаар “Монголжин гоо”, одоогийн “Sity” дээд сургууль дүүргэж хөөмийчин мэргэжил эзэмшсэн.
-Эрдэнэтэд ирж ажиллах болсон шатгаан нь юу байв?
-СУИС-д сурч байхдаа Дархан, Сэлэнгийн найзуудаа дагаад газар үзэх зорилгоор Эрдэнэтэд нэг удаа ирсэн юм. Залуусын гэж нэрлэгддэг энэ хот цэвэрхэн, амгалан тайван, дулаахан сайхан санагдсан. Сэтгэл үнэхээр татсан. Тэр үед зөвхөн үндэсний телевиз орон даяар гарна. Телевизээр Эрдэнэтийн тухай, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн талаар их нэвтрүүлдэг болохоор зохих мэдлэг, мэдээлэлтэй байсан. Тэгээд алсдаа энд амьдрах юмсан гэсэн  мөрөөдөлтэй  буцсан юм. 2009 оны сүүлээр гадаадаас ирээд хөдөө аав, ээж дээрээ зун болтол амраад 2010 онд мөрөөдлийн газраа ирсэн дээ.
-Мөрөөдлийн газраа ирээд ажилд ороход амаргүй байсан уу?
-“Уурхайчин” соёлын ордны дэргэдэх Дуу бүжгийн “Эрдэнэт” чуулгад л ажилд оръё гэж анхнаасаа зорьсон. Намайг анх уулзахад “Манайд арга зүйчийн орон тоо байгаа. Чи арга зүйчийн шалгалтанд ор” гэдэг юм. Тэгэхээр нь би най-руулагчдаа “Би арга зүйч хийж чадахгүй ээ. Би хөөмийчин, тайзан дээр амьдардаг хүн. Тийм болохоор тайзан дээр байхыг хүсч байна” гэсэн. Тэр үед манай чуулгынхан Монголын соёлын өдрүүдийн хүрээнд Хөх хот, Бугат...гээд аялан тоглолтоор явах гэж байсан юм. Тэгээд ёстой нөхцөл тохироо бүрдэнэ гэгчээр хөөмийгөө шалгуулж тэнцээд шууд явсан даа. Энэ сайхан хамт олны нэг гишүүн болж цалинтай, цалингүй, гэрээгээр нэг хэсэг ажилласан. Ер нь манай чуулгын босго өндөр шүү.
-Өөрөө хөөмийлөхийн зэрэгцээ морин хуур тоглодог байхаа?  
-Хөөмийндөө хамсаа болгож морин хуур, товшуур, хулсан хуур ашигладаг. Түүнээс мэргэжлийн түвшинд морин хуур тоглож чадахгүй. Надад эмзэглэж явдаг нэг асуудал бий. Жил бүр олон хөөмийчин төгсч байна. Гэтэл театр, чуулгуудад хөөмийчний орон тоо байхгүй. Жишээ нь би хөгжимчний орон тоон дээр ажилладаг. Тоглолтонд орохоороо хөөмийчин гэж зарлуулна. Би яахав, ингэж ажиллаад тэтгэвэрт гарлаа гэхэд миний оронд ирэх залуу халаа хөгжимчний орон тоон дээр биш хөөмийчин гэсэн орон тоон дээр ажиллаасай гэж хүсдэг. Өнөөдөр монголын ардын язгуур урлаг хөгжиж байна. Бид тусгаар улс гэдгээ ёс заншил, язгуур урлаг, монгол ахуй амьдралаараа гадныханд мэдрүүлнэ. Энэ утгаараа ч театр, чуулгуудад бодлогоор үндэсний язгуур урлагийн мэргэжилтний орон тоо байх ёстой гэж боддог.   
-Сүүлийн үед ардын язгуур урлагийн хамтлагууд хүчээ авч байна? Тэдний талаар...?  
-Нэгэн үе Норовбанзад гуай, манай өвөө Сундуй гээд давтагдашгүй авьяастай хүмүүс Монголын урлагийг дэлхийн тавцанд таниулсан. Тэднээс хойш 1989 оноос 20 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэй “Эгшиглэн” групп Монголын урлагийг гадныханд сурталчилсан. Өнөөдөр хүчээ авч байгаа “Хөсөгтөн”, “Домог” гээд язгуур урлагийн хамтлагууд бүгд “Эгшиглэн”-гээс эхтэй. “Хөх монгол”, “Уянга”, “Бөртэ”, “Транс Монголиа” хамтлаг бүгд “Эгшиглэн”-гээс салаалсан. Өөрөөр хэлбэл хамтлагийн  анхдагч нь “Эгшиглэн”. Зарим нь үүнийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Гэхдээ түүх үнэн байх ёстой. Язгуур урлаг хөгжиж байгаад би баяртай байдаг.  
-Сая болсон олон улсын хөөмийн наадамд өрсөлдөгчид хүчтэй байв уу?   
-Нэг үеэ бодоход хөөмий олон улсад тархаж байна. Монголчуудаас гадна Америк, Орос, Бельги, Герман, Голланд, Хятад гэх мэт 10 гаруй орны хөөмийч оролцсон.  Гадаадын өрсөлдөгчид арай болоогүй байна. Гэхдээ хөөмийн урлагийг маш сайн хөгжүүлж байгаа нь харагдлаа. Голландын Ронн гэж залуу хөөмийг сайн сурсан байна. Япон, Белги, Дани, Америкаас ирсэн залуус ч сайн хөөмийлсөн. Судалгаа ч сайн хийсэн байна лээ. Монголоос өмнөх уралдааны Гран при шагналтан, Үндэсний дуу бүжгийн эрдмийн чуулгын бүжиг дэглээч мэргэжилтэй морин хуур, хөөмийг өндөр түвшинд сурсан чадварлаг хүн хүчтэй өрсөлдөгч байлаа. Мөн чуулгын гоцлол хөөмийч Цогтгэрэл, “Морин хуур” чуулгын хөөмийч Ашид гээд дэлхийн тайзан дээр Монголын нүүр царай болдог шигшмэл авьяастнууд өрсөлдсөн. Энэ наадам гурав дахь жилдээ зохион байгуулагдаж байгаа юм. Би анхныхаас нь “Өсөх ирээдүйтэй хөөмийчин” шагнал хүртсэн. 2008 оны наадамд нь гадаадад байгаад орж чадаагүй. Энэ удаа Гран при хүртлээ. 10 гаруй жилийн хугацаанд сурсан мэдсэнээ, хэр зэрэг өссөнөө харуулсан гэж бодож байна. Гэхдээ болоогүй, хөдөлмөрлөх хэрэгтэй, судлах шаардлагатай.
-Хөөмийлж байгааг тань сонсоход олон өнгө гаргадаг. Ер нь хөөмийн дээд түвшин хэдэн янз байдаг вэ?
-Хөөмий давхар өнгө гаргадаг. Суурь өнгөтэй, наана нь дуу оруулдаг авиа давхар  гарна. Ер нь бол гурван өнгө гаргаж болдог ганц урлаг шүү дээ. Дэлхийд хоёр зэрэг ярьдаг хүн байдаг. Цаана хоолойн төвөнх дээр ярьж байхад наана амны хөндийд давхар ярих жишээтэй. Өөрөөр хэлбэл хоёр зэрэг ярьж чадна гэсэн үг. Хөөмийчин хүн гурван зэрэг давхар өнгө гаргаж чаддаг. Маш их мэдрэмж, ур чадвар шаардана.
-Өөрөө гурван зэрэг өнгө гаргах уу?
-Ер нь хөөмийчид бол гаргана. Би 4-5 зэрэг өнгө гаргаж болох болов уу гэж бодоод байгаа юм.
-Хөөмий юунаас үүсэлтэй урлаг вэ?
-Эрдэмтэд янз бүрээр ярьж бичдэг. Монгол, Хятад, Энэтхэг судар, түүхэн тэмдэглэлд ч олон хувилбар, тайлбар бий. Гэхдээ миний бодлоор их ойрхон. Би бүдүүн дуугардаг хархираа хөөмийг хүнээр заалгаагүй. Миний багш гэвэл сарлагийн тугал гэх үү дээ. Хүүхдүүд багадаа амьтан дуурайж дуугарч тоглодог ш дээ. Адуу шиг янцгаагаад, нохой дагаж хуцаад, үхэр шиг мөөрөөд, ямаа шиг майлаад гүйдэг. Ерөөсөө энд хөөмий байгаа юм. Мэргэжлийн түвшинд яривал сарлагийн тугал дээд зэрэглэлийн хархираа хөөмийтэй амьтан. Үндсэн дуугаралт, техник, хэвлийгээ шахаж, наана түгжиж, хамраараа гаргаж байгаа дуугаралт зэрэг нь яг хархираа хөөмийн дээд хэлбэр. Сарлагийн тугалыг дагаж дуугараад сурчихсан хүн хархираа хөөмийг ямар ч байдлаар дуугарч чадна. Монгол үхрийн бух дагаад мөөрөөд байгаа хүн унзад хоолойг гаргаж чадна. Хөөмийн үүслийг холоос хайх хэрэггүй.
-Сонирхолтой юм. Өөрөө тайзан дээрх имидж бүрдүүлэлтэндээ хэр анхаардаг вэ?
-Анхаарна шүү. Ноёны гоё хувцас өмсчихөөд ямар ч намба төрхгүй бүмбэгэр нөхөр тайзан дээр гараад зогсвол зохимжтой харагдахгүй л болов уу. Тийм болохоор сахал ургуулж, хувцсандаа уусч шингэсэн имидж бүрдүүлэн бага зэрэг оворжуу харагдахыг хичээдэг.   
-Таны зүүснийг хараад тэнгэр сахилтай хүн гэж ойлголоо, зөв үү?
-Би ажил, амьдралыг минь дааж явдаг багшдаа их баярладаг. Миний шашны багш монгол даяар мэдэх хувилгаан хүн бий. Энэ тухай дэлгэрэнгүй ярих хэрэггүй байх.
-Өөрийн тань урын сан хэр баялаг вэ?
-Ямар ч байсан хоёр цагийн тоглолт хийчихнэ.  
-Бие даасан тоглолт хийх бодол бий юу?  
-10-р сард багтаад нэг CD гаргачихъя гэсэн төлөвлөгөөтэй байсан харамсалтай нь амжсангүй. 11-р сард гаргачих болов уу. Тэгвэл CD-ний баяр ч юм уу, бие даасан тоглолт хийх хүсэл байна. Германд байхад Испани, Италиас “Танай хөөмийчнөөс нэг цагийн тоглолт авъя” гэсэн хүсэлт хамтлагт ирдэг байсан. Тэр үед цэвэр бие даасан тоглолт хийнэ. Тайзан дээр ганцаараа гараад сууна. Цагийн тоглолт дуусгаж байж л тайзнаас бууна. Тайзан дээр надад туслах хэн ч байхгүй. Морин хуур, хулсан хуур тоглоно, уртын дуу дуулна, исгэрнэ, биелнэ, өөрийн бүхий л авьяасаа үзүүлнэ. Миний хувьд бие даасан тоглолт гэдгийг тэгэж л ойлгодог. Харин Монголын уран бүтээлчдийн бие даасан тоглолтыг үзэхээр хамтарсан тоглолт шиг сэтгэгдэл төрдөг. Ер нь хөөмийгөөр бие даасан тоглолт хийх хүнд л дээ. Гэхдээ хийнэ. Үүний төлөө хөдөлмөрлөнө.
-10 жилийн дараах М.Саруултөгсийг хэрхэн төсөөлдөг вэ?
-Би их том мөрөөдөлтэй. Амлах дургүй. Хөөмийн чиглэлээр зохих судалгаа хийсэн, сургалт явуулдаг болчихсон, хөөмий гээчийг дэлхийн зах зээлд гаргах түвшинд хүрсэн байхыг хүсдэг. Би биш юмаа гэхэд миний бэлтгэсэн шавь нар биелүүлнэ. Дэлхийн шилдэг 100 урлагийн бүтээлийн жагсаалтанд Монгол хөөмий багтах цаг ирнэ гэдэгт итгэдэг.
-Цаг зав гаргасанд баярлалаа.  


М.ОДГЭРЭЛ

 

Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн

Олон нийттэй харилцах албаны цахим хуудас

           

 

 

Зургийн цомог