×

Анхааруулга

JUser: :_load: Unable to load user with ID: 927

Чөлөөт ярилцлага

Чөлөөт ярилцлага (25)

    

     Ажил мэргэжилдээ эзэн нь байж, түүгээрээ овоглож явах хүмүүн бидний нэгэн том бахархал байдаг. Тэрхүү бахархлыг өөрийн амьдрал, ажил үйлсээрээ тодоос тод зурж, Эрдэнэтийн эмнэлэг сувиллын бага эмч Нарантуяа хэмээн олноо танигдсан эрхэм бүсгүйн тухай энд өгүүлье. Эрдэнэт сувиллын бага эмч Х.Нарантуяа Булган аймгийн Баян-Агт сумын унаган охин. Түүний төрсөн нутаг нь хэн хүний хараа булаам байгалийн үзэсгэлэнт Цант уулын өвөр бэл, Хануйн голын ногоон дэнж. Энэ л сайхан газар усанд  тэрээр нутгийн  түмэндээ  “нөхөр Хаян” хэмээгдэн,  нямбай чамбайгаараа гайхагдсан Хаянхирваагийн ууган охин болон мэндэлсэн юм.  Харин ээж Цэгмид нь намуухан дөлгөөхөн аальтай, ажилч хичээнгүй эмэгтэй. Ийм л нутаг усандаа хүндлэгдсэн, төлөв түвшин удмын үр сад болоод ч тэрүү тэр хөдөлмөрч, элгэмсүү цайлган цагаан сэтгэлтэй, тусархуу нэгэн болж өсч торнижээ. Х.Нарантуяагийн бага нас бусад хүүхдийн л адил хурга ишигтэй хөөцөлдөж, 2 дүүтэйгээ хөтлөлцөж тоглосон хөдөөгийн ногоон талд өнгөрсөн юм.
     Тэрээр  дунд сургуулиа төгссөний дараа 1982-1984 онд Булган аймгийн Нэгдсэн эмнэлэгт асрагчаар ажиллаж, тэндээсээ Дархан хотын Анагаах ухааны дунд сургуульд эх баригч, бага эмчийн мэргэжлээр элсэн суралцах болсон нь түүнийг  ард түмнийхээ эрүүл мэндийг манах их үйлсийн  аянд эргэлт буцалтгүй хөтөлсөн байна. Сургуулиа амжилттай төгссөн залуухан бага эмч мэргэжлийн ажлаа өөрийн төрсөн нутаг Баян-Агт сумаасаа  эхэлж,  улмаар Булган аймгийн Өлзийт сумын эрүүл мэндийн төвд үргэлжлүүлсэн юм. Тэрээр энд эх баригч бага эмчээр ажиллахдаа төрөх насны болон эх нярайн эмэгтэйчүүдийн яаралтай тусламж үйлчилгээг үзүүлж, ажлын өндөр хариуцлагатай, мэдрэмж, чадвараа дайчлан ажилласнаар 628 хүүхдийн хүйн ээж болж, “Тэргүүний эх баригч”-аар шалгарч байлаа.  
     Олон зуун эх үрийн нандин холбоог уйгагүй хөдөлмөр, сүүн цагаан сэтгэлээрээ хэлхэж, тэдний  эрүүл мэндийн төлөө цаг наргүй зүтгэж явсан нь хөдөөгийн ард олны зүгээс “Алтан гарт эх баригч” алдрыг түүнд авчирсан юм.
     Хүний амьдрал гэдэг хүсэл зорилгынхоо төлөө хийж бүтээхээр тэмүүлж яваа  хэн бүхэнд ивээл өгөөжөө харамгүй хайрладаг учиртай. Х.Нарантуяа эмчийн эрүүл энхийн манааны ажил үйлс Монголчуудын 20-р зууны манлай бүтээн байгуулалт Эрдэнэтийн уурхайд үргэлжлэх ерөөлтэй байлаа. Тэрээр 1993 онд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн эмнэлэг сувиллын албанд бага эмчээр ажилд орж, тэр цагаас хойш энэ хамт олны нэгэн эд эс нь болон уурхайчдынхаа эрүүл мэндийг сахин хамгаалах үйлсэд 24 дэх жилдээ мөр зэрэгцэн ажиллаж явна.  
     Тэр эдүгээ “Эрдэнэт” сувилал цогцолборын Түргэн тусламжийн тасагт харьяалагдаж, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Авто тээврийн байгууллагын төрөл бүрийн маркийн авто машины тээвэр болон засварын хэсэгт  бага эмчээр ажиллаж байна. Үүрийн 5 цагаас түүний ажил эхэлнэ. Өглөөний ажилдаа яарч сандран ирэх жолооч, засварын ажилчдад  цөөн хормын дотор өөрийн мэдрэмж, ажиглалт, мэргэжлийн ур чадвар, туршлага дээр тулгуурлан үзлэг хийж, ажилд нь гаргадаг түүний хариуцсан ажил маш нарийн онцлогтой бас хариуцлагатай. Өөрөөр хэлбэл, түүний ажилд “арын хаалга” гэсэн ойлголт байхгүй. Нэг л дутуу дулимаг, анхааралгүй хандвал тухайн ажилтанд төдийгүй өөр олон эрсдлийг дагуулж болох учраас тэрээр цаг ямагт өндөр хариуцлага, шаардлагын дор ажилладаг юм.  Тиймээс ч түүний энэхүү хичээл зүтгэл нь  согтууруулах ундаа хэрэглэсэн болон согтуу жолооч, ажилчин ажлын байранд нэвтрэх боломжгүй болж, тус тээврийн хэсэгт  осол авааргүй ажлын байрны орчныг бүрдүүлэхэд том хувь нэмэр болсон байна.  
     Х.Нарантуяа эмч ажил дээрээ нэг ч хором зүгээр суудаггүй. Жолооч нар болон ажилчдынхаа эрүүл мэнд, илэрч байгаа өвчний шинж тэмдэг, зовиурт байнга санаа тавьж, урьдчилан сэргийлэх, анхан шатны тусламж үйлчилгээг цаг алдалгүй хүргэж, зөвлөгөө өгч нягт нямбай ажилладаг. Тиймдээ ч тэр олон арван техникийн ажилчдынхаа эрүүл энх байх, аюулгүй байдалд ажиллаж хөдөлмөрлөх “виз”-ийг нь дарж, төчнөөн хэмжээний айл өрхөд амар амгалан, аз жаргал бэлэглэж явна. Хариуцсан ажил, эзэмшсэн мэргэжилдээ эзэн байхын шилдэг бөгөөд бахархалтай жишээ энэ буюу.   
    Эрдэнэт сувиллын Х.Нарантуяа эмч аз  жаргалыг алган дээрээ ургуулж яваа сайхан эмэгтэй. Тэрээр хүний халамжит хань, алаг үрсийн хайртай  ээж, анд нөхдийн сайн  найз. Түүний хань нь “Эрдэнэт” үйлдвэрийн анхдагч, чадварлаг  инженерүүдийн нэг Монгол улсын зөвлөх инженер, техникийн ухааны доктор Д.Цогтхангай. 2 охин, 1 хүүтэй тэрээр 2 хөөрхөн ач, зээгийн эмээ болжээ.
    Ажлаа хийсэн шиг хийж, амьдралаа эмэгтэй хүний хатан ухаанаар зөв авч яваа тэрээр бас нэгэн буянтай үйлс эрхэлдэг юм. Энэ бол түүний унасан газар, угаасан усны нэрээр нь нэрлэсэн бариа заслын “Цант гол” эмнэлэг. Уламжлалт эмчилгээний гайхамшиг суваг анагаах увдисыг өөрийн унаган авьяас дээр түшиглэн эзэмшиж, өвчиндөө шаналсан олон хүнд тусалж яваа буянтан, ариун мутрын эзэн.
     Үндсэн ажлынхаа зэрэгцээ ард түмэндээ бариа заслын эмчилгээг хүргэж, мянга мянган хүнийг өвчин зовиураас нь салгаж, амьдралд нь дэм тус болсон түүнд олон олон үйлчлүүлэгчид нь баяр талархлаа илэрхийлсээр...


М.БАЛЖИННЯМ

    

      Тэр жил холын нутгаас ерөөлөөр учирсан ханьтайгаа эрдэнэсийн хотод хуримлах болж хамгийн сайн хөтлөгчийн эрэлд гарсан юм. Ёстой захын хүн “Батбаяраар л хөтлүүл, харин цаадах чинь олдохгүй, амжихгүй л байж мэднэ дээ” гэх. Хөөцөлдсөөр яваад “Гендирекци”-ийн гадаа анх нүүр тулан уулзаж байснаа тод санаж байна. Олон жил алсарсан ч эгээ өнөөдрийнх шиг ийм л царай зүс, бие хаатай, эрс шулуун, итгэл төгс яриатай нөхөр байж билээ. Харин ч мань хүн одоо сэтгэл санаа, стиль имижийн хувьд залуужсан байж мэднэ. Миний зорьсон хэрэг тэр үед бүтээгүй л дээ. “Танай хурим манай нутгийн зөвлөлийн үйл ажиллагаатай яг нэг өдөр давхцах юм байна. Уучлаарай, амжихгүй нь” гэж хэлээд шийдэмгий алхаад явчихаж билээ. Араас нь харамсангуй удаан харж зогсохдоо ирээдүйд журмын нөхөд бололцон нэгэн үйлс, зорилгын төлөө мөр зэрэгцэн ажиллана чинээ хэн санахав. Иймдээ л хүний амьдрал таашгүй, баялаг юм.  
     А.Батбаярыг аль нутгийнх болохыг мэдэх хүн ховор болов уу. Учир нь тэр нутгийн зөвлөлүүдийн шинэ жил, үйл ажиллагааг хөтлөхдөө “Манай Завхан...”, “Манай Хөвсгөлийнхөн...” гэж элгэмсэх. Хүмүүс гайхаж эргэлзэнэ, зарим нь өөрийн нутагт хамаатуулах гэж булаацалдан мөрийцөнө. Угтаа бол эцгийн талаа баривал Архангайн гаралтай, эхийн удам судрыг хөөвөл Төв аймгийнх, хүй тасдаж хүний орчлонд ирсэн газар нь Улаанбаатар, өссөн нутаг нь Орхон аймгийн Хялганат хороо, ажил хөдөлмөрийн гараа, анхны амьдрал эхлүүлсэн нь гэвэл Хөвсгөл аймгийн Хатгал хот болоод явчихна. Дов жалгын, талцаж хуваагдсан үзэлд угаас дургүй нэгэн болохоор иймэрхүү хүртээмжтэй харьяалалтай. Гэсэн ч нас нэмэхийн хэрээр сэтгэлийн уяас татагдаж аавынхаа нутаг Архангай аймгийн Цэцэрлэг сум руу гүйх болсон дуулдана. Нялх сэвлэгтэй байхад нь хорвоогоос буцсан аавынх нь хүслээ шивнэсэн, энергиэ шингээсэн “диваажин” хойно арга ч үгүй биз. Түүний аав Л.Алтангэрэл түүх, нийгмийн ухааны багш мэргэжилтэй, Архангай аймгийн намын хороонд ажилладаг байжээ. Улс төрийн өөрчлөлт шинэчлэлийн төлөө тууштай тэмцдэг, уран илтгэгч байсан бөгөөд намаа шүүмжилсэн хэргээр нутаг заагдан Чулуут суманд очиж сургуулийн захирлаар ажиллаж байхдаа хариуцсан эрдмийн өргөөгөө Улсын тэргүүний сургууль болтол хөгжүүлсэн гавьяатай. Харин ээж нь тогооч, цэцэрлэгийн багш байсан болохоор А.Батбаяр албаны хоол “буудаж” өссөнөө хааяахан дурсана. Түүнийг 2-р ангийн сурагч байхад аав нь ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Ээж нь том ахыгаа бараадан Нийслэл рүү нүүх шийдвэр гаргаснаар эднийх Био комбинатын айл болж. Зургаан хүүхэдтэй айлын хоёр дахь хүү гэлээ ч өрх тэргүүлэн гурван охин дүүгээ хүний царай харуулахгүй тордон бөөцийлөх үүрэг хувааригүй түүнд ноогдсон гэдэг. Учир нь спортоор “өвчилсөн” ах нь тэмцээнээс тэмцээн рүү аймаг хот алгасан явж гэрийн бараа харахгүй. Намар болоход А.Батбаяр гэрийнхээ ойролцоогоос мойл түүн зарж өөрийнхөө болон дүү нарынхаа хичээлийн хувцас, хэрэглэлийг ээжийнхээ гарыг харалгүй бэлдчихнэ. Сургууль, нийгмийн ажилд идэвхтэй, урлаг, спортын олон төрлөөр хичээллэдэг, хөдөлгөөнтэй сүрхий хүүхэд байсан нь одоогийн зан байдлаас нь илт. 5-р ангийн сурагч байхдаа Д.Нацагдоржийн “Од” шүлгийг уншин уралдаанд оролцож Ажилчны районы аварга болсон нь хожим хөтлөгч, сэтгүүлч болох авьяас цухуйсны илрэл байсан гэлтэй. Тэр цагаас хойш олон уралдаан тэмцээнд түрүүлж, “Найрамдал” зусланд амрах эрхийн бичгээр удаа дараа шагнуулж, бат илэрхийлэл уншдаг, сургуулийн концерт хөтөлдөг гол сурагч болсноор олны дундаас онцгойрон багш нарынхаа итгэлийг хүлээв. Харин сурлагаар гавихгүй, “алтан 3”-ын эзэн байснаа тэр нуудаггүй. 1985 онд сургуулиа дүүргэж, Багшийн сургуульд элсэхэд нь аавынх нь ангийн хүүхэд болох захирал нь пионерийн удирдагч мэргэжил рүү зүглүүлэн зөвлөсөөр сонгуулсан нь чадварыг нь таньсан төдийгүй алсдаа хэрэг болох боловсон хүчин хэмээн тоож бэлтгэсэн бодлого ч юм бил үү. Оюутан байхдаа сурахын зэрэгцээ Эмнэлэг гэгээрлийн соёлын ордонд дагалдан жүжигчнээр ажиллаж, “Говийн зэрэглээ” киноны Арслангийн дүрээр олонд танигдсан, найруулагч Г.Доржсамбууд ихэд тоогдон Хэнтий аймгийн сумдаар тоглолтоор явж байснаа тэр дурсах дуртай.
     1989 онд шинэхэн диплом өвөртөлсөн залуухан сэхээтэн Хөвсгөл аймгийн Хатгалд сургуулийн Эвлэлийн хорооны даргаар очжээ. Тэнд ердөө таван сар ажиллаад Хатгал хотын Эвлэлийн хорооны дарга болон дэвшсэн ч 1990 оны ардчилсан хувьсгалын үр дүнгээр эвлэл бутрахад эргээд сургуульдаа багшаар ирж.  Сэтгэлийн хөдлөл нь ил хүний санаа цагаан, үйлс гэгээн, үргэлж өөдөө заяатай явдаг гэж би боддог. Баагий тийм л хүн. Ямартаа л сурагчдадаа амаргүй том “амьтан” хичээл зааж байтал гаднаас өөрт нь болон шавь нарт нь цэргийн зарлан дуудах хуудас хамт ирэхэд хүүхдүүдтэйгээ дарвиад хугацаат цэргийн албанд мордчих вэ дээ. Зэвсэгт хүчний Их бууны ангид очмогцоо багш мэргэжилтэй, Эвлэлийн хорооны дарга байсан энэ тэр тодотгол нь нөлөөлж шууд бага түрүүч цол хүртжээ. Хөгшин цэрэг шавь нартайгаа “он жавууд” болсныг ч хэлэх үү эх орны хөвгүүдийг жинхэнэ журамлаж, тэдний тархинд, зүрхэнд соёлын үр тарьж явсан нь тодорхой. Тийм ч учраас ахлах дэслэгч цолтой, улиран ажиллах урилгатай халагдсан биз.
     А.Батбаяр 1994 онд хөгжил дэвшил дөт Эрдэнэтийг зорьж ирсэн. Хаана ч, хүнтэй үг хэлээ амархан ололцдог, өөрийн чадахаа илүү гартал хийчихээд, орон зайгаа дархалж орхидог нь түүний онцлог. Тэрээр “Уурхайчин” соёлын ордонд гэрээт хөтлөгчөөр ажилласнаар Эрдэнэтчүүдэд дэндүү амархан танигдсан. 1994-2005 онд Орхон аймагт зохион байгуулагдсан том, жижиг бүхий л үйл ажиллагаа А.Батбаярын хөтлөлтгүйгээр болдоггүй байлаа. Үнэндээ Б.Батбаярын тайз эзэгнэлийн үе байсан гэж хэлж болно.   
     Түүнийг итгэл даах, сэтгэл гаргах, зүтгэж чадах уран бүтээлч гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. 2004 онд УИХ-д нэр дэвшсэн Монгол улсын гавьяат уурхайчин Ч.Ганбаатарын сонгуулийн сурталчилгаанд ажиллахдаа өөрийгөө анх үнэд хүргэсэн гэдэг. Тухайн үед үнэгүй голдуу, хааяа нэг шил архиар “юм” хөтөлж явсан сэтгэл гундуухан он. Тэр үед Ч.Ганбаатар гавьяаттай 2,5 сая төгрөгийн гэрээ хийсэн нь өндийх итгэл хайрласан хишиг байсан гэлтэй. Мань хүн бол өнөөх “Энэ хүүхнүүд үү” кинонд “4 дугуй хүсээд 2-ыг нь цохуулж авна” гэж гардаг шиг тооцсон хэрэг. Харин хүний хөдөлмөр, ур чадварыг үнэлж сурсан ясны уурхайчин энэ бодлогыг ойлгоогүй нь аргагүй. Тэр тусам өөрийгөө өндөр үнэлсэндээ гэмшин үүрэгт ажлаасаа өөр юуг ч хамаагүй хийж өгмөөр санагддаг байсан гэх. Хүний итгэлийг зүтгэлээр хариулах ухаан байна гэдэг агуу сэтгэлийнх. Гавьяатаас авсан мөнгөөрөө тэр үеийн гоё машин “Аксент” авч уначихаад хот хооронд таксинд явдаг болжээ. Нэг өдөр замд гарах санаатай хүнээ ачаад зогсож байтал “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Маркетинг, мэдээллийн хэлтсийн дарга асан Д.Галбаатар өрөөндөө дуудаж. “Ямар үйл ажиллагаа, хаана болох юм бол. Хөтлүүлэх нь дээ...” гэх ухааны юм бодсоор явж очвол “Чи радио хөтлөөд, мэдээ бичиж чадах уу?” гэж. Эргэлзээгүй шууд “Чадна” гэж хариулснаар энэ албанд радиогийн бүр редактороор ажилд орсон гэдэг. Ер нь А.Батбаяр өөрийн хүчин чадлыг бүрэн гүйцэт үнэлж чаддаг нь түүний давуу тал. Анх сэтгүүлч, редактор гэж юу хийдэг, хэн болохыг ч  ялгаж мэдэхгүй нөхөр орж ирсэн бол одоо “Танай гэрт”, “Түүдгийн дэргэд”, “Томилолт”, “Үгийн увдис”, “Бид чадна”, “Буяны мөрөөр” зэрэг радио, телевизийн өөрийн гэсэн 20 орчим нэвтрүүлгийг мэргэжлийн түвшинд бэлтгэн олны хүртээл болгож байна. Түүнээс гадна “Эрдэнэт” телевизийн өдөр тутмын мэдээ түүний шүүлтээр дамжин эфирт цацагддаг. Мөн хамт олноо удирдан, телевизийн шууд дамжуулалтуудыг чадварлаг зохион байгуулсаар явна. А.Батбаярын олны дундах нэр хүнд нөхдөд нь хэрэг болох нь бий. “Тэр эмчид үзүүлэх гэсэн юм, хэлээд өгөөч”, “Хүүхдээ тэнд ажилд оруулмаар байна, туслаач”, “Бид цайндаа явж амжихгүй ажиллаж байна, хоол яах вэ..” гээд албатай, өртэй мэт нэхнэ, дагана. Энэ бүхэнд том хар утсаа шүүрэн авч хэн нэгэн рүү шууд залган асуудлыг шийднэ.
     Ийм л итгэл, зүтгэл, сэтгэлтэй эрхэм хүмүүн манайд ажилладаг. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хийгээд баялаг бүтээгчдийнхээ ажил, амьдралыг сурталчлах үйлсэд түүний гаргасан амжилт, уран бүтээл, хариуцаж зохион байгуулсан ажлыг компанийн удирдлага үнэлж Хөдөлмөрийн аваргын шагналаа хүртээсэн. Олон удаа “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Хөдөлмөрийн аваргуудыг тодруулах ёслолыг хөтөлж зогссон тэрээр энэ жил “Аваргын-Од” тэмдгээр энгэрээ мялаалгахдаа тайзан дээр хэзээ ч үзээгүй сандралыг мэдэрсэн гэнэ. 30 жилийн түүхтэй мэдээллийн албаны анхны Хөдөлмөрийн аварга, Монгол улсын СТА А.Батбаярын нэр түүхэнд ийнхүү мөнхөрсөн.     
     Хүний амьдрал эгээ л зүрхний бичлэг мэт. Тэрээр идэр залуу насандаа  амьдралыг дэндүү өнгөлгөөр харж дэврүүнээр төсөөлж явсан. Хөвсгөл далайн эрэг дээр анхны үрийн зулай үнэрлэн магнай хагартал баярлаж явсан нь саяхан мэт болов ч 20 гаруй жил өнгөрчээ. Итгэсэн, хайрласан эцэст нь гомдол зангируулан холдсон. Эр хүний зүрхийг эмтэрдэггүй гэж хэн хэлэв. Сэтгэлд нь нэгэнтээ дахин нар мандсан ч хорвоо хатуурхан цагаас нь эрт жаргаасан. Залуу бие гундахыг, зүрх нь цөхрөлөөр дүүрэхийг бид харсан. Миний нэг найз “Бурхан хүн бүрт сайхан бэлэг бэлдсэн байдаг. Чухам тэр бэлэг хэзээ ирэхийг таашгүй” гэж хэлдэг юм. Үнэхээр л бурхан түүнд хорвоогийн хамгийн сайхан бэлэг-заяаны нандин ханийг нь илгээснээр сэтгэлийн дулаантай, итгэлийн гэрэлтэй амьдрах шалтгаан үүдсэн. Одоо бол А.Батбаярын амьдралын үнэ цэнэ гэр бүл нь. Тэрээр “Миний нялх үр аавдаа аваргын алдар авчрах гэж яаран цагаасаа эрт мэндэлж дээ гэж бэлгэшээдэг. Бага охин Аминдарь минь хугацаанаасаа 2 сарын өмнө мэндлээд гурав хонож байхад би үйлдвэрийн аварга боллоо гэх сайхан мэдээ дуулж баярласан. Ер нь ханиа, охидоо харах тоолондоо ээждээ энэ сайхан амьдралаа үзүүлж амжсансан бол...гэж үргэлж боддог. Ер нь зөв хань хүнийг зөв амьдрал руу хөтөлдөг юм байна. Ертөнцийг тунгаах үзэл хүртэл өөрчлөгдөх юм. Одоо охидоо бодоод 30 жил өвдөж болохгүй, үхэж бүр болохгүй амьдрал үргэлжилнэ. Хичээнэ дээ” гэж ярихдаа аньсага нь чийгтсэн. Эрийн хайлан юм даа. Б.Анударь охиноо Монголын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болно, нэг биш бүр найман удаагийн мисс болно хэмээх бэлгэшээлтэй үгээр хошуу дэвсэн эрхлүүлдэг нь бас учиртай. Эцэг, эх нь үр хүүхдээ ямар хүн болохоор төсөөлнө тэр биеллээ олдог тул сайхан үг хэлж ерөөж байх хэрэгтэй гэнэ.  
     Хэвлэл мэдээллийн их нүргээн дунд бухимдах нь цөөнгүй. Тэр үед радиогийн эфирээ нээгээд “Эрхэм хүндэт сонсогчдодоо энэ өдрийн мэндийг өргөн дэвшүүлье....” гээд л сонсогчидтойгоо шууд холбогдон ая дуу болно. Нэг ёсондоо өөрөөрөө омогшиж тайтгардаг юм уу гэлтэй. Удахгүй л баргил дуугаа хадаан, цайлган инээдээ цацраан яваа харагдана.
     Б.Батбаярын найз нөхдийн хүрээлэл дэндүү өргөн. Баян-Өлгийд казак хувцас өмсчихсөн “мик”-ээ бариад хөтөлж зогссон бол хоёр хоногийн дараа Дорнодын их талд тууж явж ч мэднэ. Үүрийн цолмонтой уралдан босч, 06.00 цагт радиогийн эфир нээдэг хариуцлагатай үүрэгтээ тэр дуртай. Эхнэр, охидоо унтаж байхад нь үнсчихээд, өглөө наранд залбирч илч энерги авчихаад Эрдэнэтчүүдийгээ сэрээх ч бас сайхан шүү гэж ярих.      
     Тэр нэвтрүүлэг, ярилцлага эхлэх бүртээ “Зууны манлай бүтээн байгуулалт, Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж “Эрдэнэт” үйлдвэрийн...” гэж хүнгэнүүлдэг нь үйлдвэрээ цоллож, өөрийгөө хөглөж буй нь тэр. Аваргын ажил, амьдралыг цухас тэрлэхэд алдаа, оноо бүхнээс нь аархал омогшил, тэнгэрлэг гэгээрэл мэдрэгдэнэ.



М.ОДГЭРЭЛ

     Сэлэнгэ аймгийн Баруун бүрэн сум газар тариалангийн бүс нутаг. Энэ нутагт эхээс хүй цөглөсөн эрхэм бол Эрдэнэт үйлдвэрийн Засвар механикийн заводын үйлдвэр техникийн албаны үйлдвэрлэлийн инженер Цэрэндоржийн Цогт-Эрдэнэ.

     Тэрбээр залуу, хөгшин ямар ч хүнийг найзаа хэмээн элгэмсэг хандана. Хүн л юм чинь алдаа гаргалгүй яахав. Хүн жудгийн хувьд сайн нөхөр байх ёстой гээд л хэн нэгэнд найр тавих нь түүний нийтэч зан, хамтын хөдөлмөр эрхэлж ирсэнтэй нь  холбоотой мэт. “Би айлын өргөмөл хүү. Намайг төрсөн дүүгийндээ үрчилчихсэн байхгүй юу. Аав, ээж хоёрын эрх хүүхэд. Намайг төрүүлсэн аав, ээж маань 11 хүүхэдтэй. Би айлын долоо дахь хүүхэд. Харин миний өссөн орчин өөр. Манай ээж Дашцэрэн гэж эх баригч эмч. Олон аавын хүү, ээжийн охиныг эх барьсан буянтан. Миний аав Цэрэндорж гэж сумын Худаг усны газрын дарга байсан. Суманд хаана худаг гаргах газрыг аав мэдэж зааж өгдөг байлаа. Хэдэн худгийн моторчдын дарга юм уу даа. Сүүлд Нийтийн ахуй үйлчилгээний даргаар ажилласан. Ээж айлын ганц охин. Аав болохоор 10 хэдүүлээ. Миний төрсөн аав цагтаа БНМАУ-ын аварга төлчин цол хүртэж явлаа. Би ямар ч айлд төлчнөөр очоод ажиллаж чадна шүү.  Би айлын ганц хүү болон өссөн ч төрсөн гэртээ зуныхаа амралтаар хөдөө мал дээр очдог байлаа. Намайг өсгөсөн аав, ээж их ухаантай хүмүүс. Ах, дүү нараас минь хөндий өсгөхийг бодоогүй юм. Өөрийнхөө ах дүү нартай хавар хүүхдийн амралтаар мал төллүүлнэ. Бид хонь төллөх үеэр жижүүр хийнэ. Өдөр яах вэ, хонь хургалахаар  уутанд хийгээд явахаар эх нь араас дагаад ирдэг юм. Үүнийг хөдөөгийн хүүхдүүд мэднэ. Харин шөнө хэцүү. Эхлээд өнгө өнгийн даавуу уядаг байсан. Сүүлдээ чихэнд нь пайз зүүдэг болсон юм. Тэр пайзны нэгийг эхийнх нь үсэнд нөгөөг нь хурганд нь зүүнэ. Төллөсөн 580 гаруй эх малд пайзны номероор хургыг нь олж хөхүүлдэг байлаа.  Тухайн үед мал өсгөх их зовлонтой байсан. Малын тоо хязгаартай. Нэг малчин өрх 50 толгой мал тоолуулна. Сэхээтэн өрх 16 толгой мал тоолуулах жишээтэй. Үүний 5 бод, 11 нь бог  гээд заагаад өгчихнө. Би хоёр ахаасаа нэг, хоёр насаар дүү болохоор бид дэрсхэн өссөн. Манай ах Гүнчин болохоор том биетэй, хонинд явна. Би нөгөө ахтайгаа тугал, хурга хариулна. Тэгээд хурдан том болж ах шигээ хонь хариулах юмсан гэж мөрөөддөг байлаа. Яагаад гэхээр хонь хариулсан хүн их нэр хүндтэй байхгүй юу. Өдөр гэртээ ирэхээр шар будаатай цай хийлгэчихсэн сууж байдаг сан. Түүнийгээ идчихээд л хонь руугаа явчихна. Бид хоёрт гамбирын тал олдвол их юм. За, тэгээд ааруул, ээзгийгээр л бор ходоодоо божийлгох төдий явдаг байж дээ. Олуулаа болохоор тэр. (Инээв.) Би хоёр аав, хоёр ээжийн гар дээр хөлбөрч өссөн хүн” гэж бага насныхаа талаар хуучлав.
  
   -Танай тэр хоньчин ах одоо хаана байгаа вэ?

   -Дархан-Уул аймагт ажиллаж амьдарч байна. Аймгийн ИТХ-д олон жил төлөөлөгчөөр сонгогдсон.
 
   -Та яаж яваад Эрдэнэт үйлдвэртэй хувь заяагаа холбочихов оо?

   -Дархан хотын Барилга трестийн авто баазад би засварчнаар ажиллаж байлаа. 1982 онд Политехникийн дээд сургуульд элсэн орсон. Тухайн үед ажиллагчдаас дээд сургуульд их элсэнэ. Одоогийн ШУТИС-ийн барилгын инженерийн ангийг уралдаант шалгалтынхаа оноогоор авсан. Нэгдүгээр курсээ төгсөөд машин үйлдвэрлэлийн инженерийн анги шинээр  нээгдэхэд тэнд элсэж орсон юм. Энэ ангийн анхны төгсөгч. Тэр жил манай сургуулийг 3 хүү улаан дипломтой төгссөний нэг нь би. Надаас гадна Ган-Очир, Бат-Эрдэнэ гэж хоёр хөвүүн улаан дипломтой төгсөж байлаа.  Тэр үеийн Түлш эрчим хүчний яам мэргэжлийн дагуу Эрдэнэт үйлдвэрийн ЗМЗ-дад хуваарилсан. Тухайн үед Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор томилолтоор очсон хүнийг орон сууцаар хангадаг байсан юм. Надад 2-р хорооллын 23-р байранд 2 өрөө байр өгсөн. ЗМЗ-ын токарийн хэсгийн Үйлдвэрчний эвлэлийн бүлгийн зохион байгуулагчаар би давхар ажиллаж байлаа. Тэгээд ажлынхаа Болдбаатар гэдэг залуутай байраа солиод 4 өрөө байранд амьдрах болсон юм. Манай байрын дарга  Лонжид гэж хүн байсан. Энэ хүн дээр очоод байрынхаа ордерыг солиулчихсан. Одоо бол зөрүү энэ тэр гээд бөөн юм болно биз. Манай хуучин байранд Бямбацогт гэж засварчин орсон юм даг.
 
   -Тэр цаг үеийг одоогийнхтой харьцуулахад танд юу бодогддог вэ?

   -Одоогийн залуучууд боловсрол, мэдлэгтэй, харилцааны соёлтой болсон байна. Энэ бол сайн тал нь. Нөгөө талдаа ажил хийх сэтгэл жаахан дутаад байх юм. Манай ЗМЗ-д импорт орлох бүтээгдэхүүн их хийж байна. Би мастерууддаа хэлдэг юм. Өөрсдөө үлгэрлэж ажил хий. Зөвхөн үүрэг өгчихөөд яваад байж болохгүй. Хүнийг зэмлэж байхаар аятайхан шиг урмыг үг хэлчихвэл тэр хүн чинь ажлаа өөрөө хийгээд явчихна гэж заримд нь хэлэх юм. Ажлын даалгавар цаг минуттай. Ажлыг цаг хугацаанд нь хийгээгүй бол яагаад хийсэнгүй вэ гэсэн шалтгааныг нь олсны дараа нь тухайн ажилтныг  зэмлэх ёстой. Ажлыг хөнгөвчилж хийх аргыг хайж олох хэрэгтэй байдаг. Ажилчны ар гэрийн байдал, тухайн өдрийн сэтгэл зүйг нь  мэдэрч судлах ёстой. Ийм арга барилаар ажиллахаар зарим нь үг аваад ажлаа сайн хийж байна. Ирээдүйтэй залуу мастерууд хүч түрэн орж ирж байгааг харахад сайхан байна. Хүссэн ч эс хүссэн ч цаашид Засвар механикийн заводыг энэ залуучууд авч явах нь дамжиггүй.
  
   -Манай уншигчдад гэр бүлээ танилцуулна уу?

   -Миний гэргийг Дашдамбын Эрдэнэчимэг гэдэг. Үйлчилгээний төвд худалдагч хийж байлаа. Тус төвийг хувьчлагдсанаас хойш хувиараа бизнес эрхэлж байна. Бид хоёр анх машинаа зараад хувиараа “Өгөөмөр” нэртэй дэлгүүр барьсан юм. Манайх эмэгтэй, эрэгтэй хоёр хүүхэдтэй. Хүү Ц.Мэнддоо  Алякс компанид дулааны инженерээр ажилладаг. Охин Ц.Одгэрэл  Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийг технологич мэргэжлээр төгссөн. Хан бүргэдэй ресторанд ажиллаж байгаад токарьчин мэргэжил давхар эзэмшсэн. Аавынхаа ажлыг өвлөнө гэж ярьдаг.
  
   -Та хамт олноо спорт урлагийн наадамд оролцуулж байв уу?

   -Би спортод муу л даа. Гэвч ээлжийн мастер байхдаа залуучуудыг спортоор хичээллэхэд ихээхэн анхаардаг байлаа. Нэг ээлжийн 50-иад хүнийг бүжгийн дугуйланд хамруулж явлаа.
  
   -Та ажилчин болсон үеэ дурсахгүй юу? Таны багш хэн байв?

   -Одоо би үйлдвэр техникийн албанд инженерээр ажиллаж байна. Тухайн үед төгсөж ирсэн инженерийг мэргэжлийн ажилчнаар хоёр жил ажиллуулдаг байлаа. Би хоёр жил токарьчин хийсэн. Олдох гэж хүн миний токарийн багш. Лида эгчийг дагалдан ажиллаж  фрезерийн мэргэжилдээ жаахан дадлагажсан. Лида эгч чинь нэрт орчуулагч Баяраа агсны гэргий. Эрдэнэтийнхэн Баяраа агсанг андахгүй. Манай үйлдвэрийн хангамжийн хэлтсийн дарга байсан. Лида эгч тухайн үед Арьс ширний үйлдвэрээс намын томилолтоор Эрдэнэтэд ирсэн юм билээ. Лида, Молор гээд хоёр мундаг токарьчин байлаа.
 
   -Та токарьчин, мастерын ажил хийж байгаад инженер болсон. Эдгээр ажлын онцлогийн талаар ярина уу?
   -Токарь дээр ажиллаж буй хүн эргэлтийг нь сайн ажиглах ёстой. Илүү дутуу юм унжуулж болохгүй. Хөдөлмөр хамгааллын хэрэгслээ бүрэн өмсөж ажиллах хэрэгтэй. Экскаваторын шанага угсарчихсан байхад энд орсон боолтыг би зорж хийсэн шүү дээ гээд бодохоор нэг сайхан сэтгэл ханамж авдаг юм. Тэр шанагаар чинь өдөрт хэчнээн тонн уулын цул ачиж байгаа билээ. Одоо би ээлжийн дарга, мастерууддаа ирсэн зургийн дагуу ажиллах үүрэг өгдөг. Цаг хугацаа шаардсан шуурхай хийх ажлыг нь ялгаж хуваарилдаг. Мастер нь энэ ажлыг хэнд өгвөл түргэн шуурхай, чанартай хийх үү гэдгийг мэдэх хэрэг. Тэгээд хөдөлмөр хамгааллын зааварчилгаа өгөөд ажиллуулдаг. Ээлжийн мастер хөдөлмөрийн аюулгүй байдал эрүүл ахуйн дүрэм журмыг бүх ажиллагчдаар чанд мөрдүүлэн ажиллуулах үүрэгтэй. Өглөөнөөс орой хүртэл осол авааргүй ажиллаад гэртээ очих тэр нөхцөл боломжийг ханган ажилладаг хариуцлагатай алба бол мастер юм. ЗМЗ-ын Үйлдвэр техникийн албаны 6 мэргэжилтэн нэг өрөөнд суун ажиллаж байна. Бид үйлдвэрийн цех, нэгжүүдээс захиалга авдаг. Баяжуулах фабрикийг гэхэд нэг хүн хариуцах жишээтэй. Би үйлдвэрийн бүх жижиг цехүүдээс хэрэгцээтэй резинэн эдлэл, ачаа оосорлох хэрэгслийн захиалга авч ажилладаг. Дулааны цахилгаан станц, Ган бөмбөлгийн цех гэх мэт том цехүүдээс захиалга их ирнэ. Цехүүдээс ирсэн захиалгын дагуу эхлээд зургийг нь гаргуулна. Дараа нь технологичид захиалсан эд материалыг хийх ажлын дарааллыг бичиж өгдөг. Эндээс тухайн ажлыг тэд дүгээр зэргийн токарьчин тийм хугацаанд хийнэ гэсэн тооцоо гардаг. Тэгээд тухайн эд ангийг хийсэн үнийг нь гаргана. Үнэ нь гарлаа, архивт хийлээ гүйцээ. Технологитой зургаа цехдээ өгнө. Тухайн эд ангийг хийх бэлдцээ харна. Бэлдэцгүй бол Материал техник хангамжийн баазаас бэлдэц татаж авчирна. Ийм л ажил үүргийн хуваарьтай ажилладаг даа.
  
   -“Эрдэнэт” үйлдвэрийн талаарх таны бодлыг сонсъё?

   -Би үйлдвэрээрээ бахархдаг. Газар газрын энэ олон хүмүүсийг ажил амьдралтай нь залгуулж байна. Тэгэхээр би эхнэртээ, энэ баян хангайдаа цай сүүнийхээ дээжийг өглөө бүр өргөж бай гэж захидаг. 1987 онд манай Механик цехэд 280 хүн ажиллаж байсан. Үүний 130 нь монгол,150 нь орос мэргэжилтнүүд  байлаа. Одоо 268 хүн ажиллаж байх жишээтэй. Үүний 258 нь монгол, 10 орос хүн ажиллаж байна. Эхлээд нэг орос мэргэжилтнийг нэг монгол дагалдан багш шавийн барилдлагатай ажилладаг байлаа. Тухайн үеийн орос мэргэжилтнүүд их чадварлаг, өөрийн эзэмшсэн бүх зүйлээ шавьдаа өвлүүлэх чин сэтгэлтэй байж. Зарим нь нутаг буцахдаа өөрийнхөө хэрэглэдэг багажаа шавьдаа бэлэглэчихээд явдаг байлаа. Бид оросуудаас их юм сурсан. Өнөөдөр би ЗМЗ-ын хамгийн ахмад ажилтан болчихсон явж байна.
  
   -Таны оюутан цагийн найз нараас Эрдэнэт үйлдвэрт ажилладаг хүн бий юу?

   -Нэг зүйл сонирхуулахад манай цехийн дарга бид хоёр их сургуулийн нэг ангийн оюутнууд. Би ажиллаж байгаад дээд сургуульд элсэн орсон юм. Тухайн үед үе тэнгийн юм шиг л явдаг байлаа. Нас ахиад ирэхээр 4-5 насны зөрүү мэдэгддэг юм байна.
  
   -Өдий олон жил ажиллачихаад бие эрүүл яваагийн нууц юунд байна вэ? Та төрсөн нутагтаа очиж амардаг уу?

   -Ойрхон болохоор зун нутагтаа хоёр долоо хоног амарчихдаг байлаа. Хөгшид цөөрөөд ирэхээр нутаг явах нь багасдаг юм уу даа. Би хадам ээжийнхээ буянаар өдий зэрэгтэй эрүүл яваа  гэж боддог. Энэ хүний зөвлөснөөр Архангайн Мухар хужиртын рашаан сувилалд  20 гаруй жил явж эмчлүүллээ. Энэ рашаан Архангайн Эрдэнэмандал, Цэцэрлэг хоёрын дунд байдаг. Хүмүүс энэ рашааны боргионд  цохиулж, ууж хэрэглэдэг. Сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй хүмүүс энэ рашаанаас уугаад өвчин нь илааршсан тохиолдол олон бий. Би ганцаараа яриад байдаг өвчтөн эрүүл болоод явахыг харсан. Сайхан хангайн  байгалийн эмчилгээ юм даа. Их хүйтэн рашаан. Хүн боргионд нь минут сууж чаддаггүй. Тийм хүйтэн.
  
   -Танай сумын засаг дарга эмэгтэй хүн гэсэн. Давуу тал ажиглагдах юм уу?

   -Ер нь айлын эмэгтэй гэрээ цэвэр цэмцгэр авч явдаг биз дээ. Сум бол нэг айл. Түүн лүгээ адил эмэгтэй засаг даргатай болоод тэр үү манай сум цэвэрхэн харагдаад байгаа юм. Эмэгтэй хүн сум орноо хөгжүүлж, өнгөтэй байлгахад эрчүүдээс арай илүү анхаарал хандуулдаг юм болов уу гэж боддог. “Аливаад зөв санаж, сэтгэл гаргаж ажиллах хэрэгтэй хэмээн тэр байн байн хэлэх. Миний, бидний хүч хөдөлмөрөөр энэ баялаг бүтээгдэж байна. Миний, бидний үйлдвэр гэсэн сэтгэлээр ажиллаж хөдөлмөрлөх ёстой юм. Хүн бүхний оролцоо, хөдөлмөрийн үр дүнд манай үйлдвэр бүх үзүүлэлтээ давуулан биелүүлж ирсэн. Биелүүлэх ч ёстой. Төлөвлөгөө нормоо давуулан биелүүлж байгаа чинь тэнд ажиллаж буй тоног төхөөрөмж хэвийн ажиллаж байна гэсэн үг. Энэ үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн хэвийн үйл ажиллагааг хангаж буй газар нь манай Засвар механикийн завод. Тэгэхээр би хамт олноороо бахархдаг. Манай цехэд 600 гаруй хүн ажилладаг том газар. ЗМЗ-ын хамт олны хийсэн тоног төхөөрөмжөөр энэ үйлдвэр ажиллаж төлөвлөгөө нормоо биелүүлдэг гээд бодохоор бахархахгүй байхын аргагүй. Ингээд бодохоор чанартай бүтээгдэхүүн гаргахын төлөө хүн бүр хичээж, урам зоригтой ажиллах ёстой. Бид өдөр бүр үнэгүй хооллож байна. Олон төрлийн тэтгэвэр, тэтгэмж авч байна. Эрдэнэт үйлдвэрийн маань буян их гэж тэр нэмж өгүүлэв. Тэрбээр Политехникийн дээд сургуулийг Машин үйлдвэрлэлийн технологи, металл зорох суурь машин багажны механик инженер мэргэжлээр төгсөөд 1987 онд ГУУҮЯ-ны томилолт өвөр-лөн үйлдвэрийн Засвар механикийн заводын ажилчнаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж мастер, хэсгийн дарга, үйлдвэрлэлийн инженерээр өнөөг хүртэл ажиллаж байна. Ажиллах хугацаандаа уул уурхайн тоног төхөөрөмжийг засварлах технологи, ажлын тэргүүний арга барилыг эзэмших, оновчтой санал санаачилга гарган, залуу ажилчдын мэргэжил ур чадварыг дээшлүүлэх талаар идэвх санаачилгатай ажиллажээ. Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн жигд ажиллагааг хангахад бодит хувь нэмэр оруулж үйлдвэрийн төлөвлөгөөт даалгаврыг цаг хугацаанд тогтмол давуулан биелүүлж ирсэн аж. Тэрбээр тоног төхөөрөмжийн засварын ажлыг боловсронгуй болгох, гар ажиллагааг хөнгөвчлөн, импортоор авдаг өндөр үнэтэй зарим эд ангийг хямд төсөр материалаар орлуулан хийж, хөдөлмөрийн бүтээмж дээшлүүлэх зорилгоор 19  сая гаруй төгрөгийн үр ашиг бүхий оновчтой санал 5-ыг гарган үйлдвэрлэлд нэвтрүүлжээ. Мөн металл боловсруулах, цутгамал бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, стандартын бус тоног төхөөрөмж хийх, металлыг резинээр хуяглах, тоног төхөөрөмжийн засвар, эд ангийг сэргээн засварлах технологийн горим боловсруулжээ. Тэрбээр бүтээгдэхүүний ажиллах цагийг уртасгаж, хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдүүлэх олон шинэ санаачилга гарган үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсэн нь эдийн засгийн үр ашиг өгсөн байна. Тухайлбал, Баяжуулах фабрикийн ГрАТ-1400 шахуургын ажлын дугуй, хуягийн геометрыг өөрчилж, ажиллах цагийг уртасгасан. Мөн Багануурын уурхайн тээрмийн дамжуулах арааны зураг гарган зогссон  тээрмийг богино хугацаанд ажилд оруулжээ. Түүнчлэн металл хийц болон стандартын бус тоног төхөөрөмжийг гагнах үед гажилт үүсгэхгүйн тулд тусгай хэрэгсэл санаачлан хийсэн, ЭКГ-10 эксковаторын шанаганы урд хойд эрүүнд (стенкэнд) фаска татсанаар түүний чанар дээшилж, электрод болон хүн/цаг хэмнэсэн, засварлаж буй шанаганы элэгдсэн хажуу талын ханыг ашиглан насосны эд анги болон фланец хийх болсноор их хэмжээний материал хэмнэжээ. Мөн Өөрөө нунтаглах хэсгийн стандарт бус балкийг Засвар механикийн заводын нөхцөлд тохируулан тусгай хэрэгсэл санаачлан гагнасан нь импортоор авах бүтээгдэхүүнийг орлож зардал бууруулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрбээр 1987 онд Хөдөлмөрийн алдар алтан медаль, 1998 онд Төрийн өмчийн хорооны  хүндэт жуух бичиг, 2006 онд худалдаа үйлдвэрийн тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнуулж, 2016 онд Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн  Хүндэт дэвтэрт нэрээ бичүүлэн алдаршжээ. “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ” хэмээх үгийг тэр хэлэх дуртай. Би ганцаараа юу ч хийж чадахгүй, амжилтад хүрэхгүй гэх. Олны хүч оломгүй далай гэсэн зарчим баримталж, ямар ч хүндрэл бэрхшээл тулгарахад гарц олж ажилладаг нь түүний  амжилтад хүрсэн нууц бололтой. Тэр өнөө л элгэмсэг зангаараа миний дүү, манай найз гэсээр хүн бүхэнтэй нөхөрлөн бидний дунд уйгагүй хөдөлмөрлөж явна.


                                                                    Т.БАТЧУЛУУН
 

     “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Гал унтраах 58-р ангийн сургалт, сурталчилгаа, урьдчилан сэргийлэх асуудал хариуцсан мэргэжилтэн, Онцгой байдлын дэслэгч Хундагын Цэрэндашаас ярилцлага авах санаатай утас цохилоо. Тэгсэн шалгалтаар явж байна, дараа нь хичээл заана, орой нэг цэнгүүн хөтөлнө, ер нь завгүй дээ гэв. Ямар гээчийн сүрхий нөхрийг “амлаад авав” гэж бодох зуур бүр хорхойсоод явчихлаа. Эргүүлдэж байж нэг юм уулзсан нь энэ.    

    - Таны ажил дуусав уу?
    - Ажлаа зохицуулаад ирлээ. Хичээл зааж байхад л залгаад байх юм. Цехүүдийн ажиллагчдад галын аюулаас урьдчилан сэргийлэх сургалт явуулдаг юм. Би өнгөрсөн жил давхардсан тоогоор 76 цехийн 3400 ажилтан, албан хаагчид энэ талын мэдлэг, мэдээлэл олгосон байна лээ.
    - Өмнө нь гал команд гэж байхад зөвхөн гал унтраах чиглэлээр ажилладаг байсан. Одоо Онцгой байдлын байгууллага болсноор та бүхний ажил үүрэг нэмэгдсэн үү?   
    - Тэгэлгүй яахав. Манайхан гамшиг ослоос урьдчилан сэргийлэх, аврах, хор уршгийг арилгах, хойшлуулшгүй сэргээн босгох гэсэн үндсэн чиг үүргийн хүрээнд ажил үүргээ гүйцэтгэдэг. Галын аюулаас гадна үер ус, зуд турхан, малын гоц халдварт өвчин, за тэгээд манай муур тагтнаас унах гээд байна гэхэд хүртэл очих жишээний. Тангараг өргөсөн юм чинь аль л хэрэгтэй газар нь хүрч очно ш дээ.
    - Сэтгэлд үлдсэн хамгийн том ажил...?
    - Нилээн дээхэн үед дээ. Эрдэнэт үйлдвэрийн Хаягдлын аж ахуйн 1200-ын труба бөглөрч аваарын байдалд орсон байсныг цэвэрлэх ажилд би таван залууг ахалж гарсан юм.Хиймэл нуурын 10, 20 м-ийн газар дор, агаарын дутагдалтай, амь нас эрсдэх аюултай хүнд нөхцөлд дагтаршсан лаг шавар цэвэрлэх ажил гүйцэтгэсэн.  
    - Труба дотор орж цэвэрлэсэн гэсэн үг үү?
    - Тийм. Өөрөөр хэлбэл 1 м20-ын трубаны метр нь лаг шавраар дүүрчихсэн 20 см-ын зайгаар “галуун цуваагаар” ар араасаа мөлхөж эхний хүн лаг шавраас хүрздээд хойш шидэхэд дараагийн хүн миний шидсэнийг хойш нь шиднэ. Ийм байдлаар би урагшаа 5 алхаад буцаад нэгийгээ лаг шавар дээгүүр олсоор татаж гаргана. Өөрөө зүтгээд гарах нөхцөл байхгүй. Өдөрт 10 м газар л цэвэрлэнэ. Тэндээс гарч ирэхэд энэ Цэрэндаш гэж танихын аргагүй. Тэр нь зүгээр ч нэг шавар биш. Зэс молибден ялгасан хортой, хоргүй, хүн усанд орсон бохир гэсэн үг.
    - Хэр хэмжээний урт хоолой цэвэрлэсэн бэ?  
    - 1860 метр трубаг бид 2 сар шахам цэвэрлэсэн. Араасаа агааржуулалтын систем тавиулж байгаад ажиллана. Байгаль орчныхон хэмжилт хийгээд агаарын хэт дутмагшилтэй, оруулахгүй гэж хориглож байсан шүү дээ.
    - Ийм дүгнэлт сонсоод ажиллахад сэтгэл зүйн хувьд ямар байсан бэ?
    - Галзуу барын аманд гараа хийхээс буцахгүй залуу халуун нас болохоор гал гарвал орчих гээд л, гамшиг тохиолдвол явчих гэсэн эрмүүн сэтгэлтэй явлаа. Онцгой байдлынхаа ажлаар их бахархдаг. Эх орныхоо төлөө зүтгэх цэрэг миний үүрэг гээд бодчихсон. Хэдий аюулгүй ажиллагаагаа хангаад олсоор холбоод орж байгаа ч гэнэт хоолой цоороод ус ороод ирвэл аврах аргагүй шүү дээ. Одоо бодоход аймшигтай санагддаг. Труба дотор өглөө 10 цагт ороод 13 цагийн үед гарч ирдэг байсан.  
    - Тэр хүнд хэцүү ажлын дараа та нарыг ямар гавьяа шагнал хүлээж байв даа?    
    - Нэг хүнийг 600-800 мянган төгрөгөөр урамшуулсан санагдаж байна. 2004 оны 800 мянга гэдэг чамлахаар мөнгө байгаагүй ээ. Одоогийн энэ ХАБЭАБОХХ-ийн Д.Цагаан-Эрдэнэ дарга тэр үед бас ХАБ-ын чиглэлээр ажилладаг байсан.
Биднийг труба руу ороход үдээд гарахад угтдаг байж билээ. Цэвэрлэгээ дуусаад компанид хүлээлгэж өгөхөд Орос талын хамгийн том дарга Соколов гэж хүн өөрөө биднийг дагуулан 1200-ын трубан дотор тонгойн явж шалгаад баяр хүргэж байсан нь санаанаас гардаггүй. Ер нь тэгээд Говилын банз хатаалгын цехийн их хэмжээний гал, Баяжуулах үйлдвэрийн дунд бутлуурын тээрэм дотор хоёр хүн орсныг аврах ажиллагаа гээд сэтгэлээс гардаггүй олон ажил бий. Манайхан нэгийг нь амьдаар нь аварч чадсан. Нөгөөхийг нь олж гаргасан. Тээрэм дор дарагдаж амь эрсэдсэн хүнийг олж гаргана гэдэг нарийн ажиллагаа. Өөрөө нунтаглах хэсгийн хажуугийн худаг руу хүн орж осолдсоныг гаргасан, Дулааны цахилгаан станцын цаад талд зогсож байсан тракторын араас согтууруулах ундаа хэрэглэсэн 2 залуу машинтайгаа мөргөснөөс чихэгдэж амь насаа алдсаныг машинд нь задаргаа хийж гаргасан гээд яриад байвал олон гамшиг осол дээр очиж байлаа.
    - Дараа нь өөрийгөө хэрхэн ариулдаг вэ?  
    - Зарим хүмүүс буяны ажилд яваад ирэхэд хүртэл цэрвэдэг шүү дээ. Бид бол төрийн сүлдэндээ залбираад явчихад л болно.
    - Ингэхэд цэргийн хүн болсон дурсамжаа хуваалцаач?
    - Би чинь Увс аймгийн Давст сумын Ю.Цэдэнбал даргын нутгийнх. Хоёр ахыгаа түшиж 1996 онд Эрдэнэтэд ирсэн юм. Нийгмийн шилжилтийн үе үргэлжилж улсын эдийн засаг, боловсролын салбар уналтанд орсон цаг. Боловсролгүй, таг хөдөөний “амьтан” барилга дээр ажилладаг байлаа. Бас болоогүй ээ, эхнэртэй, том хүүхэд маань төрөх гэж байсан юм.
Тэгсэн манай хүний эгчийн найз “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Гал унтраах ангийн дарга, хурандаа С.Мөнхбат гэж хүн “Манайх хүн авч байгаа очиж шалгалт өгөөрэй” гэдэг юм.
    - Өөрийн тань ямар нэгэн сайн талыг мэдэрсэн болохоор л урьж дээ?
   - Тэр үед манай хадам аавын бие тааруу, би асардаг байсан. Хажуугаар нь ажил л олдвол голохгүй хийнэ. 1500 төгрөгөөр нүх ухна, талх боовны цехэд гурил зуурна, барилга дээр ажиллана. Сүүлд С.Мөнхбат даргын ярианаас ажихад хөдөөнийхөөрөө “эвдрээгүй” сайн залуу байна гэж их үнэлж тоосон шиг байгаа юм. Тэгээд л анх Гал унтраах ангид жолоочоор ажилд орсон доо.   
    - Форм анх өмсөхөд ямар сэтгэгдэл төрдөг юм байна?
    - Тэр их гоё дурсамж. Би чинь тэр үед урт үстэй, тэрийгээ гэлийтэл хойш нь боогоод резиндчихсэн. Тэгсэн хэрнээ дээл хөөргөөд бүсэлчихсэн үнэн сонин төрхтэй нөхөр явлаа ш дээ. Багаасаа урлаг соёл сонирхсон ухаантай болохоор бас хэлбэр хөөгөөд үсээ ургуулчихсан. Тэгээд дагалдах ажилтны тушаал гарч дүрэмт хувцас өмсөх болоход үсээ засуулна биз дээ. Маргааш нь ажлынхаа гадаа зогсож байхад ах нар танихгүй “Үстэй дээлтэй, үсээ резиндчихсэн нөхөр яваад байсан аль салаа руу орсон бэ” гээд хажуу дахь хүнээс маань асуугаад “элгийг нь авсан”.
    - Тэр цагаас хойш дэд ахлагчаас дэслэгч болтлоо явж дээ.    
    - Гал сөнөөгч, бага дарга, салаан захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байсан. “Маргад” дээд сургуульд гамшгийн менежмент, байгаль экологийн чиглэлээр сурч дээд боловсрол эзэмшлээ. Соёлын арга зүйчээр ажиллаж байхад өөрийгөө боловсруулах, нээх тал дээр “Эрдэнэт” үйлдвэр намайг  хөгжүүлсэн.
    - Цаг зав гаргасанд баярлалаа.

Ярилцсан М.ОДГЭРЭЛ

     Эгэл бидний хэллэгээр цэргийн баяр амралтын өдөр тохиолоо. Ажлын хамт олон, айл өрх бүр эрчүүдээ баярлуулж, Зэвсэгт хүчний энэхүү баярыг Монголчууд өргөн тэмдэглэх болсоор уджээ. Энэ цаг үед“Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ энх цагийн мөрдэстэй “баатрууд”-ынхаа төлөөллийг ярилцлагынхаа хойморт урьсан юм.

      Цалин багатай ч цаг наргүй ажилладаг цагдаа нарыг би ихэд хүндэлдэг юм. Нэгэн цагт эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйд дурлаж бүр “өвчилж” цагдаа нартай ажлын шаардлагаар ойр дотно нөхөрлөж явсны хувьд тэдний сайн нэргүй сайхан мэргэжлийн зовлон, жаргалыг хэнээс ч илүү мэднэ. Тийм ч учраас хэн хүний амнаас зоргоороо гарах “Энэ муу цагдаа нар...” гэх үгэнд яснаасаа дургүй.
      Булган аймгийн уугуул Хар халбагат овгийн Пүрэвсүрэнгийн Оюунчимэг Монгол улсын төлөө зүтгэхээр тангараг өргөсөн хэдэн зуун мянган цагдаа нарын нэгэн төлөөлөл. Харин тэр нийгмийн хэв журмыг сахиулах хүнд үүргийг эрчүүдтэй мөр зэрэгцэн эн тэнцүү гүйцэтгэж яваа бүсгүй гэдгээр ялгарна. П.Оюунчимэг найман хүүхэдтэй айлын ганц охин учраас багаасаа эршүүдхэн өссөн.
      Прокурор аавынхаа хүслийг гүйцээн хуульч болохыг битүүхэн мөрөөддөг хүүхэд байжээ. Гэсэн ч олон ахтай охин хүүхдийн жишгээр ихэнхдээ эрэгтэй хувцас өмсөн хөвгүүдтэй нийлж гудамжны үзүүр, сагсны талбайд вандан сахиж өнждөг байсны гороор их сургуулийн улаан шугам доогуур “хамраараа тасдуулж”. Магадгүй аав, ээж нь ганц охиндоо үг хэлж чадахгүй танхи өсгөсөн хэрэг биз. Тиймдээ ч 19 настай айлын эхнэр болж, сайхан амьдрал төсөөлөн улсын нийслэл Улаанбаатарыг зорьсон гэдэг.
      Хүний газар бэр болон очих хэцүү юм билээ гэж ярихад нүдэнд нь гуниг хурахыг мэдэрсэн юм.
      Нэгэн насны хань минь хэмээн итгэж дагасан хүн нь бор дарсанд хөлчүүрхэн дурлах болоход архигүй орчинд өсч хүмүүжсэн хэрсүү охин том зүрх зориг гарган нэг л өдөр нялх хүүхдүүдээ дагуулан тэр айлын хаалгыг гаднаас нь хаажээ. Зөв шийдвэр байсан гэдэгт тэр одоо ч итгэлтэй байдаг.
      Аавынхаа чин хүслийг гүйцээх хүсэл түүний сэтгэлийн үзүүрт хадгалагдсаар... Жил бүр МУИС-д элсэх шалгалт уйгагүй өгсөөр л. 1991 онд хөдөлмөр эрхлэх зарын дагуу явсаар Цагдаагийн Ерөнхий газарт цай зөөгчөөр ажилд орсон нь санамсаргүй тохиолдол бус бурхнаас илгээсэн хувь тавилан байсан гэлтэй.
      Тэнд хоёр жил гаран цай зөөж байх үед боловсон хүчин нь дуудаж “Чи Цагдаагийн дээд сургуульд шалгалт өгвөл яасан юм бэ?” гэж асуусан нь ёстой л загатнасан газар маажих шиг санагджээ. Байнгын бэлтгэлтэй түүнд бодох ч хэрэг байсангүй. Нийгэм, орос хэл, математикийн хичээлээр шалгалт өгч өндөр оноогоор тэнцэхэд нь цай зөөгчөөс ийм хэмжээний мэдлэг оюун гарна чинээ төсөөлөөгүй журмын нөхөд нь ихэд гайхан бахархаж байсан гэдэг.
      П.Оюунчимэг 1994-1998 онд Цагдаагийн дээд сургуульд сурч байхдаа ЦЕГ-т цай зөөгчөөр ажилласаар байсан нь тууштай зангийнх нь илрэл байлаа. Мэргэжлийн сургуулиа дүүргэсэн залуухан офицер бүсгүй Булган аймгийн Цагдаагийн хэлтэст Хүүхдийн байцаагчаар томилогдон ирж байсан нь саяхан мэт.
      Дараа нь Сэлэнгэ аймгийн Хөтөлийн Цагдаагийн хэлтэст ажиллаж, 2012 оноос “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Гэрээт цагдаагийн хэлтэст үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Өмнө нь гудамж талбайд, гэр орондоо агсан согтуу тавьсан хүнд “гарууд”-тай ана мана үзэлцэж явсан хэв журмын цагдаа Эрдэнэт үйлдвэрийн ажил буцалсан хамт олон дунд орох өвөрмөц мэдрэмж байсныг дурссан.
      Ахлах дэслэгч цолтой гялалзаж явсан бүсгүй өнөөдөр ахлах ахлагч болж цол буурсан нь учиртай. Олон эрчүүдийн дунд хараа булаан ажиллах залуухан бүсгүй явахад хурандаа цолтой дарга нь “оролдох”-ыг завдаж. Санаснаар болоогүйд эгдүүрхсэн мань хурандаа “Наад мөрөн дээрх таван хошууг чинь зураас болгоно доо” гэж өсрөхсөн нь энэ. Гэрээт цагдаагийн хэлтэст ирж ажилласнаас хойш цолоо сэргээх боломж хэд хэдэн удаа гарсан ч залууст тээг болохыг хүсээгүй гэдэг. Ер нь цол, шагнал хоёрт шунаж яваагүй нь ярианаас нь илт.
      П.Оюунчимэг гурван сайхан хүүтэй. Хүмүүс эрэгтэй хүүхдүүд өсгөх “чанга” шүү гэж хэлдэг байсан ч түүнд хэцүү байгаагүй аж. Хөвгүүд нь бүгд их, дээд сургууль төгссөн нь ээжийнх нь гавьяа. Үнэнч шударга, зарчимч цагдаагийн хүмүүжлээр өсч хүний зэрэгт хүрсэн хүүхдүүд нь өнөөдөр Эрдэнэтчүүдийн идэх дуртай “Өглөө” талхыг үйлдвэрлэж байна.
      Компанийн захирал хүү нь талхаа өөрөө зуурдаг гэнэ. 2011 онд бизнесээ эхлүүлээд удаагүй байхдаа том хүү нь шантарч “Ээжээ больё” гэж хэлж байсан ч бартаатай замаас эргээгүй тууштай хүнийг амжилт дагадаг юм хэмээн сургамжилсан нь жижиг цехийн үйл ажиллагааг компанийн зэрэгт хүртэл хөгжих хүчийг өгчээ.
     П.Оюунчимэг хөвгүүдээ цагдаа болгохыг хичээдэг бас ятгадаг ч байж. Тэгсэн нэг өдөр хүү нь “Үүрийн гэгээнээс үдшийн бүрий хүртэл өөрийн эрх дураар бус тушаалаар ажилладаг таны амьдралыг давтахыг хүсэхгүй байна. Таныг гэрээс яараад гарахад хаана ямар хэрэг гарав, хүн үхчихээгүй байгаа, ээж маань яах бол гэсэн айдастай үлддэг. Ийм шаналан дахиж хэрэггүй” гэж хэлэхэд нь цочих шиг болж хүүгээ том болсныг сая мэдэрсэн гэдэг.
      П.Оюунчимэг нэг өдөр замын цагдаа, нөгөө өдөр хэв журмын цагдаа болно, хааяа офицерын үүрэг ч гүйцэтгэнэ. Би түүнийг “Есөн-Эрдэнэ” захын уулзвар дээр замын хөдөлгөөн зохицуулж зогсоход нь анх харсан юм. Цагдаа хувцастай эмэгтэй тун содон, гоё харагдсан болохоор хурдаа сааруулж ажиглатал өөдөөс “Хурдан яваад замаа чөлөөлөөч” гэж ширүүлэхдэг байгаа.  
      Цагдаагийн мэргэжил хамгийн сайхан гэж нүдээ анин байж чин сэтгэлээсээ ярих энэ эмэгтэй хайртай аавыгаа бурхны оронд морилохоос өмнө хүслийг нь биелүүлж амраасан ачтан. Тэрээр дүрэмт хувцсаа өмсөхөөр хийморь сэргэж, ер бусын зориг ордог гэж ярьсан. Нээрээ л цагдаа хувцастай шөнийн 03 цагт явж байхдаа юунаас ч айдаггүй байх. Харин энгийн хувцастай явж байхдаа хүн зон маргалдаж харагдвал мэргэжлийн “өвчин” нь хөдлөөд гүйгээд очдог гэнэ билээ. Тэр үед хүмүүс энэ ч одоо юув дээ гэсэн янзтай харьцдаг байж мэдэх юм. Тэгвэл та бидний амгалан тайван байдлын энхийн манаанд цаг наргүй 20 жил зүтгэсэн мөрдэстэй цагдаа эмэгтэй байна гэж таниарай.    

Ярилцсан М.ОДГЭРЭЛ

     Эрдэнэт үйлдвэрийн хамт олон бол баялаг бүтээгчид. Тэдний дунд өрөмдлөгийн ажлаар дэлхийн рекорт тогтоосон цорын ганц ажилтан нь Хүдрийн ил уурхайн өрмийн машинч Б.Батбаяр юм. Тэрбээр хийж бүтээснээ миний гэхээсээ илүү бидний ажлын амжилт хэмээн ярих. Түүнтэй уулзаж ярилцлаа.


    -Таны унасан газар, угаасан ус хаана вэ?
     -Хангайн нурууны салбар Хан-хөхий нуруунд төрсөн. Ерөөлөөр энэ сайхан монгол орныг олж, Ханхөхийд төрснөө их хувь заяа гэж боддог. Ханхөхий бол төрийн тахилгатай хайрхан. Ханхөхийн хөх салхиар илбүүлж өссөн эрчүүдийн нэг. Энэ нутгийн тухай нэрт эрдэмтэн Бямбын Ренчин нэгэн сонирхолтой зүйл бичиж үлдээсэн. Юу гэж үү. Та их сонирхсон байдалтай харж байна. (Инээв.)
     -Тэгэлгүй яахав. Нэрт эрдэмтний юу ярьсан нь сонин байна?
     -“Хангай   гэж   хангалуун   буюу хүслийг хангахуй хэмээх үг. Хан-хөхий гэж чухамдаа яруу найргийн уянгатай сайхан нэр. Үүнийг “Царственный синий” хэмээн орчуулахад орос хүн уулга алдан гайхан биширдэг. Анагаах хийгээд урлахуйн ухааны нууцыг газрынх нь нэрнээс мэдэж болно” хэмээн билгүүн номч бичгийн их хүн  хэлсэн.
     -Сонин л юм байна. Та цэргийн алба хаана хаасан бэ?
    -Хуучнаар НАХЯ-ны харъяа цагдан сэргийлэхийн 0230-р батальонд алба хаасан. Тухайн үед цэргийн алба хаасан хүнийг жинхэнэ эр боллоо гэж үздэг байлаа. Арми надад асар их оюуны ухаарал, бие бялдрын хүмүүжил,хатуужил олгосон. Бага дарга, “Онц сэргийлэгч” тэмдэгтэй цэргийн албаа нэр төртэй хаасан шүү.
    -Анх Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан болчихоод юу бодогдож байв?
    -Дэлхийн 10 том үйлдвэрийн нэг гэж “Эрдэнэт”-ийг хүмүүс ярьдаг байсан. 1982 оны хавар Эрдэнэт үйлдвэрийн Хүдрийн ил уурхайд туслах машинчаар анх ажилд орсон. Эхний өдөр ажлын даалгавраа авахад бүх зүйл орос хэл дээр явдгийг ойлгосон. Нэг ч үг ойлгоогүй. Ингээд орос хэл бага ч атугай мэдэх шаардлагатай тулгарсан. Орос хэлний курст бүртгүүлээд л Орос-Монгол хэлний толь бичиг байнга авч явдаг байлаа.
     -Ажил, хөдөлмөрөөс та яг юу олж авсан бэ?
     -Их хүч хөдөлмөр хүнийг хатуужуулж ухааруулдаг. Ээжийнхээ сүү өргөн зөөллөсөн цагаан замаар ажилдаа сэтгэл хангалуун яваад орой ажлаасаа тайван бууж гэр бүл, ач, зээ нарынхаа зүг алхан очих их аз жаргалтай санагддаг. Тэгэхээр хөдөлмөр надад ухаарал, аз жаргал бэлэглэсэн байна.
     -Хамт олныхоо талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
      -Нүдэнд харагдахгүй, гарт бариг-дахгүй сэтгэл гэж байдаг. Манай бригадынхан гар сэтгэл нийлсэн хамт олон. Иймээс 2003-2016 он хүртлэх хугацаанд 5 удаа ажлын дээд амжилт тогтоогоод байгаа. Манай хамт олон дотор Монгол улсын тэргүүний уурхайчин гурав, үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга хоёр, шилдэг ажилтан нэг ажиллаж байна.
     -Таны багш хэн бэ?
    -Анх ажилд ороод тэр үеийн АИХ-ын депутат, хотын 4 удаагийн хөдөлмөрийн аварга, үйлдвэрийн ууган хөдөлмөрийн баатар Д.Жаргалсайханы бригадад Ө.Даваа машинчийн туслахаар очиж байлаа. Ажлаа арван хуруу шиг мэддэг, шилдэг багш нарын гар дээр очсон болохоор миний ажлын хандлага зөв тогтсон гэж боддог. Цэргийн алба хааж ирээд А.Идэрсүрэн ахлагчтай бригадад хуваарилагдаж Виктор Павлович Мойсеевич багшийн шавь болж хоёр жил орчим ажилласан. Эдгээр багш нараас их зүйл сурсны хүчинд өдий хүртэл ажиллаж амжилт гаргах суурь болсон гэж ойлгодог. Одоо ч багш нартайгаа холбоотой байдаг.
     -Эрдэнэт үйлдвэрийн талаарх таны бодлыг сонсъё?
      -Хөдөлмөрийн багтаамж ихтэй энэ том үйлдвэр тасралтгүй, найдвартай олон жил ажиллах нь монгол хүн бүхэнд ашигтай. 2015-2016 онд БФ-ийн ӨНХ-ийн болон Ган бөөрөнцгийн   цехийн   өргөтгөл   хийгдлээ. “Эрдэнэт медипас” эмнэлэг, ”Эрүүл мэнд”-ийн зам гэх мэт нийгмийн чиглэлийн олон ажлыг эгэл жирийн ажилчид, удирдлагуудтайгаа хамтран бүтээлээ. Эрдэнэт үйлдвэрийн ирээдүйг  гэрэл  гэгээтэй, өөдрөг харж байна.
     -Та өрөмдлөгийн ажлаараа дэл-хийн рекорд тогтоосон. Энэ талаар ярина уу?
      -Энэ их ажлыг би ганцаараа хийсэн юм биш. Бид хийсэн гэж ярих учиртай.Өөрөөр хэлбэл бид хийсэн гэвэл үнэнд нийцнэ. Бригад ахлан ажилладаг хүний хувьд яах аргагүй амжилт нь надтай холбогддог. Манай бригад 2003-2005 онд гурван удаа ажлын  дээд амжилт тогтоосон. 2012-2015 онд 2 удаа ажлын дээд амжилт тогтоогоод байна. Энэ бол хамт олны амжилт. Ажлаа цаг хугацаанд нь хийгээд явж байхад амжилт бүтээл гардаг юм байна. 2014 онд 92000, 2015 онд 93000 уртааш метр тэсэлгээний цооног өрөмдсөн. Энэ нь рекорт амжилт байлаа. Ажлын амжилтаараа машинч Н.Чинбат үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга болсон. Эндээс монгол хүний оюун ухаан, өндөр ур чадвар, техник сэтгэлгээ харагдана.
     -Та хэдэн шавьтай вэ?
     -Ер нь олон шавьтай. Миний ууган шавь Монгол улсын тэргүүний уурхайчин Д.Зоригт. Машинч Д.Энэбиш, Д.Саран нар МУ-ын тэргүүний уурхайчин болсон. Инженер Н.Мөнгөнхүлэг, туслах машинч П.Отгондаваа, Н.Батболд нарын шавь нар маань үйлдвэртээ, уурхайдаа маш сайн ажиллаж байна. Шавь Х.Отгонжаргал 18-р өрмийн бригадын даргаар дэвшин ажиллаж байгаа.
     -Өдий олон жил ажиллахдаа өвчин хуучгүй яваагийн нууц юунд байна вэ?
     -Би өөрийгөө цоо эрүүл гэж хэлэхгүй. Ер нь 30 гаруй жил үйлдвэрийн хэвийн бус нөхцөлд уурхайн өрмийн ажил хийх тийм ч амар биш. Хүнээс амьдралын зөв дадал их шаардана. Зөв хооллож, амрах, рашаан сувилалд явах, урьдчилан сэргийлэх үзлэгт жил бүр хамрагдах гэх мэт олон хүчин зүйлээс хувь хүний эрүүл мэнд хамаарах болжээ. Хань маань  эмнэлгийн мэргэжлийн хүн болохоор миний эрүүл мэндэд ихээхэн анхаарал тавьдгийн ач тус бас байгаа.
     -Таны шүтээн юу вэ?
      -Өндөр дээд өвөг дээдэс, Хан-хөхий минь. Хайрт ижий минь.
     -Авсан гавьяа шагнал юу билээ?
      -Цагдаагийн онц сэргийлэгч, Эрдэнэт үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга, МУ-ын тэргүүний уурхайчин, Орхон аймгийн шилдэг 9 алдартны нэг, Эрдэнэт үйлдвэрийн шилдэг ажилтан, Алтан гадас одонтой. Нэг зүйл бүр сэтгэлээс гардаггүй. 1989 онд В.П.Мойсеевич багштайгаа “Шилдэг багш, шавь”-аар шалгарч байлаа.
     -Аливаа ажлыг шинээр хийхэд хүндрэл бэрхшээл тулгардаг. Таны хувьд саад бэрхшээлийг хэрхэн давж гардаг вэ?
      -Сэтгэл гаргавал ямар ч ажлыг хүмүүс хийнэ. Аливаа ажлыг амраас нь хүнд рүү хийх нь зүгээр байдаг.Суурийг нь зөв тавиад өгөхөөр ямар ч ажлыг хийж болно. Ер нь болохгүй бүтэхгүй ажил гэж энэ хорвоо дээр байдаг юм уу. Бүх юманд гарц бий. Эвийг нь олбол ажлыг хийх арга олдоно.
     -Төгсгөлд нь залууст хандаж юу хэлэх вэ?
      -Юун түрүүнд ахмадын үгийг  маш сайн сонсож бай. Эрдэнэт үйлдвэрийн ирээдүй та нарын гарт очиж байгаа. Тиймээс бидний үеийнхэн их ажил хийж яваа. Та бүхэн биднээс илүү ихийг хийх болно. Амжилт таныг угтаж байхад, алдаа таныг отож байдгийг санаж сонор сэргэмжтэй ажиллах ёстой. Залуус та нартаа ажлын амжилт, эрүүл энх, аз жаргал, амьдралын хамгийн сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

Эрдэнэт үйлдвэрийн Баяжуулах фабрикийн Шүүн хатаах хэсгийн краны машинч, уран хат-гамалч  С.Саранцэцэгтэй ярилцлаа.

-Хэзээнээс та үйл урлах эрдэмд суралцав. Танай удамд уран хүн байсан уу?
-Миний ээж Гаанжуурын Төмөр-бат намайг анх үйл урлах эрдэмд сургасан. Аав маань их уран хүн байлаа. Үйл урлах эрдэмд багаасаа суралцсан. Анхны багш маань миний ээж. Дунд сургуулийн 6 дугаар ангиас бидэнд “Үйлчлэх хөдөлмөр”-ийн хичээл орсон юм. Манай  хөдөлмөрийн багш  Ж.Маналжав гэж их  хөдөлмөрч эмэгтэй байсан. Тэр багш зүү ороох, зээгт наамал хийх, ширдэг ширэх, эмээлийн гөлөм оёх гэх мэт маш их зүйл зааж сургасан. Тухайн үед манай ангийнхан ЕБС-даа хамгийн их хөрөнгө оруулсан ангиар шалгарч байлаа. Манай ангийн охид их уран байсан санагддаг юм.
-Эрдэнэт үйлдвэрт хэдэн жил ажиллаж байна. Уран хатгамал, зүү ороож сурсан эрдмээ хаяхгүй яваа нь сайн байна шүү?
-2003 онд сургууль төгсөөд  Эрдэнэт үйлдвэрийн Баяжуулах фабрикт ажилд орсон. Хүний амьдралд  сурсан бүхэн хэзээ нэгэн цагт хэрэг болно гэж ээж маань захидаг байлаа. Тэр үнэн бололтой. 2010 онд Эрдэнэт үйлдвэрийн Эмэгтэйчүүдийн зөвлөлөөс анх “Сая төгрөг эмэгтэйчүүдийн амьдралд” төсөл хэрэгжүүлсэн. Анхны төслийг нь Баяжуулах фабрик хэрэгжүүлж байлаа. Уг төслийн хүрээнд БФ-ийн эмэгтэйчүүдийг хамруулсан “Уран шаглаа”, “Евро-Ази кулинария”, “Эрүүл энхийн жаргалан” нэр-тэй 3 клуб ажилласан. “Уран шаглаа” клубийн удирдагчаар инженер Д.Амаржаргал, сургагч багшаар нь би  ажилласан  юм. Уг  төсөл тухайн үедээ амжилттай хэрэгжсэн ч надад сурах зүйл маш их байсан. Тэгээд Монгол улсын уран хатгамалч З.Цэнгэлсайхантай холбогдож багш шавь болсон. Гэрт нь  хамт амьдарч маш их зүйл заалгаж сурсан. Багш маань Монголын уран хатгамалчдыг дэмжих “Эгнэшгүй санаа” ТББ-ын тэргүүнээр ажилладаг. Монголын Эмэгтэйчүүдийн  Академийн  ака-
демич, Монгол улсын “Уран хатгамалч” цолтой.
-Хатгамлын урлалын гай-хамшгийг Геннист бүртгүүлэх болсон гэж сонслоо. Энэ талаар тодруулна уу?  
-Манай багш  Монголын уран хатгамалчдыг дэмжих “Эгнэшгүй санаа” төв ТББ-аас “Уран хатгамлын гайхамшиг” сэдвийн хүрээнд үндэс-нийхээ  соёлын  үнэт   өв   болох   зүү
ороох, хатгамлын урлалын гайхамш-гийг дэлхийн түвшинд сурталчлан баталгаажуулах зорилгоор 3000 бүсгүй нөхөртөө хөөрөгний даалин нэгэн зэрэг урлаж, дэлхийн дээд амжилт тогтоох, Геннисийн номд бүртгүүлэх ажлыг энэ оны 8 дугаар сарын 1-ний дотор зохион байгуулахаар төлөвлөж оролцох хүсэлтэй хатгамалчдыг урьж, бүрт-гэж эхлээд байна. Уг ажилд Эрдэнэт үйлдвэрийн эмэг-тэйчүүдийг оролцуулах зорилгоор Баяжуулах Фаб-рикийн Эмэгтэйчүүдийн  зөвлөлийн  дарга Л.Уран-цэцэгтэй хамтран үйлд-вэрийн Эмэгтэйчүүдийн холбооны 1 сая төсөлд хамрагдахаар төсөл бичсэн ч дэмжигдсэнгүй. Гэвч БФ-ийн Эмэгтэйчүүдийн зөвлөлтэй хамтран энэ төсөлд бүсгүйчүүдээ оролцуулахаар уг ажлыг эхлүүлээд байна. Уран хатгамал нь манай ард түмний уран гар, оюун ухаан, уйгагүй хөдөлмөрөөр үүсч, хөгжиж, олон зуун жилийн турш хуримтлуулсан арвин баялаг соёлын өв, урын сангийн нэг чухал хэсэг юм.  Гар урлал дотроос уран хатгамал нь цаг хугацаа хамгийн их зарцуулдаг учраас хатгамалч хүн цаг хугацааны үнэ цэнийг сайтар мэдэрч цагийг үр бүтээлтэй өнгөрөөж сурдаг. Хийж байгаа бүтээлдээ ихээхэн тэсвэр тэвчээр гаргаж урладаг учраас юманд тогтвор суурьшилтай, хүлээцтэй хандаж төлөвшдөг. Мөн өөрийн төдийгүй бусдын хөдөл-мөрийг үнэлэх үнэлэмж сайтай, өгөөмөр, уяхан сэтгэлтэй, ур ухааныг бишрэх, хүндэтгэн хайрлах үзэлтэй гоо сайхны өндөр мэдрэмжтэй, аливаа зүйлийг сайн талаас нь харах билгийн нүдтэй болдог юм. Монголчууд эмэгтэй хүүхдийг багаас нь үйл урлах эрдэмд сургахын тулд 10 нас хүрмэгц өөрийнх нь сайн өдөр үйлийн жижиг модон хайрцаг хийж өгдөг заншилтай байсан. Уг хайрцагт нь үйл урлахад хэрэгцээтэй утас, зүү, шөвөг, хуруувч, ээрүүл, хайч, торго даавууны өөдөс зэргийг хийж өгдөг байсан нь эмэгтэй хүний эзэмшвэл зохих 9 эрдмийн тэргүүн эрдэм юм. Энэ нь үйлэнд уран байхыг сургах эхний гараа болж байсныг багш маань “Уран хатгамлын гайхамшиг” номдоо дэлгэрэнгүй бичсэн байгаа. Мөн уран хатгамалчдыг дэмжих “Эгнэшгүй санаа төв”-өөс санаачлан Хөдөлмөрийн яамны дэмжлэгээр бүх аймаг, дүүрэгт зүү ороох оёдол болон Монгол дээлний сургалтыг үнэ төлбөргүй заадаг болсон. Эдгээр арга хэмжээг орон нутагт хэрэгжүүлэхэд би багштайгаа хамтарч ажиллах хүндтэй үүрэг хүлээгээд байна.
-Танд амжилт хүсье.
-Баярлалаа.

     Энэ удаа бид “Эрдэнэт” үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга, МТХБ-ын ХАБЭА-н асуудал хариуцсан инженер  Дашийн Энхбаатартай ярилцлаа.


   -Таны бага нас хаана өнгөрсөн бэ?
   - Ах нь Төв аймгийн Жаргалантын САА-д төрсөн. Загдал, Зөөхийн хөндийн Их тариан талбайд  тоглож өслөө. Төв аймгийн Жаргалантын САА-гаас  14 тариаланч  хөдөлмөрийн баатар, 5 гавьяат төрсөн. Манай улсын ууган САА шүү дээ.
   -Өөрийнхөө удам судраас хуучилна уу?
   -Миний аав Хэнтий аймгийн Баянхутаг нутгийн уугуул. Харин ээж маань Завхан аймгийн Нөмрөг сумынх. Нутаг орноосоо аав, ээжээ дагаад хотод сууршсан байдаг. Улаанбаатарт танилцаж, гэр бүл болоод Жаргалантын САА-д эвлэлийн илгээлтээр ирж ажил, амьдралын гараагаа эхэлсэн түүхтэй. Аав, ээж  маань  жирийн  малчин ардын хүүхдүүд. Аав тариан талбайн трактор комбайнуудад түлш түгээдэг машины жолооч байлаа. Манай нутгийнхан ганган Даш гэдэг юм. Одоо 90 настай. Би  Зил-130 машины кабинд “кабины бор” нэртэй өссөн дөө. Ээж маань САА-н Нийтийн ахуй үйлчилгээний газарт насаараа оёдолчин хийсэн 80 гарсан хөгшин бий.
    -Таны ажлын онцлог юу вэ?
    -Би хуучин ЗХУ-д одоогоор Украин улсын Одесс хотод цэргийн мэргэжил эзэмшсэн. Одоо үйлдвэрт ХАБЭА хариуцсан ажилтан бол-чихоод явж байна. Миний ажил бусад мэргэжлээс ихээхэн ялгаатай, цехийн нийт ажилчид өглөө ажилдаа инээж ирээд орой  сэтгэл ханамжтай харьж байвал миний ажил сайн байна гэж өөрийгөө дүгнэдэг. Ингэж ажиллахад хамт олныг зөв төлөвшүүлж, нэг нь нийтийнхээ төлөө, нийт нь нэгийнхээ төлөө гэсэн уур амьсгалыг бий болгож чадвал ажил маань аяндаа бүтнэ гэж боддог.
    -Таны бахархал юу вэ?
    -Мэдээж энэ сайхан үйлдвэрээрээ, тэр тусмаа төлөвшиж тогтсон, бие биеэ орлон ажиллахад суралцсан, үг даах чадвартай  хамт олноороо бахархдаг. Жижиг цех ч гэлээ манай хамт олон урлаг, спортын тэмцээнд бүгд идэвхтэй оролцдог.
    -Та анх Эрдэнэтэд хөл тавьсан үеэ эргэн дурсахгүй юу?
    -Манай эхнэр Одесс хотод хүнсний технологийн сургууль төгссөн, технологич-инженер мэргэжилтэй. Надаас нэг жилийн өмнө төгсөөд Эрдэнэтийн Хүнсний комбинатад хуваарилагдсан. Би 1992 оны зун ОХУ-д цэргийн дээд сургууль дүүргээд Одесс-Эрдэнэт гэсэн маршрутаар ирж байлаа. Анх вокзал дээр буухад аль нь урд, аль нь хойд зүг юм бол, жижигхэн л болохоос цэвэрхэн сайхан  хот  юм  гэсэн сэтгэгдэл төрсөн шүү.
    -Ямар мэргэжилтэй болох хүсэл мөрөөдөлтэй байв?
   -Хөдөө газар тариалангийн бүс нутагт өсч, хүмүүжсэн болохоор ХАА-н мэргэжил сайхан санагддаг байлаа. Автын юм уу, ХАА-н инженер болох хүсэл мөрөөдөл тээж явсан. 10 жилийн сургуулиа төгсөөд Угтаалын ХАА-н ТМС-ийн трактор-комбайнчийн анги авахад ээж маань  явуулаагүй. Тэгээд цэрэгт татагдсан. Ингэж цэргийн хүн болсон доо.
    -Тэгээд “Эрдэнэт” үйлдвэртэй хэзээнээс хувь  заяагаа  холбочихов оо?
   -Эрдэнэтэд ирээд л энд амьдрахаар шийдэж цэргийн амьдралаа орхисон. Тэгээд  хувиараа аж ахуй, газар тариалан эрхэлж үзсэн. Нэг их орлого ашигтай ажиллаагүй. Тухайн үед 3 жил ган болоод ургац муу байлаа. 2003 онд ГОК-д /МТХБ гэж мэдэхгүй/ механикийн орон тоо байна гэж дуулаад  Б.Алтанхуяг  /Одоо  Ерөнхий захирлын Эдийн засаг эрхэлсэн орлогч/ даргатай уулзлаа. Манай цехийн дарга Бондаренко Г.И гэж айхтар зарчимч хүн байлаа. Цехийн ахлах механик Аленин П.А ч өндөр шаардлагатай. Ингээд цехийн дарга, ахлах механик хоёр ажилд орох өргөдлөө орсоор бич гэж байна. Би ч өргөдлөө орсоор бичиж өгснөөр Б.Алтанхуяг дарга цехийн удирдлагуудтай  зөвлөлдөж намайг  ажилд авсан.
    -Гавьяа шагнал юу билээ?
    -1980 оны 11-р сард бага дэслэгч цолтой офицер болсон. 1981 оны улсын баяр наадмаар Зэвсэгт хүчний 60 жилийн ойн медалиар анх шагнагдаж байлаа. Энэ л миний хамгийн мартагдашгүй том шагнал байж дээ. 1990 онд Одессд сурч байхдаа “Байлдааны хүндэт медаль”- аар шагнуулж байв. 2014 онд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн хөдөлмөрийн аварга ажилтан болсон. Энэ нь надад төр засгийн одон медалиас дутахгүй том шагнал мэт санагддаг.
   -Та сэтгэлдээ ямар сургаал үгийг бодож явдаг вэ?
    -“Үнэнээр явбал үхэр тэргээр туулай гүйцнэ” гэдэг зарчмыг хатуу баримталдаг.
    -Таны хобби юу вэ?
    -Байгалийн сайханд гэр бүл, найз нөхөдтэйгээ аялах дуртай. Эх орныхоо уудам тал нутгаар тоос татуулан давхиж Хангай, Хэнтийн нурууны өндөр өндөр даваан дээр гараад овоо тойрч явахад эх орноороо бахархах сэтгэл төрдөг шүү.
    -Та гар сэтгэл нийлсэн найз нөхөд олонтой юу?
    -Найз нөхөд олон янз. Хар багын, 10 жилийн, цэргийн, ажлын, гэр бүлийн гэх мэт. Ер нь өглөө гараад ажилдаа ирнэ, орой болтол хамт олонтойгоо байна, тэгэхээр хамт олон шиг найзууд ховор бололтой. Тэдэнтэйгээ л гар сэтгэл нийлж ажиллаж амьдрах юм даа. Цэргийн найзууд бол зөндөө. Аль ч аймагт очиход байна шүү дээ.
    -Та эцэг, эхээс хэдүүлээ вэ?
    -Наймуулаа. Дээрээ ганц эгчтэй. Улаанбаатар хотод амьдардаг. Эдийн засагч мэргэжилтэй. Би хоёр дахь нь. Харин 6 эрэгтэй дүүтэй. Тасаг цэрэг командална шүү дээ.
    -Та байраа хувьчилж авсан биз дээ? Хүүхдүүд тусдаа гарсан уу?
    -Анх Эрдэнэтэд 5-р хороололд 3 өрөө байр худалдан авч байлаа. Эндээ насыг барах биз. Манайх хүү, охин хоёртой. Охин ОХУ-д магистр хамгаалсан. Одоо Хүмүүнлэгийн их сургуульд орос хэлний багшаар ажиллаж байна. Сурч дуусаагүй бололтой. Докторантурт сурч байгаа. Хүү МУИС-ийн 2-р дамжааны оюутан.
    -Нэг газар он удаан жил ажиллахаар танд юу бодогдож байна вэ?
    -Цэргийн сургуулийн сэтгэл судлалын багш бидэнд нэг юм захидаг байлаа. Та бүхэн сургуулиа төгсөөд нэг л газар ажиллаарай. Олон газрын хаалга татах тийм ч сайн хэрэг биш. Нэг газар ажиллавал та тэр газрынхаа  бурхан эсвэл буг нь болно гэсэн.(Инээв.) Хөдөлмөрийн аварга болохыг бодоход арай буг нь болоогүй байх аа.
    -Та алдаа гаргаж байв уу? Хүний ямар зан чанарыг эрхэмлэдэг вэ?
    -Алдаа гаргалгүй яахав, тэр тусмаа хүн удирдаж ажиллахад олон ааш араншинтай хүмүүс таарна, муудаж сайдах үе гардаг. Ер  нь буруу зүйл хийсэн бол буруугаа хүлээх чадвартай байх ёстой. Алдаагаа давтахгүй, хамт олонтойгоо эвтэй явахыг хичээдэг.
    -Та ажлын талбар дээр ямар зарчим баримталдаг вэ?
    -Манай ажлын гол зарчим “нэн түрүүнд ХАБ”.
    -Таны ид ажиллаж байх үеийг одоогийнхтой харьцуулбал...?
    -Миний ид ажиллаж байсан үе 1980-1987 он. 6 сарын түр курс төгссөн 20 настай залуу офицер 100 гаруй цэрэг командалж явсан торгон үе. Олон аавын хүүхдийг зөв хүн болгон төлөвшүүлэх, эх оронч үзлээр хүмүүжүүлэх тийм ч амар ажил байгаагүй. Тэгэхэд би өөрөө хүүхэд байсан үе шүү дээ. Олон сайхан залуусыг зөв сайхан хүмүүжүүлж ар гэрт нь аав, ээжид нь хүлээлгэн өгч байснаараа бахархдаг. Тэр үед мэдээллийн технологи хөгжөөгүй. Сургалтанд ашиглах материал хомс. Хар цагаан зурагтнаас өөр юмгүй байсан. Одоо ч мэдэхгүй, чадахгүй юмаа интернет ашиглаж хуулаад л жинхэн бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй болж байх шив.
    -Ярилцсанд баярлалаа. Таны цаашдын ажил хөдөлмөрт өндөр амжилт хүсье.


Т.БАТЧУЛУУН

Энэ удаа сонинд ярилцлага өгөх дургүй залуутай таарлаа. Олон жилийн туршлагаас үзэхэд сурвалжлагчаас зугтаж буй хүн ажлаа мэдэхгүй, нэг бол өөрийгөө илэрхийлэн ярих чадваргүй, үгүй бол ажлын ачаалалд хэт дарагдсан, эсвэл худлаа залдаг, олны анхааралд өртөх дургүй, хэл амнаас эмээдэг нөхөр байдаг. Харин Баяжуулах фабрикийн Дотоод тээврийн албаны автокраны оператор П.Одсүрэн чухам аль бүлэгт хамаарахыг таашгүй. Ямар ч байсан цехийнх нь хүний нөөцийн менежер, цаашлаад албаны даргаар нь мундагдуулж байж, мэнд мэдэн хэдэн үг солих боломж олдсон юм.  

-Сайхан зусч байна уу? Сонинд ярилцлага өгөхөөс яагаад зугтаад байна...
-Сайхаан, ажлаа хийгээд л. Шальтай хийсэн бүтээсэн гавьяагүй байж сонинд ярилцлага өгөхөөр хүмүүс муу хэлэх байлгүй дээ. 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрийн Эгэл залуус” буланд ажил үйлсээрээ тэргүүлж яваа залуус уригдаж үзэл бодлоо илэрхийлдэг юм. Заавал олон жил ажилласан хүн сайн ажилтан байхгүй ш дээ.
-Тийм л дээ. Тэгвэл цагаан хэл ам тусчихна... /инээв/
-За, энэ ч яахав. Төрсөн нутаг ус хаана вэ?
-Би Хөвсгөл аймгийн Тариалан суманд төрсөн. 2003 онд Эрдэнэт хотын 5-р 10-н жилийн сургуулийг төгсөөд Улаанбаатар хотод ТИС-ийн Механик инженерын Их сургуулийг төгссөн. 
 
-“Эрдэнэт” үйлдвэрт хэзээ ажилд орсон бэ? 
-2007 онд. Анх Баяжуулах фабрикийн Дотоод тээврийн албанд авто засварчинаар ажилд орсон. Дараа нь погрушик, жижүүрийн техникч, сүүлд автокраны оператораар ажиллаж байна. 
 
-Түүхэн бүтээн байгуулалт-Өөрөө нунтаглах хэсгийн өргөтгөлийн ажилд гар бие оролцсон уу? 
-Бараг бүтэн жил гаруй хугацаанд өдөр, шөнөгүй илүү цагаар өргөтгөлийн барилга угсралт дээр ажилласан. Сард 60-120 цагаар илүү ажиллаж байлаа. Үүний үр дүнд намайг компаниас тодорхойлж төрийн дээд шагнал Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар шагнасан болов уу. 
 
-Төрийн хайр хишгийг тун залуу хүртлээ дээ. Юу бодогдож байна?    
-Олон сар хөлсөө дуслуулж, их ажлын ард хамт олонтойгоо гарах гэж сэтгэлээрээ хичээсний үр шим медалиар ирсэн. Амралтын өдөр гэж ялгалгүй өдөр бүр арван хэдэн цагаар ажиллаж байсан. Ид бүтээх залуу насандаа ажлын ачаалал үүрэхгүй бол хэзээ хийх гэж гээд өөрийгөө зоригжуулж сэргээдэг байлаа. Одоо хамт олныхоо итгэлийг алдахгүй ажиллахыг бүр их хичээж байна. 
 
-Өргөтгөлийн ажил бүрэн дууссан уу? 
-Гүйцэт дуусаагүй. Ялангуяа кран байнгын ажиллагаатай байдаг. Манай цех өвлийнхөө бэлтгэлийг зун хангадаг учир энэ үед ачаалал ихтэй ажилладаг. Тоног төхөөрөмж шинээр сольж, засвар хийгдэж байна. Гэхдээ хуучин шиг бямба, нямд амралтгүй ажиллахгүй ээ. 
 
-Өнгөрсөн жил Баяжуулах фабрикийн Хөдөлмөрийн аварга болсон санагдана. Шинэ залуу ажилчид өөрийг чинь харж үлгэр дуурайлал авч ажиллаж байгаа. Тэдэнд хандаж юу хэлэх вэ?          
-Ажлаа таслахгүй, өвчлөхгүй, даалгасан үүрэг даалгаврыг цаг тухайд нь чанартай хийгээд, итгэлийг нь алдахгүй байвал хүнд үнэлэгддэг  болчихдог юм байна.
Зөвхөн өөрөөс шалтгаалах учраас хичээгээрэй л гэж хэлье даа.
 
-Таны ажлын байрны анхны багш хэн бэ?
-Би олон багштай. Ажлын мест болгон дээр очихдоо багштай болдог. Би одоо бараг таван мэргэжилтэй болчихлоо шүү дээ. Анхны багш гэвэл  экскаваторын машинч Отгонбаяр, Мөнхбат гэж хоёр хүн бий. 
 
-Таны ажлын онцлог, бахархмаар сайхан нь юу вэ?
-Манай үйлдвэрт 100 тоннын хоёр кран байдаг юм. Нэгийг нь Орос мэргэжилтэн барьдаг. Үнэтэй энэ техникийг ажиллуулдагаараа бахархдаг. Манай краны багш одоо механик хийж байгаа Отгонсүх Германд сургалтанд хамрагдаж энэ краныг эзэмшсэн юм. Би Отгонсүх ахыг дагалдаж кранчин болсон. Нэг үгээр хэлбэл Дотоод тээврийн албандаа бэлтгэгдсэн ажилтан.      
 
-Тэгэхээр “тэнгэрт” ажилладаг залуу байх нь. Таны мэргэжлийн бас нэгэн онцлог нь хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг чанд сахихгүй бол өөрийгөө болон хүн гэмтээх аюултай. Энэ тал дээр хэр анхаардаг вэ? 
-Сэтгэлд анхааруулгын гэрэл байнга асаалттай ажиллана. Энгийн машин барихаас хэцүү. Хаана, яаж зогсохоос эхлээд, цөмрөх газар байна уу, үгүй юу, талбайн болон даах ачааны хэмжээ ямар байгааг тооцож өргөх гээд байнга хянуур байхыг шаарддаг. Дараа нь өөрөө хариуцлага хүлээх учраас бусдадаа ч шаардлага тавьдаг. 
-Хамт олныхоо талаар ямар бодол сэтгэгдэлтэй явдаг вэ? 
-Манай Дотоод тээврийн алба Д.Цагаан-Эрдэнэ даргын удирдлага дор  18 хүний бүрэлдэхүүнтэй ажилладаг. Ер нь гар, сэтгэл нийлсэн ажилч хамт олон. Ихэнх нь залуучууд болохоор ажлын бүтээмж өндөртэй.   
-Та найзын нөхөрлөлийг юугаар хэмждэг вэ? 
-Салбар салбарт найзуудтай. Арван жилийн ангийн, ажлын газрын, их сургуулийн гээд. Тэдэн дунд үнэнч, тууштай, нэг зангаараа байж чаддаг “чулуу” шиг найз олон бий. 
-Ингэхэд ээлжийн амралтаа авсан уу?
- Ирэх 9-р сард амралтаа авахаар төлөвлөж байна. Хөдөө агаар салхинд явж амарна даа.  
 
-Гэр бүлээ танилцуулаач?
-Манайх ам бүл дөрвүүлээ. Эхнэр, охин, хүүгийн хамт амьдардаг. Эхнэр Мягмаржаргал маань Хөдөлмөрийн хэлтэст ажилладаг. Одоохондоо хүүхдүүдээ хараад гэртээ байгаа. Манай том цэцэрлэгт, бага нь зургаан сартай. 
Ажил ихтэй болохоор гэр бүлдээ тэр болгон цаг зав зарцуулж чадахгүй юм. Гэхдээ амарч байх үедээ аль болох хайртай хүмүүстэйгээ хамт байхыг хичээдэг. Гэр бүлийн аз жаргал хамгийн чухал шүү дээ. 
-Цаг зав гаргаж ярилцсанд баярлалаа.       
 

М.ОДГЭРЭЛ    

 

ЗӨВ ЗАЛУУ

02 6-р сар 2015 Нийтэлсэн
Хятадын өмнө зүгийн үйлдвэрлэлийн бүсэд дөрвөн монгол залуу өндөр технологи судлан үйлдвэр бүрийн үүд сахиж, сиймхий гарвал үйл ажиллагаатай нь танилцан дарга мастеруудтай гар барин түншийн харилцаа тогтоож явна. Харь нутгийн хөрс хатуу. Хүний нүд хариулж байгаад үйлдвэрлэлийн процесс, тоног төхөөрөмжийн сери дугаарыг утсаараа бичээд хөөгдөж гарах энүүхэнд. Өндөр хөгжилтэй орны туршлагаас үзэхэд Засгийн газар нь мэргэжлийн чадварлаг боловсон хүчнүүдээ гадаад руу технологийн “хулгайд” томилж явуулдаг. Харин манай залуус улс орноо хөгжүүлэх чин хүслээр өөрсдийн сэтгэл, зориг, хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн урд хөршид технологийн “хулгай” хийж яваа нь энэ. Тэд бол Баяжуулах фабрикийн Цахилгаан хөтлүүр автоматикийн хэсгийн тохируулагч инженер Т.Барс тэргүүтэй нөхөд ээлжийн амралтаа эдэлж явсан нь тэр гэнэ. 10-аад үйлдвэр үзэж 14 хоног аялахдаа богц дүүрэн, боломж асар их байгааг мэдэрч иржээ. Хагас дамжуулагчийн нарийн технологи харсандаа ихэд олзуурхаж байна лээ. Удахгүй нэг юм дуулгах вий. 
Т.Барс эдүгээгээс хоёр жилийн өмнө найзуудтайгаа нийлж Монголын анхны лед гэрлийн үйлдвэрийг Эрдэнэтэд байгуулсан. Одоо энэ үйлдвэрт сард нэг бүтээл мэндэлдэг гээд бодоход ямархан амжилт өөд авирч яваа нь тодорхой. “Эрдэнэт лед- гэрлийн үйлдвэр өнөөдөр Төв, Орхон, Булган, Дархан-Уул, Сэлэнгэ, Хөвсгөл, Архангай, Өмнөговь зэрэг 8 аймгийн хэрэглэгчдийг эрчим хүчний хэмнэлттэй, чанартай гэрлээр хангаж байна. Сүүлийн гудамж, талбайн чимэглэлийн гэрэл, лед дэлгэц, урсдаг самбар, гэрлэн дохио үйлдвэрлэж байгаа нь мэдлэгт суурилсан үйлдвэрлэл хэрхэн өргөжин хөгждөгийн тод жишээ. Түүний ажил амжилттай явахад атаархах хүн мэр сэр гарах. Нэр нь үл мэдэгдэх албан тушаалтнаас хэсэг хугацаанд дарамт иржээ. Гэсэн ч тэр шантарч няцаагүй, шазруун зан гаргаж өширхөөгүй. Хатуу, зөөлний завсарт амжилтаа ахиулж хариу барьсан. Саяхан Улаанбаатар төмөр замд гэрлэн дохионы туршилтын загваруудаа нийлүүлчихээд амьсгаа авахдаа бүтээгдэхүүнээ экспортод гаргах тухай бодож амжсан. Т.Барс өдий залуу насандаа зөв бүхний эхлэлийг тавьж, алс ирээдүйгээ зөв харж, зөв залуустай нөхөрлөж, зөв амьдарч явна. Би түүнээс “Таны нөхөрлөл юун дээр тогтдог вэ?” гэж асуусан юм. Т.Барс “Цагийн аясаар найз шалгардаг. Бүтээе хийе гэсэн сэтгэлтэй, сэтгэлгээтэй бүхэн миний найз” гэж тэр дор нь энгийн хариулсан. Би гэхээс илүү бид, тэд гэж ярих дуртай энэ залуу чадварлаг боловсон хүчин бэлтгэн гаргаж буй Эрдэнэтийн Технологийн сургуулийн эрдэмтэн багш нарт талархаж явдгаа илэрхийлсэн. Лед гэрлийн үйлдвэрт баялаг бүтээж буй залуус бүгд Технологийн сургуулийн бүтээгдэхүүн гэнэ. Мөн Баяжуулах фабрикийн технологийн процессын цахилгаан тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлийг зоригтой эхлүүлж гардан хэрэгжүүлсэн Ш.Гэзэгт, Ерөнхий эрчим зүйч Д.Цагаач, Ш.Төрбат даргаар бахархаж явдаг. Баяжуулалтын тоног төхөөрөмжийг автоматжуулж найд-вартай ажиллагааг хангахад том хувь нэмэр оруулсан түүхэнд тэмдэглэхээр хүмүүс гэж тэднийг магтах. 
Т.Барс ээжийгээ оюутан байхад ОХУ-ын Новосибирска хотод мэндэлжээ. Таван хүүхэдтэй айлын том хүү учир ачааны хүндийг үүрэх хариуцлага түүнд ногдоно. Дархан-Уул аймгийн Шарын голын уурхайн экскаваторын машинч асан аавынхаа удам залгах уурхайчин болсондоо бахархана. Ер нь түүний амжилт, ололт, хөдөлмөр зүтгэл бүхэн өөр бусадтай холбоотой. Ээжийнхээ зөвлөснөөр уулын цахилгааны механикич мэргэжил эзэмшсэн. Ажлын дөр суусан нь Ц.Намжилдорж, Наранбаатар, Д.Оюунцэцэг, Хээрийнбаатар, Лхагвасүрэн, Чинбат, Жаргалсайхан гэх хүмүүсийн ач. Амжилт гаргаж, зохион бүтээсэн бүхэн нь хамт олон, бүтээмж чанарын дугуйлангийн гишүүдийнх нь гавьяа. Лед гэрлийн үйлдвэрийнх нь бүтээгдэхүүн сайн байгаа нь нарийн төхөөрөмжийн программ хийдэг Г.Түвшин инженерийн ур чадвар. Хэзээ ч тэр би хийсэн, миний бүтээл гэж хэлэхгүй. Миний оролцоо өчүүхэн төдий гэж өөрийгөө дарна. Ач мэддэг хүн амжилт гаргадаг гэсэн хуучны үг эрхгүй санаанд бууна.  
“Эрдэнэт” үйлдвэрийн 1000 инженерийн зөвлөлгөөний үеэр бүтээмж чанарын дугуйлангийн шилдэг ахлагчийн номинацид зургаан ажилтан нэр дэвшсэнээс БФ-ийн Цахилгаан хөтлүүр автоматикийн хэсгийн “Энерго мастер” дугуйлангийн ахлагч Т.Барс гурван жилийн хугацаанд 12 төсөл удирдаж хэрэгжүүлсэн  амжилтаар  шалгарч  өргөмжлөл хүртсэн юм. Тэр үргэлж шинийг эрэлхийлж санаачилгатай ажиллахыг эрмэлздэг. Урсгалаар явахгүй юмсан гэж хичээх нь түүний ажилдаа баримталдаг гол зарчим. Хэсгийн дарга Ц.Намжилдорж тулга тойрсон ажлаар дарахгүй “Чөлөөтэй сэтгэ бүтээ” гэж залуусаа уриалан хөглөдөг нь сайшаалтай. Компани оюуны өмчийн бодлоготой болсон нь цаг үеэ олсон сайхан шийдвэр хэмээн тэр онцолсон. “Эрдэнэт” үйлдвэр олон төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг ч зах зээл дээр өрсөлдөж чаддаггүй нь оюуны өмчийн нэгдсэн бодлого байгаагүйтэй холбоотой гэх. Манай мэргэшсэн инженерүүд дэлхийн зах зээл дээр өрсөлдөх чадвартай оюуны бүтээл үйлдвэрлэж чадна, бүтээсээр ч байгаа гэж тэр хэлсэн.   
Өнөөдөр Т.Барс Баяжуулах фабрикийн Бутлан тээвэрлэх, Шүүн хатаах, Урвалжийн хэсэг, Дулааны цахилгаан станцын цахилгаан тоног төхөөрөмжийг хариуцан ажиллаж байна. Олон тоног төхөөрөмж хариуцдаг болохоор асуудал гарна. Технологийн процессыг жигд явуулахын тулд яаралтай засах, бүр болохгүй бол зохион бүтээж аргална. Түүнд удирдлага, хамт олон нь бүрэн итгэдэг учраас “галын шугам” дээр ажилладаг. Соронзон шайбны удирдлагын шкаб эвдрээд захиалахад дараа жил ирэх эсэх нь эргэлзээтэй. Тиймээс өөрсдөө сэтгээд хийчих нь цаг хугацаа хожихын зэрэгцээ хөрөнгө мөнгө хэмнэж байгаа юм. Ийм л бүтээлч хамт олны дунд тэр үйлдвэрлэлийн тасралтгүй үйл ажиллагааг хангах, тоног төхөөрөмжийг автоматжуулах, сул зогсолтыг бууруулах, үргүй зардлыг багасгахад санаачилгатай ажиллан манлайлж байна. 
Сүүлийн үеийн шинэ залуу ажиллагчдаас сурах юм их байна гэж ярьж буй хүнийг анх удаа үзлээ. Т.Барсын хэлж байгаагаар тус хэсэгт хамгийн сүүлд ажилд орсон Эрдэнэбаяр гэх залуу трансформатор ороож туршаад байна гэнэ. Өөрөөр хэлбэл жижиг үйлдвэрлэл явагдаж буй хэрэг. Эрдэнэ-Очир гэдэг залуу гар  утаснаасаа тоног төхөөрөмжийг яаж хянах вэ гээд толгойгоо гашилган оролддог аж. Энд бүтээмж хэрэгжиж байна. Түүний эргэн тойрон шинэ сэргэгээр дүүрэн. Үүнийг олж мэдэрнэ гэдэг бас чухал. Т.Барс “Зөв залуус” клубын гишүүн. Тэд дугуйн зогсоол , ажилчдын цалингийн зээлийн хүү бууруулах, Говилын эх үрсийн цэцэрлэг, Эрүүл мэндийн зам зэрэг олон сайхан ажил санаачлан хэрэгжүүлсэн. Зөв санаа бүхэн зөв үйлийг дагуулж зөв хөгжил өөд хөтөлдөг. Тэр залуу хүн ажилсаг байх ёстой гэж хэдэнтээ хэлнэ лээ. Олон жилийн хойно эргэж хараад үүнийг би хийсэн юм шүү дээ гэж бахархах үнэт зүйлтэй байхыг хичээдэг гэнэ. Хайртай эхнэр, хоёр хөөрхөн үрдээ цаг зав бага гаргадагтаа сэтгэл зовинодог ч ирээдүйн сайн сайхных нь төлөө аав нь залуу насаа зориулж яваа болохоор өег явна. Өндөр технологи шингэсэн олон сайхан үйлдвэр Эрдэнэтэд байгуулах мөрөөдөл өвөрлөн зөв бүхэн рүү тэмүүлж яваа Т.Барсдаа ажлын амжилт хүсье. 
М.ОДГЭРЭЛ

 

Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн

Олон нийттэй харилцах албаны цахим хуудас

           

 

 

Зургийн цомог