Эрдэнэт мэдээ

   

×

Анхааруулга

JUser: :_load: Unable to load user with ID: 927

     Энэ удаа бид Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн Залуучуудын холбооны тэргүүн Т.Мөнхбаттай ярилцлаа.

     -Сайн байна уу? Сайхан хаваржиж байна уу?
     -Тавлаг байна.
     -Эхлээд та манай уншигчдад өөрийгөө танилцана уу?
     -Юуны өмнө танай сонины уншигчдад энэ ярилцлага хүрэх өдрийн мэнд хүргэе. Намайг Тогоочийн Мөнхбат гэдэг. 2005 оноос би Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн Инженерийн зураг төслийн төвийн Механикийн товчоонд зохион бүтээгч инженерээр ажиллаж байна.
     -Та өөрийн ажил мэргэжил, хамт олныхоо талаар ярина уу?
     -Манай хамт олон оюунлаг сэтгэлгээтэй, компьютер графикийн чиглэлээр зураг төслийн ажлыг чанарын өндөр түвшинд хийж гүйцэтгэдэг, Монголдоо төдийгүй гадаадын орнуудад уралдаан, тэмцээнд амжилттай оролцдог чадварлаг  зохион  бүтээгч ин женерүүд байдаг. Тиймээс компанид гадаад улс орноос ирдэг бараа бүтээгдэхүүнийг монголд үйлдвэрлэж, технологитоо нэвтрүүлэх, нутагшуулах ажилд шинэ санал санаачилга гарган, өргөтгөн шинэчилж, өөрийн нөхцөлд зориулан зохион бүтээн ажилладаг хамт олон.
     -Эрдэнэт үйлдвэрийн Залуучуудын холбооны талаар товч мэдээлэл өгөхгүй юу? Манай үйлдвэрт хэчнээн залуучууд ажиллаж байна вэ?
     -Манай Залуучуудын холбоо нь компанийн нийт залуу ажилчдыг хөгжүүлэх, урлаг, спорт, ажил мэргэжлийн онцлогт нь нийцсэн, нийгмийн олон талт үйл ажиллагааг зохион байгуулж, залуусын эрх ашиг, хүсэл сонирхлыг илэрхийлэх зорилготой төрийн бус байгууллага юм. 18-40 насныхныг залуучууд гэж үздэг. Манай компанийн хувьд нийт 3136 залуу байна. Үүний 2180 буюу 69 хувийг эрэгтэй, 956 буюу 31 хувийг эмэгтэйчүүд эзэлж байна. Сүүлийн жилүүдэд залуучуудын тоо нэлээдгүй өссөн. 2014-2017 онд үйлдвэрт шинээр 1110 залуу ажилд орж, компани залуу боловсон хүчнээр “цус сэлбэлээ”.
     -Энэ онд Залуучуудын холбоо ямар ажил хийхээр төлөвлөөд байна вэ?
     -2017 онд манай Залуучуудын холбооны гүйцэтгэх ажлын төлөвлөгөө гарсан. Нийт 6 ангилалд 56 ажил тусгагдсан байгаа. Монгол улсад Уул уурхайн салбар үүсч хөгжсөний 95 жилийн ой, ирэх жил тохиох Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн 40 жилийн  ойг угтан Бүтээмж дээшлүүлэх, импорт орлох бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх санал санаачилгыг дэмжих зорилгоор залуучуудын өмнө тулгамдаж буй асуудлын талаар удирдах зөвлөл, цех, хэсгийн тэргүүлэгчдээс гаргасан саналыг нэгтгээд байна.
     -Залуучуудын холбооны төсөв санхүүг хэрхэн шийдвэрлэдэг вэ?
     -2017 оны төлөвлөгөө, төсвийг Ерөнхий захиралд хүргүүлсэн. Зөвхөн Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-иас санхүүжихээс гадна компаниас хэрэгжүүлж буй төсөлт хөтөлбөрт хамрагдан, цех хэсгээс гарсан шинэ санал санаачилгыг хэрэгжүүлэн ажиллахад залуучуудын оролцоог нэмэгдүүлэх, ажлын бус цагаар ажиллан санхүүгийн боломжоо дээшлүүлэхэд чиглэсэн ажлуудыг зохион байгуулахаар компанийн удирдлагуудад санал хүргүүлсэн. Бидний ажлыг дэмжинэ гэдэгт итгэлтэй байна.
     -Хамтын ажиллагаа аль хэр өргөжиж байна вэ?
     -Энэ оныг бид “Бүтээлч - хамтын ажиллагааны жил” болгон зарласан.  Иймээс уул уурхайн компаниуд, Монголын залуучуудын холбоотой ажил мэргэжлийн туршлага солилцох, шинэ техник технологийг судлан үйлдвэрт нэвтрүүлэх,  залуусаа хөгжүүлэх зорилгоор  хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэн ажиллана. УБТЗ-ын Залуучуудын төв байгууллагатай хамтран “Шинэ бүтээл ашигтай загвар” сэдэвт туршлага солилцох уулзалт зохион байгуулах бэлтгэл ажилдаа ороод байна.  
     -Тэгвэл ойрын хугацаанд ямар ажлууд хийх вэ?
     -Бид төсөв санхүүгийн асуудал шийдвэрлэгдээгүй ч зохион байгуулж буй ажлууд дээр шинэ залуу ажилчдыг хамруулахад анхаарч ажиллалаа. Ойрын хугацаанд компанид шинээр ажилд орж буй залуучуудад Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-иар бахархах үзлийг төлөвшүүлэх, залуучуудын нийгмийн идэвхийг нэмэгдүүлэх, сайжруулахад чиглэсэн ажлыг зохион байгуулна. Мөн цех, хэсгийн Залуучуудын зөвлөлийг өргөтгөж тэргүүлэгч, нарийн бичгийг шинээр сонгох хурлыг зохион байгуулна. Залуучуудын холбооны Тэргүүлэгч, нарийн бичгийн дарга нарын олон нийтийн ажил дахь оролцоо, манлайллыг дээшлүүлэх, багаар ажиллах чадварыг сайжруулах зорилгоор сургалт форум  зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Компанийн удирдлагуудтай уулзаж Залуучуудын холбооны бодлого чиглэлийг танилцуулна.
     -Сониноор дамжуулан залуучууддаа хандаж хэлэх таны үгийг сонсъё?
     -“Эрдэнэт” үйлдвэрийн ажилтан та бүхний өмнө манай Залуучуудын холбооны үүд хаалга цаг үргэлж нээлттэй байх болно. Та бүхэнд ажлын өндөр амжилт, эрүүл энх, аз жаргал, хорвоогийн хамгийн сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.


                                                               Т.БАТЧУЛУУН






 

    

     Ажил мэргэжилдээ эзэн нь байж, түүгээрээ овоглож явах хүмүүн бидний нэгэн том бахархал байдаг. Тэрхүү бахархлыг өөрийн амьдрал, ажил үйлсээрээ тодоос тод зурж, Эрдэнэтийн эмнэлэг сувиллын бага эмч Нарантуяа хэмээн олноо танигдсан эрхэм бүсгүйн тухай энд өгүүлье. Эрдэнэт сувиллын бага эмч Х.Нарантуяа Булган аймгийн Баян-Агт сумын унаган охин. Түүний төрсөн нутаг нь хэн хүний хараа булаам байгалийн үзэсгэлэнт Цант уулын өвөр бэл, Хануйн голын ногоон дэнж. Энэ л сайхан газар усанд  тэрээр нутгийн  түмэндээ  “нөхөр Хаян” хэмээгдэн,  нямбай чамбайгаараа гайхагдсан Хаянхирваагийн ууган охин болон мэндэлсэн юм.  Харин ээж Цэгмид нь намуухан дөлгөөхөн аальтай, ажилч хичээнгүй эмэгтэй. Ийм л нутаг усандаа хүндлэгдсэн, төлөв түвшин удмын үр сад болоод ч тэрүү тэр хөдөлмөрч, элгэмсүү цайлган цагаан сэтгэлтэй, тусархуу нэгэн болж өсч торнижээ. Х.Нарантуяагийн бага нас бусад хүүхдийн л адил хурга ишигтэй хөөцөлдөж, 2 дүүтэйгээ хөтлөлцөж тоглосон хөдөөгийн ногоон талд өнгөрсөн юм.
     Тэрээр  дунд сургуулиа төгссөний дараа 1982-1984 онд Булган аймгийн Нэгдсэн эмнэлэгт асрагчаар ажиллаж, тэндээсээ Дархан хотын Анагаах ухааны дунд сургуульд эх баригч, бага эмчийн мэргэжлээр элсэн суралцах болсон нь түүнийг  ард түмнийхээ эрүүл мэндийг манах их үйлсийн  аянд эргэлт буцалтгүй хөтөлсөн байна. Сургуулиа амжилттай төгссөн залуухан бага эмч мэргэжлийн ажлаа өөрийн төрсөн нутаг Баян-Агт сумаасаа  эхэлж,  улмаар Булган аймгийн Өлзийт сумын эрүүл мэндийн төвд үргэлжлүүлсэн юм. Тэрээр энд эх баригч бага эмчээр ажиллахдаа төрөх насны болон эх нярайн эмэгтэйчүүдийн яаралтай тусламж үйлчилгээг үзүүлж, ажлын өндөр хариуцлагатай, мэдрэмж, чадвараа дайчлан ажилласнаар 628 хүүхдийн хүйн ээж болж, “Тэргүүний эх баригч”-аар шалгарч байлаа.  
     Олон зуун эх үрийн нандин холбоог уйгагүй хөдөлмөр, сүүн цагаан сэтгэлээрээ хэлхэж, тэдний  эрүүл мэндийн төлөө цаг наргүй зүтгэж явсан нь хөдөөгийн ард олны зүгээс “Алтан гарт эх баригч” алдрыг түүнд авчирсан юм.
     Хүний амьдрал гэдэг хүсэл зорилгынхоо төлөө хийж бүтээхээр тэмүүлж яваа  хэн бүхэнд ивээл өгөөжөө харамгүй хайрладаг учиртай. Х.Нарантуяа эмчийн эрүүл энхийн манааны ажил үйлс Монголчуудын 20-р зууны манлай бүтээн байгуулалт Эрдэнэтийн уурхайд үргэлжлэх ерөөлтэй байлаа. Тэрээр 1993 онд “Эрдэнэт” үйлдвэрийн эмнэлэг сувиллын албанд бага эмчээр ажилд орж, тэр цагаас хойш энэ хамт олны нэгэн эд эс нь болон уурхайчдынхаа эрүүл мэндийг сахин хамгаалах үйлсэд 24 дэх жилдээ мөр зэрэгцэн ажиллаж явна.  
     Тэр эдүгээ “Эрдэнэт” сувилал цогцолборын Түргэн тусламжийн тасагт харьяалагдаж, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Авто тээврийн байгууллагын төрөл бүрийн маркийн авто машины тээвэр болон засварын хэсэгт  бага эмчээр ажиллаж байна. Үүрийн 5 цагаас түүний ажил эхэлнэ. Өглөөний ажилдаа яарч сандран ирэх жолооч, засварын ажилчдад  цөөн хормын дотор өөрийн мэдрэмж, ажиглалт, мэргэжлийн ур чадвар, туршлага дээр тулгуурлан үзлэг хийж, ажилд нь гаргадаг түүний хариуцсан ажил маш нарийн онцлогтой бас хариуцлагатай. Өөрөөр хэлбэл, түүний ажилд “арын хаалга” гэсэн ойлголт байхгүй. Нэг л дутуу дулимаг, анхааралгүй хандвал тухайн ажилтанд төдийгүй өөр олон эрсдлийг дагуулж болох учраас тэрээр цаг ямагт өндөр хариуцлага, шаардлагын дор ажилладаг юм.  Тиймээс ч түүний энэхүү хичээл зүтгэл нь  согтууруулах ундаа хэрэглэсэн болон согтуу жолооч, ажилчин ажлын байранд нэвтрэх боломжгүй болж, тус тээврийн хэсэгт  осол авааргүй ажлын байрны орчныг бүрдүүлэхэд том хувь нэмэр болсон байна.  
     Х.Нарантуяа эмч ажил дээрээ нэг ч хором зүгээр суудаггүй. Жолооч нар болон ажилчдынхаа эрүүл мэнд, илэрч байгаа өвчний шинж тэмдэг, зовиурт байнга санаа тавьж, урьдчилан сэргийлэх, анхан шатны тусламж үйлчилгээг цаг алдалгүй хүргэж, зөвлөгөө өгч нягт нямбай ажилладаг. Тиймдээ ч тэр олон арван техникийн ажилчдынхаа эрүүл энх байх, аюулгүй байдалд ажиллаж хөдөлмөрлөх “виз”-ийг нь дарж, төчнөөн хэмжээний айл өрхөд амар амгалан, аз жаргал бэлэглэж явна. Хариуцсан ажил, эзэмшсэн мэргэжилдээ эзэн байхын шилдэг бөгөөд бахархалтай жишээ энэ буюу.   
    Эрдэнэт сувиллын Х.Нарантуяа эмч аз  жаргалыг алган дээрээ ургуулж яваа сайхан эмэгтэй. Тэрээр хүний халамжит хань, алаг үрсийн хайртай  ээж, анд нөхдийн сайн  найз. Түүний хань нь “Эрдэнэт” үйлдвэрийн анхдагч, чадварлаг  инженерүүдийн нэг Монгол улсын зөвлөх инженер, техникийн ухааны доктор Д.Цогтхангай. 2 охин, 1 хүүтэй тэрээр 2 хөөрхөн ач, зээгийн эмээ болжээ.
    Ажлаа хийсэн шиг хийж, амьдралаа эмэгтэй хүний хатан ухаанаар зөв авч яваа тэрээр бас нэгэн буянтай үйлс эрхэлдэг юм. Энэ бол түүний унасан газар, угаасан усны нэрээр нь нэрлэсэн бариа заслын “Цант гол” эмнэлэг. Уламжлалт эмчилгээний гайхамшиг суваг анагаах увдисыг өөрийн унаган авьяас дээр түшиглэн эзэмшиж, өвчиндөө шаналсан олон хүнд тусалж яваа буянтан, ариун мутрын эзэн.
     Үндсэн ажлынхаа зэрэгцээ ард түмэндээ бариа заслын эмчилгээг хүргэж, мянга мянган хүнийг өвчин зовиураас нь салгаж, амьдралд нь дэм тус болсон түүнд олон олон үйлчлүүлэгчид нь баяр талархлаа илэрхийлсээр...


М.БАЛЖИННЯМ

     Урин дулаан улирал ирж, ихэнх ажиллагч ээлжийн амралтаа авах дөхсөн цаг үетэй холбогдуулан ээлжийн амралтын мөнгийг хэрхэн бодох, хэдийд ээлжийн амралт авах эрх үүсдэг талаар компанийн цалин, нийгмийн даатгалын товчооны нягтлан бодогч Л.Дэлгэрмаагаас тодрууллаа.

     -Ээлжийн амралтын мөнгийг хэрхэн тооцдог вэ?
     -Ээлжийн амралтын олговрыг тодорхойлохдоо амралт олгохын өмнөх 12 сарын цалин хөлсний нийлбэрийг 12-т хувааж нэг сарын дундаж цалин хөлсийг гаргадаг. Энэ тоог  сарын ажлын өдрийн тоонд хувааж нэг өдрийн дундаж цалинг тооцон гаргана. Нэг өдрийн дундаж цалин хөлсийг ажилтны ээлжийн амралтын өдрөөр үржүүлэн ажилтанд олговол зохих ээлжийн амралтын олговрын хэмжээг тодорхойлно.
     -Ажилласан хугацаа нь жил хүрэхгүй тохиолдолд яах вэ?
     -Ажилласан хугацаа нь 12 сар хүрээгүй бол түүний ээлжийн амралтын олговрыг ажилласан хугацааны дундаж цалин хөлсөөр тооцно. Жишээ нь: ажилтан А  2016 оны арван нэгдүгээр сарын 1-нд ажилд ороод 2017 оны долдугаар сарын 1-нээс ээлжийн амралтаа эдлэхээр бол түүний нийт ажилласан 8 сарын дундаж цалин хөлсний хэмжээгээр тодорхойлно гэсэн үг.
     -Ээлжийн амралтын олговроос шимтгэл суутгал авах уу?
     -Авна. Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд зааснаар хөдөлмөрийн гэрээнд заасны дагуу авч байгаа үндсэн цалин, нэмэгдэл хөлс, нэмэгдэл, шагнал, урамшуулал, амралтын олговор, тэтгэвэр, тэдгээртэй адилтгах бусад орлогод албан татвар ногдуулдаг.
     -Ээлжийн амралтын хугацаанд баярын өдрүүд орох уу?
    -Орохгүй.  Нийтээр амрах баярын өдрүүд, долоо хоногийн амралтын өдрүүд, жирэмсний болон амаржсаны амралт, хөдөлмөрийн чадвар түр алдсан хугацаа, ажил олгогчоос албан ёсны чөлөөтэй байсан хугацааг ээлжийн амралтын үргэлжлэх хугацаанд оруулж тооцдоггүй.
     -Ээлжийн амралт ямар хугацаатай байдаг вэ?
     -Ээлжийн амралт үндсэн ба нэмэгдэл амралтаас бүрдэнэ. Үндсэн амралтыг хэдэн жил ажилласнаас хамаарахгүйгээр ажилтан бvр эдэлдэг. Ээлжийн амралтын үндсэн хугацаа ажлын 15 өдөр байдаг.
     -Нэмэгдэл амралтын талаар тайлбарлана уу?
     -Ээлжийн үндсэн амралт дээр ажилласан жилээс нь хамааран нэмэгдэл амралт олгодог. Хөдөлмөрийн хэвийн нөхцөлд ажиллаж байгаа бол 6-10 жилд ажлын 3 өдөр, 11-15 жилд ажлын 5 өдөр, 16-20 жилд ажлын 7 өдөр, 21-25 жилд ажлын 9 өдөр, 26-31 жилд ажлын 11 өдөр, 32, түүнээс дээш жилд ажлын 14 өдрийн нэмэгдэл амралт авна.
     -Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллагсдын нэмэгдэл амралтын талаар дэлгэрүүлбэл?
     -Хөдөлмөрийн хэвийн бус нөхцөлд ажиллаж байгаа ажилтанд түүний ажилласан хугацааг харгалзан дор дурдсан нэмэгдэл амралтыг хамтын гэрээнд зааснаар олгоно. 6-10 жилд ажлын 5 өдөр, 11-15 жилд ажлын 7 өдөр, 16-20 жилд ажлын 9 өдөр, 21-25 жилд ажлын 12 өдөр, 26-31 жилд ажлын 15 өдөр, 32 түүнээс дээш жилд ажлын 18, түүнээс дээш өдрийн нэмэгдэл амралт авна.
     -Ээлжийн амралтыг жил бүр эдлэх боломжтой юу?
     -Тиймээ. Ажилтан жил бүр ээлжийн амралт эдлэх ёстой. “Жил” гэдэгт ажилтан тухайн ажилд анх орсон өдрөөс эхлэн дараа оны мөн сарын мөн өдөр хүртэлх хугацааг ойлгоно. Үүнийг ажлын жил гэдэг. Тодруулбал, ажилтан 2016 оны тавдугаар сарын 8-нд ажилд орсон бол 2017 оны тавдугаар сарын 8 хүртэлх хугацаа нь түүний ажлын жил болно. Энэ хугацааны дотор ажилтан ээлжийн амралтаа эдэлсэн байх ёстой.
    -Ээлжийн амралтыг хэдий хугацаанд ажилласны дараа авах эрхтэй болох вэ?
     -Ер нь хэдийд ч авч болно. Ажилтныг ямар хугацаагаар ажиллуулсны дараа хэдийд ээлжийн амралт олгох болон хоёр амралтын хоорондох хугацааг хамтын гэрээ, хөдөлмөрийн дотоод журмаар  зохицуулдаг.
    -Хүүхэд асрах чөлөө дуусч, ажилдаа ороод дөрвөн сар болсон эх ээлжийн амралтаа бүтнээр нь авч болох уу?
     -Болно. Ээлжийн амралт бодож олгох тухай зааварт зааснаар хэрвээ ажилтан ажлаас халагдах тухай асуудал тавигдаагүй бол түүний ээлжийн амралтыг ажилласан хугацаанд ногдуулж биш ажлын бүтэн жилээр тооцож олгохоор тусгасан байдаг.
     -Хэрэв ажлаас халагдаж байгаа бол ажилтны ээлжийн амралтын тооцоо хийж, ээлжийн амралтын мөнгө олгох уу?
     -Ажилтан халагдах үед ажил олгогч нь ээлжийн амралтын тооцоог заавал хийнэ. Ээлжийн амралтын тооцоог дор зааснаар хийнэ. Үүнд: а/ ажилтанд ажилласан хугацаанд нь ногдох амралтын тооцооны дагуу мөнгөн олговор олгох, б/ ажилтнаас суутгал тооцох.
     -Өөр байгууллагад шилжин ажиллах бол ээлжийн амралтыг хаанаас авах вэ?
     -Нэг аж ахуйн нэгж, байгууллагаас нөгөөд шилжин ажиллаж буй ажилтан урьд ажиллаж байсан байгууллагатай ээлжийн амралтын тооцоог заавал хийж дуусгана. Ажилтанд жил бүр ээлжийн амралт олгож биеэр эдлүүлдэг. Харин ажлын зайлшгүй шаардлагаар ээлжийн амралтаа биеэр эдэлж чадаагүй ажилтанд мөнгөн урамшуулал олгож болно. Мөнгөн урамшуулал олгох журмыг хамтын гэрээ,  ажил олгогчийн шийдвэрээр зохицуулна.
     -Хэрэв зургаан сар ажиллаад ээлжийн амралт авбал ажилласан хугацаагаар нь  тооцож олгох уу?
     -Үгүй. Хэрвээ ажилтан ажлаас халагдах тухай асуудал тавигдаагүй байгаа бол түүний ээлжийн амралтыг ажилласан хугацаанд нь ногдуулж биш ажлын бүтэн жилээр тооцож олгоно. Тухайлбал, ажлын 15 өдрийн үндсэн амралт болон нэмэгдэл амралтыг бас тооцно гэсэн үг.
     -Хэвийн болон хэвийн бус нөхцөлийн аль алинд ажиллаж байсан бол нэмэгдэл амралтыг яаж тооцох вэ?
    -Хөдөлмөрийн хэд хэдэн нөхцөлд хөдөлмөрлөсөн ажилтны нэмэгдэл хоногийг олгохдоо хэвийн болон хэвийн бус  нөхцөлд ажилласан хугацааг тус тусад нь тооцон нэмж,  нэмэгдэл хоногийг тооцдог.
     -Ээлжийн амралт олгохгүй тохиолдол байдаг уу?
    -Байна. ЭМНХ-ын сайдын 166 дугаар тушаалаар батлагдсан “Ээлжийн амралт олгох заавар”-т дараах тохиолдлуудад ээлжийн амралт олгохгүй гэж заасан байдаг. Цэргийн жинхэнэ алба хаасан, тэтгэмжтэй чөлөөтэй байсан, техник мэргэжлийн сургуульд суралцсан, зургаан сараас дээш хугацаагаар мэдлэг, мэргэжлээ дээшлүүлэхээр суралцсан эдгээр хугацаанд ээлжийн амралт олгохгүй. Жишээлбэл, ажилтан 2016-2017 онд  6 сар мэргэжил дээшлүүлэх сургалтад хамрагдсан бол энэ  хугацаа нь амралт бодогдох 12 сарын хугацаанд орохгүй гэсэн үг.


Я.ЭНХТУЯА

    

      Тэр жил холын нутгаас ерөөлөөр учирсан ханьтайгаа эрдэнэсийн хотод хуримлах болж хамгийн сайн хөтлөгчийн эрэлд гарсан юм. Ёстой захын хүн “Батбаяраар л хөтлүүл, харин цаадах чинь олдохгүй, амжихгүй л байж мэднэ дээ” гэх. Хөөцөлдсөөр яваад “Гендирекци”-ийн гадаа анх нүүр тулан уулзаж байснаа тод санаж байна. Олон жил алсарсан ч эгээ өнөөдрийнх шиг ийм л царай зүс, бие хаатай, эрс шулуун, итгэл төгс яриатай нөхөр байж билээ. Харин ч мань хүн одоо сэтгэл санаа, стиль имижийн хувьд залуужсан байж мэднэ. Миний зорьсон хэрэг тэр үед бүтээгүй л дээ. “Танай хурим манай нутгийн зөвлөлийн үйл ажиллагаатай яг нэг өдөр давхцах юм байна. Уучлаарай, амжихгүй нь” гэж хэлээд шийдэмгий алхаад явчихаж билээ. Араас нь харамсангуй удаан харж зогсохдоо ирээдүйд журмын нөхөд бололцон нэгэн үйлс, зорилгын төлөө мөр зэрэгцэн ажиллана чинээ хэн санахав. Иймдээ л хүний амьдрал таашгүй, баялаг юм.  
     А.Батбаярыг аль нутгийнх болохыг мэдэх хүн ховор болов уу. Учир нь тэр нутгийн зөвлөлүүдийн шинэ жил, үйл ажиллагааг хөтлөхдөө “Манай Завхан...”, “Манай Хөвсгөлийнхөн...” гэж элгэмсэх. Хүмүүс гайхаж эргэлзэнэ, зарим нь өөрийн нутагт хамаатуулах гэж булаацалдан мөрийцөнө. Угтаа бол эцгийн талаа баривал Архангайн гаралтай, эхийн удам судрыг хөөвөл Төв аймгийнх, хүй тасдаж хүний орчлонд ирсэн газар нь Улаанбаатар, өссөн нутаг нь Орхон аймгийн Хялганат хороо, ажил хөдөлмөрийн гараа, анхны амьдрал эхлүүлсэн нь гэвэл Хөвсгөл аймгийн Хатгал хот болоод явчихна. Дов жалгын, талцаж хуваагдсан үзэлд угаас дургүй нэгэн болохоор иймэрхүү хүртээмжтэй харьяалалтай. Гэсэн ч нас нэмэхийн хэрээр сэтгэлийн уяас татагдаж аавынхаа нутаг Архангай аймгийн Цэцэрлэг сум руу гүйх болсон дуулдана. Нялх сэвлэгтэй байхад нь хорвоогоос буцсан аавынх нь хүслээ шивнэсэн, энергиэ шингээсэн “диваажин” хойно арга ч үгүй биз. Түүний аав Л.Алтангэрэл түүх, нийгмийн ухааны багш мэргэжилтэй, Архангай аймгийн намын хороонд ажилладаг байжээ. Улс төрийн өөрчлөлт шинэчлэлийн төлөө тууштай тэмцдэг, уран илтгэгч байсан бөгөөд намаа шүүмжилсэн хэргээр нутаг заагдан Чулуут суманд очиж сургуулийн захирлаар ажиллаж байхдаа хариуцсан эрдмийн өргөөгөө Улсын тэргүүний сургууль болтол хөгжүүлсэн гавьяатай. Харин ээж нь тогооч, цэцэрлэгийн багш байсан болохоор А.Батбаяр албаны хоол “буудаж” өссөнөө хааяахан дурсана. Түүнийг 2-р ангийн сурагч байхад аав нь ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Ээж нь том ахыгаа бараадан Нийслэл рүү нүүх шийдвэр гаргаснаар эднийх Био комбинатын айл болж. Зургаан хүүхэдтэй айлын хоёр дахь хүү гэлээ ч өрх тэргүүлэн гурван охин дүүгээ хүний царай харуулахгүй тордон бөөцийлөх үүрэг хувааригүй түүнд ноогдсон гэдэг. Учир нь спортоор “өвчилсөн” ах нь тэмцээнээс тэмцээн рүү аймаг хот алгасан явж гэрийн бараа харахгүй. Намар болоход А.Батбаяр гэрийнхээ ойролцоогоос мойл түүн зарж өөрийнхөө болон дүү нарынхаа хичээлийн хувцас, хэрэглэлийг ээжийнхээ гарыг харалгүй бэлдчихнэ. Сургууль, нийгмийн ажилд идэвхтэй, урлаг, спортын олон төрлөөр хичээллэдэг, хөдөлгөөнтэй сүрхий хүүхэд байсан нь одоогийн зан байдлаас нь илт. 5-р ангийн сурагч байхдаа Д.Нацагдоржийн “Од” шүлгийг уншин уралдаанд оролцож Ажилчны районы аварга болсон нь хожим хөтлөгч, сэтгүүлч болох авьяас цухуйсны илрэл байсан гэлтэй. Тэр цагаас хойш олон уралдаан тэмцээнд түрүүлж, “Найрамдал” зусланд амрах эрхийн бичгээр удаа дараа шагнуулж, бат илэрхийлэл уншдаг, сургуулийн концерт хөтөлдөг гол сурагч болсноор олны дундаас онцгойрон багш нарынхаа итгэлийг хүлээв. Харин сурлагаар гавихгүй, “алтан 3”-ын эзэн байснаа тэр нуудаггүй. 1985 онд сургуулиа дүүргэж, Багшийн сургуульд элсэхэд нь аавынх нь ангийн хүүхэд болох захирал нь пионерийн удирдагч мэргэжил рүү зүглүүлэн зөвлөсөөр сонгуулсан нь чадварыг нь таньсан төдийгүй алсдаа хэрэг болох боловсон хүчин хэмээн тоож бэлтгэсэн бодлого ч юм бил үү. Оюутан байхдаа сурахын зэрэгцээ Эмнэлэг гэгээрлийн соёлын ордонд дагалдан жүжигчнээр ажиллаж, “Говийн зэрэглээ” киноны Арслангийн дүрээр олонд танигдсан, найруулагч Г.Доржсамбууд ихэд тоогдон Хэнтий аймгийн сумдаар тоглолтоор явж байснаа тэр дурсах дуртай.
     1989 онд шинэхэн диплом өвөртөлсөн залуухан сэхээтэн Хөвсгөл аймгийн Хатгалд сургуулийн Эвлэлийн хорооны даргаар очжээ. Тэнд ердөө таван сар ажиллаад Хатгал хотын Эвлэлийн хорооны дарга болон дэвшсэн ч 1990 оны ардчилсан хувьсгалын үр дүнгээр эвлэл бутрахад эргээд сургуульдаа багшаар ирж.  Сэтгэлийн хөдлөл нь ил хүний санаа цагаан, үйлс гэгээн, үргэлж өөдөө заяатай явдаг гэж би боддог. Баагий тийм л хүн. Ямартаа л сурагчдадаа амаргүй том “амьтан” хичээл зааж байтал гаднаас өөрт нь болон шавь нарт нь цэргийн зарлан дуудах хуудас хамт ирэхэд хүүхдүүдтэйгээ дарвиад хугацаат цэргийн албанд мордчих вэ дээ. Зэвсэгт хүчний Их бууны ангид очмогцоо багш мэргэжилтэй, Эвлэлийн хорооны дарга байсан энэ тэр тодотгол нь нөлөөлж шууд бага түрүүч цол хүртжээ. Хөгшин цэрэг шавь нартайгаа “он жавууд” болсныг ч хэлэх үү эх орны хөвгүүдийг жинхэнэ журамлаж, тэдний тархинд, зүрхэнд соёлын үр тарьж явсан нь тодорхой. Тийм ч учраас ахлах дэслэгч цолтой, улиран ажиллах урилгатай халагдсан биз.
     А.Батбаяр 1994 онд хөгжил дэвшил дөт Эрдэнэтийг зорьж ирсэн. Хаана ч, хүнтэй үг хэлээ амархан ололцдог, өөрийн чадахаа илүү гартал хийчихээд, орон зайгаа дархалж орхидог нь түүний онцлог. Тэрээр “Уурхайчин” соёлын ордонд гэрээт хөтлөгчөөр ажилласнаар Эрдэнэтчүүдэд дэндүү амархан танигдсан. 1994-2005 онд Орхон аймагт зохион байгуулагдсан том, жижиг бүхий л үйл ажиллагаа А.Батбаярын хөтлөлтгүйгээр болдоггүй байлаа. Үнэндээ Б.Батбаярын тайз эзэгнэлийн үе байсан гэж хэлж болно.   
     Түүнийг итгэл даах, сэтгэл гаргах, зүтгэж чадах уран бүтээлч гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. 2004 онд УИХ-д нэр дэвшсэн Монгол улсын гавьяат уурхайчин Ч.Ганбаатарын сонгуулийн сурталчилгаанд ажиллахдаа өөрийгөө анх үнэд хүргэсэн гэдэг. Тухайн үед үнэгүй голдуу, хааяа нэг шил архиар “юм” хөтөлж явсан сэтгэл гундуухан он. Тэр үед Ч.Ганбаатар гавьяаттай 2,5 сая төгрөгийн гэрээ хийсэн нь өндийх итгэл хайрласан хишиг байсан гэлтэй. Мань хүн бол өнөөх “Энэ хүүхнүүд үү” кинонд “4 дугуй хүсээд 2-ыг нь цохуулж авна” гэж гардаг шиг тооцсон хэрэг. Харин хүний хөдөлмөр, ур чадварыг үнэлж сурсан ясны уурхайчин энэ бодлогыг ойлгоогүй нь аргагүй. Тэр тусам өөрийгөө өндөр үнэлсэндээ гэмшин үүрэгт ажлаасаа өөр юуг ч хамаагүй хийж өгмөөр санагддаг байсан гэх. Хүний итгэлийг зүтгэлээр хариулах ухаан байна гэдэг агуу сэтгэлийнх. Гавьяатаас авсан мөнгөөрөө тэр үеийн гоё машин “Аксент” авч уначихаад хот хооронд таксинд явдаг болжээ. Нэг өдөр замд гарах санаатай хүнээ ачаад зогсож байтал “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Маркетинг, мэдээллийн хэлтсийн дарга асан Д.Галбаатар өрөөндөө дуудаж. “Ямар үйл ажиллагаа, хаана болох юм бол. Хөтлүүлэх нь дээ...” гэх ухааны юм бодсоор явж очвол “Чи радио хөтлөөд, мэдээ бичиж чадах уу?” гэж. Эргэлзээгүй шууд “Чадна” гэж хариулснаар энэ албанд радиогийн бүр редактороор ажилд орсон гэдэг. Ер нь А.Батбаяр өөрийн хүчин чадлыг бүрэн гүйцэт үнэлж чаддаг нь түүний давуу тал. Анх сэтгүүлч, редактор гэж юу хийдэг, хэн болохыг ч  ялгаж мэдэхгүй нөхөр орж ирсэн бол одоо “Танай гэрт”, “Түүдгийн дэргэд”, “Томилолт”, “Үгийн увдис”, “Бид чадна”, “Буяны мөрөөр” зэрэг радио, телевизийн өөрийн гэсэн 20 орчим нэвтрүүлгийг мэргэжлийн түвшинд бэлтгэн олны хүртээл болгож байна. Түүнээс гадна “Эрдэнэт” телевизийн өдөр тутмын мэдээ түүний шүүлтээр дамжин эфирт цацагддаг. Мөн хамт олноо удирдан, телевизийн шууд дамжуулалтуудыг чадварлаг зохион байгуулсаар явна. А.Батбаярын олны дундах нэр хүнд нөхдөд нь хэрэг болох нь бий. “Тэр эмчид үзүүлэх гэсэн юм, хэлээд өгөөч”, “Хүүхдээ тэнд ажилд оруулмаар байна, туслаач”, “Бид цайндаа явж амжихгүй ажиллаж байна, хоол яах вэ..” гээд албатай, өртэй мэт нэхнэ, дагана. Энэ бүхэнд том хар утсаа шүүрэн авч хэн нэгэн рүү шууд залган асуудлыг шийднэ.
     Ийм л итгэл, зүтгэл, сэтгэлтэй эрхэм хүмүүн манайд ажилладаг. Үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаа хийгээд баялаг бүтээгчдийнхээ ажил, амьдралыг сурталчлах үйлсэд түүний гаргасан амжилт, уран бүтээл, хариуцаж зохион байгуулсан ажлыг компанийн удирдлага үнэлж Хөдөлмөрийн аваргын шагналаа хүртээсэн. Олон удаа “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Хөдөлмөрийн аваргуудыг тодруулах ёслолыг хөтөлж зогссон тэрээр энэ жил “Аваргын-Од” тэмдгээр энгэрээ мялаалгахдаа тайзан дээр хэзээ ч үзээгүй сандралыг мэдэрсэн гэнэ. 30 жилийн түүхтэй мэдээллийн албаны анхны Хөдөлмөрийн аварга, Монгол улсын СТА А.Батбаярын нэр түүхэнд ийнхүү мөнхөрсөн.     
     Хүний амьдрал эгээ л зүрхний бичлэг мэт. Тэрээр идэр залуу насандаа  амьдралыг дэндүү өнгөлгөөр харж дэврүүнээр төсөөлж явсан. Хөвсгөл далайн эрэг дээр анхны үрийн зулай үнэрлэн магнай хагартал баярлаж явсан нь саяхан мэт болов ч 20 гаруй жил өнгөрчээ. Итгэсэн, хайрласан эцэст нь гомдол зангируулан холдсон. Эр хүний зүрхийг эмтэрдэггүй гэж хэн хэлэв. Сэтгэлд нь нэгэнтээ дахин нар мандсан ч хорвоо хатуурхан цагаас нь эрт жаргаасан. Залуу бие гундахыг, зүрх нь цөхрөлөөр дүүрэхийг бид харсан. Миний нэг найз “Бурхан хүн бүрт сайхан бэлэг бэлдсэн байдаг. Чухам тэр бэлэг хэзээ ирэхийг таашгүй” гэж хэлдэг юм. Үнэхээр л бурхан түүнд хорвоогийн хамгийн сайхан бэлэг-заяаны нандин ханийг нь илгээснээр сэтгэлийн дулаантай, итгэлийн гэрэлтэй амьдрах шалтгаан үүдсэн. Одоо бол А.Батбаярын амьдралын үнэ цэнэ гэр бүл нь. Тэрээр “Миний нялх үр аавдаа аваргын алдар авчрах гэж яаран цагаасаа эрт мэндэлж дээ гэж бэлгэшээдэг. Бага охин Аминдарь минь хугацаанаасаа 2 сарын өмнө мэндлээд гурав хонож байхад би үйлдвэрийн аварга боллоо гэх сайхан мэдээ дуулж баярласан. Ер нь ханиа, охидоо харах тоолондоо ээждээ энэ сайхан амьдралаа үзүүлж амжсансан бол...гэж үргэлж боддог. Ер нь зөв хань хүнийг зөв амьдрал руу хөтөлдөг юм байна. Ертөнцийг тунгаах үзэл хүртэл өөрчлөгдөх юм. Одоо охидоо бодоод 30 жил өвдөж болохгүй, үхэж бүр болохгүй амьдрал үргэлжилнэ. Хичээнэ дээ” гэж ярихдаа аньсага нь чийгтсэн. Эрийн хайлан юм даа. Б.Анударь охиноо Монголын анхны эмэгтэй Ерөнхийлөгч болно, нэг биш бүр найман удаагийн мисс болно хэмээх бэлгэшээлтэй үгээр хошуу дэвсэн эрхлүүлдэг нь бас учиртай. Эцэг, эх нь үр хүүхдээ ямар хүн болохоор төсөөлнө тэр биеллээ олдог тул сайхан үг хэлж ерөөж байх хэрэгтэй гэнэ.  
     Хэвлэл мэдээллийн их нүргээн дунд бухимдах нь цөөнгүй. Тэр үед радиогийн эфирээ нээгээд “Эрхэм хүндэт сонсогчдодоо энэ өдрийн мэндийг өргөн дэвшүүлье....” гээд л сонсогчидтойгоо шууд холбогдон ая дуу болно. Нэг ёсондоо өөрөөрөө омогшиж тайтгардаг юм уу гэлтэй. Удахгүй л баргил дуугаа хадаан, цайлган инээдээ цацраан яваа харагдана.
     Б.Батбаярын найз нөхдийн хүрээлэл дэндүү өргөн. Баян-Өлгийд казак хувцас өмсчихсөн “мик”-ээ бариад хөтөлж зогссон бол хоёр хоногийн дараа Дорнодын их талд тууж явж ч мэднэ. Үүрийн цолмонтой уралдан босч, 06.00 цагт радиогийн эфир нээдэг хариуцлагатай үүрэгтээ тэр дуртай. Эхнэр, охидоо унтаж байхад нь үнсчихээд, өглөө наранд залбирч илч энерги авчихаад Эрдэнэтчүүдийгээ сэрээх ч бас сайхан шүү гэж ярих.      
     Тэр нэвтрүүлэг, ярилцлага эхлэх бүртээ “Зууны манлай бүтээн байгуулалт, Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж “Эрдэнэт” үйлдвэрийн...” гэж хүнгэнүүлдэг нь үйлдвэрээ цоллож, өөрийгөө хөглөж буй нь тэр. Аваргын ажил, амьдралыг цухас тэрлэхэд алдаа, оноо бүхнээс нь аархал омогшил, тэнгэрлэг гэгээрэл мэдрэгдэнэ.



М.ОДГЭРЭЛ

     Сэлэнгэ аймгийн Баруун бүрэн сум газар тариалангийн бүс нутаг. Энэ нутагт эхээс хүй цөглөсөн эрхэм бол Эрдэнэт үйлдвэрийн Засвар механикийн заводын үйлдвэр техникийн албаны үйлдвэрлэлийн инженер Цэрэндоржийн Цогт-Эрдэнэ.

     Тэрбээр залуу, хөгшин ямар ч хүнийг найзаа хэмээн элгэмсэг хандана. Хүн л юм чинь алдаа гаргалгүй яахав. Хүн жудгийн хувьд сайн нөхөр байх ёстой гээд л хэн нэгэнд найр тавих нь түүний нийтэч зан, хамтын хөдөлмөр эрхэлж ирсэнтэй нь  холбоотой мэт. “Би айлын өргөмөл хүү. Намайг төрсөн дүүгийндээ үрчилчихсэн байхгүй юу. Аав, ээж хоёрын эрх хүүхэд. Намайг төрүүлсэн аав, ээж маань 11 хүүхэдтэй. Би айлын долоо дахь хүүхэд. Харин миний өссөн орчин өөр. Манай ээж Дашцэрэн гэж эх баригч эмч. Олон аавын хүү, ээжийн охиныг эх барьсан буянтан. Миний аав Цэрэндорж гэж сумын Худаг усны газрын дарга байсан. Суманд хаана худаг гаргах газрыг аав мэдэж зааж өгдөг байлаа. Хэдэн худгийн моторчдын дарга юм уу даа. Сүүлд Нийтийн ахуй үйлчилгээний даргаар ажилласан. Ээж айлын ганц охин. Аав болохоор 10 хэдүүлээ. Миний төрсөн аав цагтаа БНМАУ-ын аварга төлчин цол хүртэж явлаа. Би ямар ч айлд төлчнөөр очоод ажиллаж чадна шүү.  Би айлын ганц хүү болон өссөн ч төрсөн гэртээ зуныхаа амралтаар хөдөө мал дээр очдог байлаа. Намайг өсгөсөн аав, ээж их ухаантай хүмүүс. Ах, дүү нараас минь хөндий өсгөхийг бодоогүй юм. Өөрийнхөө ах дүү нартай хавар хүүхдийн амралтаар мал төллүүлнэ. Бид хонь төллөх үеэр жижүүр хийнэ. Өдөр яах вэ, хонь хургалахаар  уутанд хийгээд явахаар эх нь араас дагаад ирдэг юм. Үүнийг хөдөөгийн хүүхдүүд мэднэ. Харин шөнө хэцүү. Эхлээд өнгө өнгийн даавуу уядаг байсан. Сүүлдээ чихэнд нь пайз зүүдэг болсон юм. Тэр пайзны нэгийг эхийнх нь үсэнд нөгөөг нь хурганд нь зүүнэ. Төллөсөн 580 гаруй эх малд пайзны номероор хургыг нь олж хөхүүлдэг байлаа.  Тухайн үед мал өсгөх их зовлонтой байсан. Малын тоо хязгаартай. Нэг малчин өрх 50 толгой мал тоолуулна. Сэхээтэн өрх 16 толгой мал тоолуулах жишээтэй. Үүний 5 бод, 11 нь бог  гээд заагаад өгчихнө. Би хоёр ахаасаа нэг, хоёр насаар дүү болохоор бид дэрсхэн өссөн. Манай ах Гүнчин болохоор том биетэй, хонинд явна. Би нөгөө ахтайгаа тугал, хурга хариулна. Тэгээд хурдан том болж ах шигээ хонь хариулах юмсан гэж мөрөөддөг байлаа. Яагаад гэхээр хонь хариулсан хүн их нэр хүндтэй байхгүй юу. Өдөр гэртээ ирэхээр шар будаатай цай хийлгэчихсэн сууж байдаг сан. Түүнийгээ идчихээд л хонь руугаа явчихна. Бид хоёрт гамбирын тал олдвол их юм. За, тэгээд ааруул, ээзгийгээр л бор ходоодоо божийлгох төдий явдаг байж дээ. Олуулаа болохоор тэр. (Инээв.) Би хоёр аав, хоёр ээжийн гар дээр хөлбөрч өссөн хүн” гэж бага насныхаа талаар хуучлав.
  
   -Танай тэр хоньчин ах одоо хаана байгаа вэ?

   -Дархан-Уул аймагт ажиллаж амьдарч байна. Аймгийн ИТХ-д олон жил төлөөлөгчөөр сонгогдсон.
 
   -Та яаж яваад Эрдэнэт үйлдвэртэй хувь заяагаа холбочихов оо?

   -Дархан хотын Барилга трестийн авто баазад би засварчнаар ажиллаж байлаа. 1982 онд Политехникийн дээд сургуульд элсэн орсон. Тухайн үед ажиллагчдаас дээд сургуульд их элсэнэ. Одоогийн ШУТИС-ийн барилгын инженерийн ангийг уралдаант шалгалтынхаа оноогоор авсан. Нэгдүгээр курсээ төгсөөд машин үйлдвэрлэлийн инженерийн анги шинээр  нээгдэхэд тэнд элсэж орсон юм. Энэ ангийн анхны төгсөгч. Тэр жил манай сургуулийг 3 хүү улаан дипломтой төгссөний нэг нь би. Надаас гадна Ган-Очир, Бат-Эрдэнэ гэж хоёр хөвүүн улаан дипломтой төгсөж байлаа.  Тэр үеийн Түлш эрчим хүчний яам мэргэжлийн дагуу Эрдэнэт үйлдвэрийн ЗМЗ-дад хуваарилсан. Тухайн үед Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолоор томилолтоор очсон хүнийг орон сууцаар хангадаг байсан юм. Надад 2-р хорооллын 23-р байранд 2 өрөө байр өгсөн. ЗМЗ-ын токарийн хэсгийн Үйлдвэрчний эвлэлийн бүлгийн зохион байгуулагчаар би давхар ажиллаж байлаа. Тэгээд ажлынхаа Болдбаатар гэдэг залуутай байраа солиод 4 өрөө байранд амьдрах болсон юм. Манай байрын дарга  Лонжид гэж хүн байсан. Энэ хүн дээр очоод байрынхаа ордерыг солиулчихсан. Одоо бол зөрүү энэ тэр гээд бөөн юм болно биз. Манай хуучин байранд Бямбацогт гэж засварчин орсон юм даг.
 
   -Тэр цаг үеийг одоогийнхтой харьцуулахад танд юу бодогддог вэ?

   -Одоогийн залуучууд боловсрол, мэдлэгтэй, харилцааны соёлтой болсон байна. Энэ бол сайн тал нь. Нөгөө талдаа ажил хийх сэтгэл жаахан дутаад байх юм. Манай ЗМЗ-д импорт орлох бүтээгдэхүүн их хийж байна. Би мастерууддаа хэлдэг юм. Өөрсдөө үлгэрлэж ажил хий. Зөвхөн үүрэг өгчихөөд яваад байж болохгүй. Хүнийг зэмлэж байхаар аятайхан шиг урмыг үг хэлчихвэл тэр хүн чинь ажлаа өөрөө хийгээд явчихна гэж заримд нь хэлэх юм. Ажлын даалгавар цаг минуттай. Ажлыг цаг хугацаанд нь хийгээгүй бол яагаад хийсэнгүй вэ гэсэн шалтгааныг нь олсны дараа нь тухайн ажилтныг  зэмлэх ёстой. Ажлыг хөнгөвчилж хийх аргыг хайж олох хэрэгтэй байдаг. Ажилчны ар гэрийн байдал, тухайн өдрийн сэтгэл зүйг нь  мэдэрч судлах ёстой. Ийм арга барилаар ажиллахаар зарим нь үг аваад ажлаа сайн хийж байна. Ирээдүйтэй залуу мастерууд хүч түрэн орж ирж байгааг харахад сайхан байна. Хүссэн ч эс хүссэн ч цаашид Засвар механикийн заводыг энэ залуучууд авч явах нь дамжиггүй.
  
   -Манай уншигчдад гэр бүлээ танилцуулна уу?

   -Миний гэргийг Дашдамбын Эрдэнэчимэг гэдэг. Үйлчилгээний төвд худалдагч хийж байлаа. Тус төвийг хувьчлагдсанаас хойш хувиараа бизнес эрхэлж байна. Бид хоёр анх машинаа зараад хувиараа “Өгөөмөр” нэртэй дэлгүүр барьсан юм. Манайх эмэгтэй, эрэгтэй хоёр хүүхэдтэй. Хүү Ц.Мэнддоо  Алякс компанид дулааны инженерээр ажилладаг. Охин Ц.Одгэрэл  Худалдаа үйлдвэрлэлийн дээд сургуулийг технологич мэргэжлээр төгссөн. Хан бүргэдэй ресторанд ажиллаж байгаад токарьчин мэргэжил давхар эзэмшсэн. Аавынхаа ажлыг өвлөнө гэж ярьдаг.
  
   -Та хамт олноо спорт урлагийн наадамд оролцуулж байв уу?

   -Би спортод муу л даа. Гэвч ээлжийн мастер байхдаа залуучуудыг спортоор хичээллэхэд ихээхэн анхаардаг байлаа. Нэг ээлжийн 50-иад хүнийг бүжгийн дугуйланд хамруулж явлаа.
  
   -Та ажилчин болсон үеэ дурсахгүй юу? Таны багш хэн байв?

   -Одоо би үйлдвэр техникийн албанд инженерээр ажиллаж байна. Тухайн үед төгсөж ирсэн инженерийг мэргэжлийн ажилчнаар хоёр жил ажиллуулдаг байлаа. Би хоёр жил токарьчин хийсэн. Олдох гэж хүн миний токарийн багш. Лида эгчийг дагалдан ажиллаж  фрезерийн мэргэжилдээ жаахан дадлагажсан. Лида эгч чинь нэрт орчуулагч Баяраа агсны гэргий. Эрдэнэтийнхэн Баяраа агсанг андахгүй. Манай үйлдвэрийн хангамжийн хэлтсийн дарга байсан. Лида эгч тухайн үед Арьс ширний үйлдвэрээс намын томилолтоор Эрдэнэтэд ирсэн юм билээ. Лида, Молор гээд хоёр мундаг токарьчин байлаа.
 
   -Та токарьчин, мастерын ажил хийж байгаад инженер болсон. Эдгээр ажлын онцлогийн талаар ярина уу?
   -Токарь дээр ажиллаж буй хүн эргэлтийг нь сайн ажиглах ёстой. Илүү дутуу юм унжуулж болохгүй. Хөдөлмөр хамгааллын хэрэгслээ бүрэн өмсөж ажиллах хэрэгтэй. Экскаваторын шанага угсарчихсан байхад энд орсон боолтыг би зорж хийсэн шүү дээ гээд бодохоор нэг сайхан сэтгэл ханамж авдаг юм. Тэр шанагаар чинь өдөрт хэчнээн тонн уулын цул ачиж байгаа билээ. Одоо би ээлжийн дарга, мастерууддаа ирсэн зургийн дагуу ажиллах үүрэг өгдөг. Цаг хугацаа шаардсан шуурхай хийх ажлыг нь ялгаж хуваарилдаг. Мастер нь энэ ажлыг хэнд өгвөл түргэн шуурхай, чанартай хийх үү гэдгийг мэдэх хэрэг. Тэгээд хөдөлмөр хамгааллын зааварчилгаа өгөөд ажиллуулдаг. Ээлжийн мастер хөдөлмөрийн аюулгүй байдал эрүүл ахуйн дүрэм журмыг бүх ажиллагчдаар чанд мөрдүүлэн ажиллуулах үүрэгтэй. Өглөөнөөс орой хүртэл осол авааргүй ажиллаад гэртээ очих тэр нөхцөл боломжийг ханган ажилладаг хариуцлагатай алба бол мастер юм. ЗМЗ-ын Үйлдвэр техникийн албаны 6 мэргэжилтэн нэг өрөөнд суун ажиллаж байна. Бид үйлдвэрийн цех, нэгжүүдээс захиалга авдаг. Баяжуулах фабрикийг гэхэд нэг хүн хариуцах жишээтэй. Би үйлдвэрийн бүх жижиг цехүүдээс хэрэгцээтэй резинэн эдлэл, ачаа оосорлох хэрэгслийн захиалга авч ажилладаг. Дулааны цахилгаан станц, Ган бөмбөлгийн цех гэх мэт том цехүүдээс захиалга их ирнэ. Цехүүдээс ирсэн захиалгын дагуу эхлээд зургийг нь гаргуулна. Дараа нь технологичид захиалсан эд материалыг хийх ажлын дарааллыг бичиж өгдөг. Эндээс тухайн ажлыг тэд дүгээр зэргийн токарьчин тийм хугацаанд хийнэ гэсэн тооцоо гардаг. Тэгээд тухайн эд ангийг хийсэн үнийг нь гаргана. Үнэ нь гарлаа, архивт хийлээ гүйцээ. Технологитой зургаа цехдээ өгнө. Тухайн эд ангийг хийх бэлдцээ харна. Бэлдэцгүй бол Материал техник хангамжийн баазаас бэлдэц татаж авчирна. Ийм л ажил үүргийн хуваарьтай ажилладаг даа.
  
   -“Эрдэнэт” үйлдвэрийн талаарх таны бодлыг сонсъё?

   -Би үйлдвэрээрээ бахархдаг. Газар газрын энэ олон хүмүүсийг ажил амьдралтай нь залгуулж байна. Тэгэхээр би эхнэртээ, энэ баян хангайдаа цай сүүнийхээ дээжийг өглөө бүр өргөж бай гэж захидаг. 1987 онд манай Механик цехэд 280 хүн ажиллаж байсан. Үүний 130 нь монгол,150 нь орос мэргэжилтнүүд  байлаа. Одоо 268 хүн ажиллаж байх жишээтэй. Үүний 258 нь монгол, 10 орос хүн ажиллаж байна. Эхлээд нэг орос мэргэжилтнийг нэг монгол дагалдан багш шавийн барилдлагатай ажилладаг байлаа. Тухайн үеийн орос мэргэжилтнүүд их чадварлаг, өөрийн эзэмшсэн бүх зүйлээ шавьдаа өвлүүлэх чин сэтгэлтэй байж. Зарим нь нутаг буцахдаа өөрийнхөө хэрэглэдэг багажаа шавьдаа бэлэглэчихээд явдаг байлаа. Бид оросуудаас их юм сурсан. Өнөөдөр би ЗМЗ-ын хамгийн ахмад ажилтан болчихсон явж байна.
  
   -Таны оюутан цагийн найз нараас Эрдэнэт үйлдвэрт ажилладаг хүн бий юу?

   -Нэг зүйл сонирхуулахад манай цехийн дарга бид хоёр их сургуулийн нэг ангийн оюутнууд. Би ажиллаж байгаад дээд сургуульд элсэн орсон юм. Тухайн үед үе тэнгийн юм шиг л явдаг байлаа. Нас ахиад ирэхээр 4-5 насны зөрүү мэдэгддэг юм байна.
  
   -Өдий олон жил ажиллачихаад бие эрүүл яваагийн нууц юунд байна вэ? Та төрсөн нутагтаа очиж амардаг уу?

   -Ойрхон болохоор зун нутагтаа хоёр долоо хоног амарчихдаг байлаа. Хөгшид цөөрөөд ирэхээр нутаг явах нь багасдаг юм уу даа. Би хадам ээжийнхээ буянаар өдий зэрэгтэй эрүүл яваа  гэж боддог. Энэ хүний зөвлөснөөр Архангайн Мухар хужиртын рашаан сувилалд  20 гаруй жил явж эмчлүүллээ. Энэ рашаан Архангайн Эрдэнэмандал, Цэцэрлэг хоёрын дунд байдаг. Хүмүүс энэ рашааны боргионд  цохиулж, ууж хэрэглэдэг. Сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй хүмүүс энэ рашаанаас уугаад өвчин нь илааршсан тохиолдол олон бий. Би ганцаараа яриад байдаг өвчтөн эрүүл болоод явахыг харсан. Сайхан хангайн  байгалийн эмчилгээ юм даа. Их хүйтэн рашаан. Хүн боргионд нь минут сууж чаддаггүй. Тийм хүйтэн.
  
   -Танай сумын засаг дарга эмэгтэй хүн гэсэн. Давуу тал ажиглагдах юм уу?

   -Ер нь айлын эмэгтэй гэрээ цэвэр цэмцгэр авч явдаг биз дээ. Сум бол нэг айл. Түүн лүгээ адил эмэгтэй засаг даргатай болоод тэр үү манай сум цэвэрхэн харагдаад байгаа юм. Эмэгтэй хүн сум орноо хөгжүүлж, өнгөтэй байлгахад эрчүүдээс арай илүү анхаарал хандуулдаг юм болов уу гэж боддог. “Аливаад зөв санаж, сэтгэл гаргаж ажиллах хэрэгтэй хэмээн тэр байн байн хэлэх. Миний, бидний хүч хөдөлмөрөөр энэ баялаг бүтээгдэж байна. Миний, бидний үйлдвэр гэсэн сэтгэлээр ажиллаж хөдөлмөрлөх ёстой юм. Хүн бүхний оролцоо, хөдөлмөрийн үр дүнд манай үйлдвэр бүх үзүүлэлтээ давуулан биелүүлж ирсэн. Биелүүлэх ч ёстой. Төлөвлөгөө нормоо давуулан биелүүлж байгаа чинь тэнд ажиллаж буй тоног төхөөрөмж хэвийн ажиллаж байна гэсэн үг. Энэ үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн хэвийн үйл ажиллагааг хангаж буй газар нь манай Засвар механикийн завод. Тэгэхээр би хамт олноороо бахархдаг. Манай цехэд 600 гаруй хүн ажилладаг том газар. ЗМЗ-ын хамт олны хийсэн тоног төхөөрөмжөөр энэ үйлдвэр ажиллаж төлөвлөгөө нормоо биелүүлдэг гээд бодохоор бахархахгүй байхын аргагүй. Ингээд бодохоор чанартай бүтээгдэхүүн гаргахын төлөө хүн бүр хичээж, урам зоригтой ажиллах ёстой. Бид өдөр бүр үнэгүй хооллож байна. Олон төрлийн тэтгэвэр, тэтгэмж авч байна. Эрдэнэт үйлдвэрийн маань буян их гэж тэр нэмж өгүүлэв. Тэрбээр Политехникийн дээд сургуулийг Машин үйлдвэрлэлийн технологи, металл зорох суурь машин багажны механик инженер мэргэжлээр төгсөөд 1987 онд ГУУҮЯ-ны томилолт өвөр-лөн үйлдвэрийн Засвар механикийн заводын ажилчнаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж мастер, хэсгийн дарга, үйлдвэрлэлийн инженерээр өнөөг хүртэл ажиллаж байна. Ажиллах хугацаандаа уул уурхайн тоног төхөөрөмжийг засварлах технологи, ажлын тэргүүний арга барилыг эзэмших, оновчтой санал санаачилга гарган, залуу ажилчдын мэргэжил ур чадварыг дээшлүүлэх талаар идэвх санаачилгатай ажиллажээ. Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн жигд ажиллагааг хангахад бодит хувь нэмэр оруулж үйлдвэрийн төлөвлөгөөт даалгаврыг цаг хугацаанд тогтмол давуулан биелүүлж ирсэн аж. Тэрбээр тоног төхөөрөмжийн засварын ажлыг боловсронгуй болгох, гар ажиллагааг хөнгөвчлөн, импортоор авдаг өндөр үнэтэй зарим эд ангийг хямд төсөр материалаар орлуулан хийж, хөдөлмөрийн бүтээмж дээшлүүлэх зорилгоор 19  сая гаруй төгрөгийн үр ашиг бүхий оновчтой санал 5-ыг гарган үйлдвэрлэлд нэвтрүүлжээ. Мөн металл боловсруулах, цутгамал бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, стандартын бус тоног төхөөрөмж хийх, металлыг резинээр хуяглах, тоног төхөөрөмжийн засвар, эд ангийг сэргээн засварлах технологийн горим боловсруулжээ. Тэрбээр бүтээгдэхүүний ажиллах цагийг уртасгаж, хөдөлмөрийн бүтээмж нэмэгдүүлэх олон шинэ санаачилга гарган үйлдвэрлэлд нэвтрүүлсэн нь эдийн засгийн үр ашиг өгсөн байна. Тухайлбал, Баяжуулах фабрикийн ГрАТ-1400 шахуургын ажлын дугуй, хуягийн геометрыг өөрчилж, ажиллах цагийг уртасгасан. Мөн Багануурын уурхайн тээрмийн дамжуулах арааны зураг гарган зогссон  тээрмийг богино хугацаанд ажилд оруулжээ. Түүнчлэн металл хийц болон стандартын бус тоног төхөөрөмжийг гагнах үед гажилт үүсгэхгүйн тулд тусгай хэрэгсэл санаачлан хийсэн, ЭКГ-10 эксковаторын шанаганы урд хойд эрүүнд (стенкэнд) фаска татсанаар түүний чанар дээшилж, электрод болон хүн/цаг хэмнэсэн, засварлаж буй шанаганы элэгдсэн хажуу талын ханыг ашиглан насосны эд анги болон фланец хийх болсноор их хэмжээний материал хэмнэжээ. Мөн Өөрөө нунтаглах хэсгийн стандарт бус балкийг Засвар механикийн заводын нөхцөлд тохируулан тусгай хэрэгсэл санаачлан гагнасан нь импортоор авах бүтээгдэхүүнийг орлож зардал бууруулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрбээр 1987 онд Хөдөлмөрийн алдар алтан медаль, 1998 онд Төрийн өмчийн хорооны  хүндэт жуух бичиг, 2006 онд худалдаа үйлдвэрийн тэргүүний ажилтан цол тэмдгээр шагнуулж, 2016 онд Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн  Хүндэт дэвтэрт нэрээ бичүүлэн алдаршжээ. “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ” хэмээх үгийг тэр хэлэх дуртай. Би ганцаараа юу ч хийж чадахгүй, амжилтад хүрэхгүй гэх. Олны хүч оломгүй далай гэсэн зарчим баримталж, ямар ч хүндрэл бэрхшээл тулгарахад гарц олж ажилладаг нь түүний  амжилтад хүрсэн нууц бололтой. Тэр өнөө л элгэмсэг зангаараа миний дүү, манай найз гэсээр хүн бүхэнтэй нөхөрлөн бидний дунд уйгагүй хөдөлмөрлөж явна.


                                                                    Т.БАТЧУЛУУН
 

     Ерөнхий захирлын А/191 тоот тушаалаар Ган бөмбөлгийн цехийн дарга А.Отгончулуун, инженер технологич Б.Анх-Эрдэнэ, зуухны ашиглалтын инженер Н.Бэх-Очир, хийн зуухны машинч Б.Бат-Эрдэнэ нар 4-р сарын 1-10-нд  БНХАУ-ын Шандунь муж, Харбин хотод туршлага судлаад иржээ. Томилолтын үр дүн болон тус цехийн ажил үйлсийн талаар цехийн дарга А.Отгончулуунтай ярилцлаа.

   -Та бүхний албан томилолтын зорилго юу байсан бэ?
   -Бид  манайхтай ижил төстэй нүүрс хийжүүлэх үйлдвэрүүдийн тоног төхөөрөмжтэй танилцах, манай цехэд  үүссэн  хүндрэлүүдийг арилгах  арга замыг хайх, Харбин хотын үйлдвэрийн  ашиглаж буй нүүрс, түүнд тавигддаг  технологийн шаардлага, байгаль цаг уурын онцлог зэргийг судлаад ирлээ.

   -Томилолтын зорилгоо хэрхэн биелүүлэв?
   -Бидний зорилго амжилттай биелсэн. Шандунь мужийн нүүрс хийжүүлэх зуух үйлдвэрлэгч Ван-фенг компани биднийг их сайхан хүлээж авсан.  Ашиглалтаас хойш  цехэд гарсан бүх хүндрэлийг  үйлдвэрлэгч талд  бид баримт, зургаар гаргаж танилцууллаа.  Тэд бидний алдаа оноог хэлж, ашиглалтын явцад үүссэн  хүндрэлтэй холбоотой   албан ёсны зөвлөмж гаргаж өгөхөө амласан.  Бид энэ зуухыг ашиглаад жил гаруй болж байна. Тоног төхөөрөмж элэгдэж байна. Үүнтэй холбоотой  үйлдвэрлэгч тал  тоног төхөөрөмж захиалах аргачлалыг зааж, сэлбэг хэрэгслийн жагсаалт гаргаж өгье гэсэн.  Мөн  манайхтай цаг уурын хувьд ижил төстэй,  ижил төрлийн  зуух ашиглаж байгаа Харбин хотын үйлдвэртэй  танилцлаа. Өвлийн улиралд -20 хэм орчим байдаг. Тэнд ч бас   хүндрэл гардаг ч зохих журмын дагуу арилгаж жигдрүүлдэг юм байна.

   -Танай цехэд өнгөрсөн 1-р сард технологийн процесс алдагдаж нилээдгүй хүндрэл гарсан тухай ярьж байсан. Үүний шалтгааныг олж чадав уу?
   -Үүний шалтгааныг олсон. Өөрөөр хэлбэл бидний ажилд ямар алдаа дутагдал байна, юуг анхаарах, үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлбэл зохих зүйлийн талаар ч сайн мэдэж авлаа. Бид технологт хэрэглэж буй нүүрсний чанар болон бүхэллэгт голлон анхаарах ёстой юм байна. Манай дээр хийгдэх ажил их  байна. ДЦС-аас уур татах шаардлагатай байна. Уур үйлдвэрлэлт манай дээр чамлалттай явж байна. Ерөнхий технологийн схем дээр уурын битүүмжийг зөв зохистой ашиглаагүйгээс тодорхой хүндрэл үүсч байсныг  туршлага судлах явцдаа мэдсэн.Үйлдвэрлэл дээр өдөр тутам технологийг гардан явуулдаг  хүмүүс энэ удаагийн томилолтод хамрагдсан болохоор их үр дүнтэй байсан.
  
   -Нүүрс хийжүүлэх  технологт нүүрсний чанар, бүхэллэг  хамгийн чухал гэлээ.  Тэгвэл Хятадад ямар нүүрс хэрэглэдэг вэ?

   -Хятадад 6500 кДж/м3-аас дээш илчлэгтэй нүүрс ашигладаг. Тэгэхэд манайх 5400-6200 орчим л байгаа. Манайх өндөр илчлэгтэй нүүрс ашиглаж үзсэн. Хөвсгөлөөс 6400, 6800, 6900 кДж/м3 нүүрс авч хэрэглэхэд  технологийн процесс өсөөд л явсан. Үйлдвэрлэж буй хийн чанар сайжирч, үйлдвэрлэлийн гарц нэмэгдсэн. Гэлээ ч илчлэг ихтэй нүүрсний үнэ өндөр гэдэг шалтгаанаар больсон. Илчлэг ихтэй  нүүрс  илчлэг ихтэй хий үйлдвэрлэдэг.   Илчлэг ихтэй хий богино хугацаанд бэлдцийг улайсгаснаар үйлдвэрлэлийн гарц ихэснэ.  Ер нь  хийн илчлэг, нүүрсний илчлэгээс шууд хамааралтайг бид ажлын туршлагаасаа мэдсэн. Ижил төстэй үйлдвэрээр явахдаа ч  үүнийгээ баталсан. Мөн нүүрсний бүхэллэгийг хэрхэн зохицуулснаар галын түвшинг жигдрүүлж, хийн гарцыг  сайжруулах талаар мэдлэгтэй боллоо. Бид  30-90 мм-ийн бүхэллэгтэй нүүрсийг холиод л  зуух руу хийдэг. Хятадад нүүрсээ шигшээд 30-40, 50-60, 60-70, 80-90 мм гэсэн  4 төрлөөр үелж хийж байна. Энэ нь их оновчтой юм.  1200 хэмийн шаталтаас үүсч буй энэ үелсэн нүүрс маш сайн хий үйлдвэрлэж байна. Бид хольсноос галын түвшин жигд барьж чадахгүй байж. Тэгэхлээр  галын түвшинг жигд барих, хийн гарцыг сайжруулах гол нөхцөл нь энэ байсныг бид олж мэдлээ. Манай үйлдвэрлэлд  энэ мэтчилэн олон хүчин зүйлс нөлөөлдөг. Нүүрсийг зууханд шатаах, хий үйлдвэрлэх технологи маш нарийн, мэдрэмтгий юм байна. Бид энэ технологийн тухайд жил гаруйн  л ажлын туршлагатай болохоор сурч мэдэх зүйл их байна.

   -Танай цехийн гол зорилтын нэг нь чанартай ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэх явдал байх. Энэ чиглэлээр туршлага судлав уу?
  -Тиймээ. Манай цех 2017 онд ган бөөрөнцгийн чанарыг сайжруулах зорилт дэвшүүлсэн. Бид ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэж байгаа Хятадын зарим компаниас туршлага судаллаа. Тэдний ган бөөрөнцгийн чанар, хатуулаг, бэлдцийн химийн найрлагатай  газар дээр нь танилцлаа.

   -Танай цех шинэ технологи нэвтрүүлээд удаагүй байгаа. Үүнд бэлтгэгдсэн боловсон хүчин хэр байна вэ?
   -Ган бөөрөнцгийн үйлдвэр 1996 онд байгуулагдсан.  2007 онд Эрдэнэт үйлдвэрийн нэг цех болсон түүхтэй. Урьд нь дизелийн түлш ашиглаж бэлдцээ халаадаг байсан. 2015 оны 11-р сараас бид дизелийн түлшнээсээ татгалзаад, нүүрснээс хий гаргаж, хийгээрээ бэлдцээ халаах шинэ технологи  нэвтрүүлсэн. Энэ технологи дээр ажиллах бэлтгэгдсэн боловсон хүчин дулимаг. Бид өнөөдөр практик ажил дээр л  туршлагажиж байна. Бидэнд  сурах, мэдэх зүйл их байна. Тиймээс бид ажилчдаа сургаж дадлагажуулах чиглэлд гол анхаарлаа хандуулдаг. Манай ИТА-ууд ажилчиддаа улиралд нэг удаа сургалт явуулдаг. Манайх нийт 63 ажиллагчтай.

   -Ган бөөрөнцгийн чанарыг сайжруулахад чиглэсэн ямар ажил хийж байна вэ?
   -Ган бөөрөнцгийн чанар нь хатуулаг, дотоод бүтэц, түүнийг бүрдүүлж байгаа химийн найрлага, ган бөөрөнцгийг үйлдвэрлэх технологи гээд олон зүйлээс хамаардаг. Хамгийн гол нь ган бөөрөнцгийн хатуулаг эзэлхүүний хувьд жигд тархалттай буюу гадаргуун гүний хатуулаг жигд байх нь чухал. Манай үйлдвэрийн хүдрийн онцлог, шинж чанараас хамаарч ган бөөрөнцөгт тавигдах хатуулгийн зөвшөөрөгдөх хэмжээ байдаг. Бид дээрх шаардлагад бүтээгдэхүүнээ ойртуулах зорилт тавин ажиллаж байна. Ингэснээр ган бөөрөнцгийн элэгдэл жигд байх болно. Хатаалтын барабаныг ашиглан тодорхой температурт ган бөөрөнцгийг хатаадаг. Бид хатаалт хийсэн технологийн усаа хөргөх, эргүүлэн ашиглах, мөн хатаалтыг давсны уусмалаар хийх ажлыг эхлүүлээд явж байна. Хатаалтыг давсны уусмалаар хийх нь энгийн усаар хийснээс хатаах процесс 2 дахин хурдан явагддаг. Дээрх ажлыг хэрэгжүүлснээр технологийн усыг хэмнээд зогсохгүй бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулж хатуулгийн зөрүүг ойртуулах юм.

   -Цаашид энэ бүтээгдэхүүнийхээ чанарыг сайжруулахаар өөр ямар ажил  төлөвлөж байгаа вэ?
   -Цаашид хийхээр төлөвлөсөн томоохон ажлын нэг нь давсны уусмалд хатаасан бүтээгдэхүүндээ зориулан амраах зуух барина. Амраах зуух барьснаар бүтээгдэхүүнд хатаалтаас үүссэн дотоод хүчдэлийг арилгах, хатуулгийг эзэлхүүний хувьд жигд тархалттай байлгах гээд олон шинж чанар нь сайжирч, тээрэм дотор ган бөөрөнцөг нь хэлбэрээ алдахгүй жигд элэгдэх юм. Ингэснээр  тээрэмд орж буй  12-14 мм-ийн бүхэллэгтэй  хүдрийг ган бөөрөнцөг 0,074 мм бүхэллэгтэй болтол нь  нунтаглан,  уг  хүдэр  хам баяжуулалтын процесст орж, эцсийн бүтээгдэхүүн  авах нөхцөл бүрдэж байгаа юм. Бид бүтээгдэхүүний чанарыг сайжруулах дулааны боловсруулалтын дээрх цогц арга хэмжээг авч хэрэгжүүлснээр ган бөөрөнцгийн хувийн зарцуулалтыг хамгийн багадаа 3 хувиар багасган урьдчилсан тооцоотойгоор жилд 1,4 тэрбум төгрөг, эргэлтийн уснаасаа 500-600 сая төгрөгийн хэмнэлт гаргах зорилт тавин ажиллаж байна.
  
   -Нүүрсний хийгээр бэлдэц халаах технологийн эдийн засгийн үр ашгийг  нь өмнөх технологитой харьцуулбал?
   -Хэдийгээр дэлхийн зах зээлд зэсийн ханш тааруу, үйлдвэрийн  эдийн засгийн байдал сайнгүй байсан ч хэмнэлтийн бодлогын хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн  зоримог шийдвэр нь бодитой үр дүнгээ өгч байна. 18,0 тонн ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэхэд дизель түлшний технологиор  3 тэрбум орчим  төгрөг зарцуулж байсан бол  нүүрсний хийн технологиор   800 сая төгрөгийн зардал гарах жишээтэй. Энэ технологийг нэвтрүүлэхэд гаргасан зардлаа жил хагасын дотор нөхөх боломжтой.  65 хувийг нь 2016 оны 12-р сарын 31-нд  нөхсөн. Уг нь тооцоогоор жилийн дотор зардлаа нөхнө гэсэн юм.  Төмөрлөгийн  болон  машин механизмын үйлдвэрлэлийн техник технологи 2-4 жилд жигдэрч биеллээ олдог. Аль ч үйлдвэрт хүндрэл бэрхшээл тулгардаг. Бид боломжит хамгийн богино хугацаанд техник технологийн ажиллагааг зүгшрүүлж гартаа оруулахаар мэрийж байна.
  
   -Одоогоор хэдэн төрлийн ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэж байна вэ?
   -40, 80, 100 мм-ийн голчтой 3 төрлийн ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэж байна. Манай дээр технологийн шаардлагаар  60 мм-ийн голчтой ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэх боломжтой.
  
   -Энэ нь Баяжуулах фабрикийн хэрэгцээний хэдэн хувийг эзэлж байна вэ?

   -Баяжуулах фабрик  40, 80,100,120, 125 мм-ийн голчтой ган бөөрөнцөг ашигладаг. Үндсэндээ өнөөдөр  30,9 сая тонн хүдрийг нунтаглах ган бөөрөнцгийн  хэрэгцээний 85 хувийг манайх дангаараа хангаж байна.
  
   -Үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөний биелэлт хэр байна вэ?
   -Бид 2017 онд Баяжуулах фабрикт 24647 тонн ган бөөрөнцөг нийлүүлэх төлөвлөгөөтэй. 2016 онд 18400 тонн ган бөөрөнцөг үйлдвэрлэсэн. Төлөвлөгөөний гүйцэтгэл төлөвлөгөөний дагуу явагдаж байна. 1-р улиралд 40 мм-ийн ган бөөрөнцөг 34 хувь, 80-ийнх 31 хувь, 100-ийн ган бөөрөнцөг  26 хувийн тус тус  гүйцэтгэлтэй байна.
  
   -Танай цех  бүтээгдэхүүнээ Баяжуулах фабрикт нийлүүлдэг. Тиймээс фабриктай хэрхэн хамтран ажилладаг вэ?

   -Бидний гол түнш, захиалагч бол Баяжуулах фабрик. Бид фабрикийнхаа   ИТА-тай нягт хамтран ажилладаг.  Тэд бидний ажлыг хөнгөвчлөх, өдөр тутам  үүсч буй асуудлыг шийдвэрлэхэд дөхөм болдог. Сая л гэхэд бидний томилолтын зардлыг  Баяжуулах фабрик гаргасан.  Тухайн үеийн фабрикийн дарга Д.Эрдэнэцогт захирал:  “Санхүү хэдий хүнд байгаа ч  манай  бүтээгдэхүүний чанар танай цехтэй шууд холбоотой учир томилолтын зардлыг манайх даая” гэсэнд  бид их баярласан.  Би ч Баяжуулах фабрикийн “угшилтай” хүн. Тиймээс фабрикийн хамт олонтойгоо харилцахад  ойр, ойлголцоход амар байдаг.  Баяжуулах фабрикийнхандаа ажлын амжилт хүсье.


                                                  Я.ЭНХТУЯА

     “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Гал унтраах 58-р ангийн сургалт, сурталчилгаа, урьдчилан сэргийлэх асуудал хариуцсан мэргэжилтэн, Онцгой байдлын дэслэгч Хундагын Цэрэндашаас ярилцлага авах санаатай утас цохилоо. Тэгсэн шалгалтаар явж байна, дараа нь хичээл заана, орой нэг цэнгүүн хөтөлнө, ер нь завгүй дээ гэв. Ямар гээчийн сүрхий нөхрийг “амлаад авав” гэж бодох зуур бүр хорхойсоод явчихлаа. Эргүүлдэж байж нэг юм уулзсан нь энэ.    

    - Таны ажил дуусав уу?
    - Ажлаа зохицуулаад ирлээ. Хичээл зааж байхад л залгаад байх юм. Цехүүдийн ажиллагчдад галын аюулаас урьдчилан сэргийлэх сургалт явуулдаг юм. Би өнгөрсөн жил давхардсан тоогоор 76 цехийн 3400 ажилтан, албан хаагчид энэ талын мэдлэг, мэдээлэл олгосон байна лээ.
    - Өмнө нь гал команд гэж байхад зөвхөн гал унтраах чиглэлээр ажилладаг байсан. Одоо Онцгой байдлын байгууллага болсноор та бүхний ажил үүрэг нэмэгдсэн үү?   
    - Тэгэлгүй яахав. Манайхан гамшиг ослоос урьдчилан сэргийлэх, аврах, хор уршгийг арилгах, хойшлуулшгүй сэргээн босгох гэсэн үндсэн чиг үүргийн хүрээнд ажил үүргээ гүйцэтгэдэг. Галын аюулаас гадна үер ус, зуд турхан, малын гоц халдварт өвчин, за тэгээд манай муур тагтнаас унах гээд байна гэхэд хүртэл очих жишээний. Тангараг өргөсөн юм чинь аль л хэрэгтэй газар нь хүрч очно ш дээ.
    - Сэтгэлд үлдсэн хамгийн том ажил...?
    - Нилээн дээхэн үед дээ. Эрдэнэт үйлдвэрийн Хаягдлын аж ахуйн 1200-ын труба бөглөрч аваарын байдалд орсон байсныг цэвэрлэх ажилд би таван залууг ахалж гарсан юм.Хиймэл нуурын 10, 20 м-ийн газар дор, агаарын дутагдалтай, амь нас эрсдэх аюултай хүнд нөхцөлд дагтаршсан лаг шавар цэвэрлэх ажил гүйцэтгэсэн.  
    - Труба дотор орж цэвэрлэсэн гэсэн үг үү?
    - Тийм. Өөрөөр хэлбэл 1 м20-ын трубаны метр нь лаг шавраар дүүрчихсэн 20 см-ын зайгаар “галуун цуваагаар” ар араасаа мөлхөж эхний хүн лаг шавраас хүрздээд хойш шидэхэд дараагийн хүн миний шидсэнийг хойш нь шиднэ. Ийм байдлаар би урагшаа 5 алхаад буцаад нэгийгээ лаг шавар дээгүүр олсоор татаж гаргана. Өөрөө зүтгээд гарах нөхцөл байхгүй. Өдөрт 10 м газар л цэвэрлэнэ. Тэндээс гарч ирэхэд энэ Цэрэндаш гэж танихын аргагүй. Тэр нь зүгээр ч нэг шавар биш. Зэс молибден ялгасан хортой, хоргүй, хүн усанд орсон бохир гэсэн үг.
    - Хэр хэмжээний урт хоолой цэвэрлэсэн бэ?  
    - 1860 метр трубаг бид 2 сар шахам цэвэрлэсэн. Араасаа агааржуулалтын систем тавиулж байгаад ажиллана. Байгаль орчныхон хэмжилт хийгээд агаарын хэт дутмагшилтэй, оруулахгүй гэж хориглож байсан шүү дээ.
    - Ийм дүгнэлт сонсоод ажиллахад сэтгэл зүйн хувьд ямар байсан бэ?
    - Галзуу барын аманд гараа хийхээс буцахгүй залуу халуун нас болохоор гал гарвал орчих гээд л, гамшиг тохиолдвол явчих гэсэн эрмүүн сэтгэлтэй явлаа. Онцгой байдлынхаа ажлаар их бахархдаг. Эх орныхоо төлөө зүтгэх цэрэг миний үүрэг гээд бодчихсон. Хэдий аюулгүй ажиллагаагаа хангаад олсоор холбоод орж байгаа ч гэнэт хоолой цоороод ус ороод ирвэл аврах аргагүй шүү дээ. Одоо бодоход аймшигтай санагддаг. Труба дотор өглөө 10 цагт ороод 13 цагийн үед гарч ирдэг байсан.  
    - Тэр хүнд хэцүү ажлын дараа та нарыг ямар гавьяа шагнал хүлээж байв даа?    
    - Нэг хүнийг 600-800 мянган төгрөгөөр урамшуулсан санагдаж байна. 2004 оны 800 мянга гэдэг чамлахаар мөнгө байгаагүй ээ. Одоогийн энэ ХАБЭАБОХХ-ийн Д.Цагаан-Эрдэнэ дарга тэр үед бас ХАБ-ын чиглэлээр ажилладаг байсан.
Биднийг труба руу ороход үдээд гарахад угтдаг байж билээ. Цэвэрлэгээ дуусаад компанид хүлээлгэж өгөхөд Орос талын хамгийн том дарга Соколов гэж хүн өөрөө биднийг дагуулан 1200-ын трубан дотор тонгойн явж шалгаад баяр хүргэж байсан нь санаанаас гардаггүй. Ер нь тэгээд Говилын банз хатаалгын цехийн их хэмжээний гал, Баяжуулах үйлдвэрийн дунд бутлуурын тээрэм дотор хоёр хүн орсныг аврах ажиллагаа гээд сэтгэлээс гардаггүй олон ажил бий. Манайхан нэгийг нь амьдаар нь аварч чадсан. Нөгөөхийг нь олж гаргасан. Тээрэм дор дарагдаж амь эрсэдсэн хүнийг олж гаргана гэдэг нарийн ажиллагаа. Өөрөө нунтаглах хэсгийн хажуугийн худаг руу хүн орж осолдсоныг гаргасан, Дулааны цахилгаан станцын цаад талд зогсож байсан тракторын араас согтууруулах ундаа хэрэглэсэн 2 залуу машинтайгаа мөргөснөөс чихэгдэж амь насаа алдсаныг машинд нь задаргаа хийж гаргасан гээд яриад байвал олон гамшиг осол дээр очиж байлаа.
    - Дараа нь өөрийгөө хэрхэн ариулдаг вэ?  
    - Зарим хүмүүс буяны ажилд яваад ирэхэд хүртэл цэрвэдэг шүү дээ. Бид бол төрийн сүлдэндээ залбираад явчихад л болно.
    - Ингэхэд цэргийн хүн болсон дурсамжаа хуваалцаач?
    - Би чинь Увс аймгийн Давст сумын Ю.Цэдэнбал даргын нутгийнх. Хоёр ахыгаа түшиж 1996 онд Эрдэнэтэд ирсэн юм. Нийгмийн шилжилтийн үе үргэлжилж улсын эдийн засаг, боловсролын салбар уналтанд орсон цаг. Боловсролгүй, таг хөдөөний “амьтан” барилга дээр ажилладаг байлаа. Бас болоогүй ээ, эхнэртэй, том хүүхэд маань төрөх гэж байсан юм.
Тэгсэн манай хүний эгчийн найз “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Гал унтраах ангийн дарга, хурандаа С.Мөнхбат гэж хүн “Манайх хүн авч байгаа очиж шалгалт өгөөрэй” гэдэг юм.
    - Өөрийн тань ямар нэгэн сайн талыг мэдэрсэн болохоор л урьж дээ?
   - Тэр үед манай хадам аавын бие тааруу, би асардаг байсан. Хажуугаар нь ажил л олдвол голохгүй хийнэ. 1500 төгрөгөөр нүх ухна, талх боовны цехэд гурил зуурна, барилга дээр ажиллана. Сүүлд С.Мөнхбат даргын ярианаас ажихад хөдөөнийхөөрөө “эвдрээгүй” сайн залуу байна гэж их үнэлж тоосон шиг байгаа юм. Тэгээд л анх Гал унтраах ангид жолоочоор ажилд орсон доо.   
    - Форм анх өмсөхөд ямар сэтгэгдэл төрдөг юм байна?
    - Тэр их гоё дурсамж. Би чинь тэр үед урт үстэй, тэрийгээ гэлийтэл хойш нь боогоод резиндчихсэн. Тэгсэн хэрнээ дээл хөөргөөд бүсэлчихсэн үнэн сонин төрхтэй нөхөр явлаа ш дээ. Багаасаа урлаг соёл сонирхсон ухаантай болохоор бас хэлбэр хөөгөөд үсээ ургуулчихсан. Тэгээд дагалдах ажилтны тушаал гарч дүрэмт хувцас өмсөх болоход үсээ засуулна биз дээ. Маргааш нь ажлынхаа гадаа зогсож байхад ах нар танихгүй “Үстэй дээлтэй, үсээ резиндчихсэн нөхөр яваад байсан аль салаа руу орсон бэ” гээд хажуу дахь хүнээс маань асуугаад “элгийг нь авсан”.
    - Тэр цагаас хойш дэд ахлагчаас дэслэгч болтлоо явж дээ.    
    - Гал сөнөөгч, бага дарга, салаан захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байсан. “Маргад” дээд сургуульд гамшгийн менежмент, байгаль экологийн чиглэлээр сурч дээд боловсрол эзэмшлээ. Соёлын арга зүйчээр ажиллаж байхад өөрийгөө боловсруулах, нээх тал дээр “Эрдэнэт” үйлдвэр намайг  хөгжүүлсэн.
    - Цаг зав гаргасанд баярлалаа.

Ярилцсан М.ОДГЭРЭЛ

     Эгэл бидний хэллэгээр цэргийн баяр амралтын өдөр тохиолоо. Ажлын хамт олон, айл өрх бүр эрчүүдээ баярлуулж, Зэвсэгт хүчний энэхүү баярыг Монголчууд өргөн тэмдэглэх болсоор уджээ. Энэ цаг үед“Эрдэнэт” үйлдвэрийнхээ энх цагийн мөрдэстэй “баатрууд”-ынхаа төлөөллийг ярилцлагынхаа хойморт урьсан юм.

      Цалин багатай ч цаг наргүй ажилладаг цагдаа нарыг би ихэд хүндэлдэг юм. Нэгэн цагт эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйд дурлаж бүр “өвчилж” цагдаа нартай ажлын шаардлагаар ойр дотно нөхөрлөж явсны хувьд тэдний сайн нэргүй сайхан мэргэжлийн зовлон, жаргалыг хэнээс ч илүү мэднэ. Тийм ч учраас хэн хүний амнаас зоргоороо гарах “Энэ муу цагдаа нар...” гэх үгэнд яснаасаа дургүй.
      Булган аймгийн уугуул Хар халбагат овгийн Пүрэвсүрэнгийн Оюунчимэг Монгол улсын төлөө зүтгэхээр тангараг өргөсөн хэдэн зуун мянган цагдаа нарын нэгэн төлөөлөл. Харин тэр нийгмийн хэв журмыг сахиулах хүнд үүргийг эрчүүдтэй мөр зэрэгцэн эн тэнцүү гүйцэтгэж яваа бүсгүй гэдгээр ялгарна. П.Оюунчимэг найман хүүхэдтэй айлын ганц охин учраас багаасаа эршүүдхэн өссөн.
      Прокурор аавынхаа хүслийг гүйцээн хуульч болохыг битүүхэн мөрөөддөг хүүхэд байжээ. Гэсэн ч олон ахтай охин хүүхдийн жишгээр ихэнхдээ эрэгтэй хувцас өмсөн хөвгүүдтэй нийлж гудамжны үзүүр, сагсны талбайд вандан сахиж өнждөг байсны гороор их сургуулийн улаан шугам доогуур “хамраараа тасдуулж”. Магадгүй аав, ээж нь ганц охиндоо үг хэлж чадахгүй танхи өсгөсөн хэрэг биз. Тиймдээ ч 19 настай айлын эхнэр болж, сайхан амьдрал төсөөлөн улсын нийслэл Улаанбаатарыг зорьсон гэдэг.
      Хүний газар бэр болон очих хэцүү юм билээ гэж ярихад нүдэнд нь гуниг хурахыг мэдэрсэн юм.
      Нэгэн насны хань минь хэмээн итгэж дагасан хүн нь бор дарсанд хөлчүүрхэн дурлах болоход архигүй орчинд өсч хүмүүжсэн хэрсүү охин том зүрх зориг гарган нэг л өдөр нялх хүүхдүүдээ дагуулан тэр айлын хаалгыг гаднаас нь хаажээ. Зөв шийдвэр байсан гэдэгт тэр одоо ч итгэлтэй байдаг.
      Аавынхаа чин хүслийг гүйцээх хүсэл түүний сэтгэлийн үзүүрт хадгалагдсаар... Жил бүр МУИС-д элсэх шалгалт уйгагүй өгсөөр л. 1991 онд хөдөлмөр эрхлэх зарын дагуу явсаар Цагдаагийн Ерөнхий газарт цай зөөгчөөр ажилд орсон нь санамсаргүй тохиолдол бус бурхнаас илгээсэн хувь тавилан байсан гэлтэй.
      Тэнд хоёр жил гаран цай зөөж байх үед боловсон хүчин нь дуудаж “Чи Цагдаагийн дээд сургуульд шалгалт өгвөл яасан юм бэ?” гэж асуусан нь ёстой л загатнасан газар маажих шиг санагджээ. Байнгын бэлтгэлтэй түүнд бодох ч хэрэг байсангүй. Нийгэм, орос хэл, математикийн хичээлээр шалгалт өгч өндөр оноогоор тэнцэхэд нь цай зөөгчөөс ийм хэмжээний мэдлэг оюун гарна чинээ төсөөлөөгүй журмын нөхөд нь ихэд гайхан бахархаж байсан гэдэг.
      П.Оюунчимэг 1994-1998 онд Цагдаагийн дээд сургуульд сурч байхдаа ЦЕГ-т цай зөөгчөөр ажилласаар байсан нь тууштай зангийнх нь илрэл байлаа. Мэргэжлийн сургуулиа дүүргэсэн залуухан офицер бүсгүй Булган аймгийн Цагдаагийн хэлтэст Хүүхдийн байцаагчаар томилогдон ирж байсан нь саяхан мэт.
      Дараа нь Сэлэнгэ аймгийн Хөтөлийн Цагдаагийн хэлтэст ажиллаж, 2012 оноос “Эрдэнэт” үйлдвэрийн Гэрээт цагдаагийн хэлтэст үүрэг гүйцэтгэх болжээ. Өмнө нь гудамж талбайд, гэр орондоо агсан согтуу тавьсан хүнд “гарууд”-тай ана мана үзэлцэж явсан хэв журмын цагдаа Эрдэнэт үйлдвэрийн ажил буцалсан хамт олон дунд орох өвөрмөц мэдрэмж байсныг дурссан.
      Ахлах дэслэгч цолтой гялалзаж явсан бүсгүй өнөөдөр ахлах ахлагч болж цол буурсан нь учиртай. Олон эрчүүдийн дунд хараа булаан ажиллах залуухан бүсгүй явахад хурандаа цолтой дарга нь “оролдох”-ыг завдаж. Санаснаар болоогүйд эгдүүрхсэн мань хурандаа “Наад мөрөн дээрх таван хошууг чинь зураас болгоно доо” гэж өсрөхсөн нь энэ. Гэрээт цагдаагийн хэлтэст ирж ажилласнаас хойш цолоо сэргээх боломж хэд хэдэн удаа гарсан ч залууст тээг болохыг хүсээгүй гэдэг. Ер нь цол, шагнал хоёрт шунаж яваагүй нь ярианаас нь илт.
      П.Оюунчимэг гурван сайхан хүүтэй. Хүмүүс эрэгтэй хүүхдүүд өсгөх “чанга” шүү гэж хэлдэг байсан ч түүнд хэцүү байгаагүй аж. Хөвгүүд нь бүгд их, дээд сургууль төгссөн нь ээжийнх нь гавьяа. Үнэнч шударга, зарчимч цагдаагийн хүмүүжлээр өсч хүний зэрэгт хүрсэн хүүхдүүд нь өнөөдөр Эрдэнэтчүүдийн идэх дуртай “Өглөө” талхыг үйлдвэрлэж байна.
      Компанийн захирал хүү нь талхаа өөрөө зуурдаг гэнэ. 2011 онд бизнесээ эхлүүлээд удаагүй байхдаа том хүү нь шантарч “Ээжээ больё” гэж хэлж байсан ч бартаатай замаас эргээгүй тууштай хүнийг амжилт дагадаг юм хэмээн сургамжилсан нь жижиг цехийн үйл ажиллагааг компанийн зэрэгт хүртэл хөгжих хүчийг өгчээ.
     П.Оюунчимэг хөвгүүдээ цагдаа болгохыг хичээдэг бас ятгадаг ч байж. Тэгсэн нэг өдөр хүү нь “Үүрийн гэгээнээс үдшийн бүрий хүртэл өөрийн эрх дураар бус тушаалаар ажилладаг таны амьдралыг давтахыг хүсэхгүй байна. Таныг гэрээс яараад гарахад хаана ямар хэрэг гарав, хүн үхчихээгүй байгаа, ээж маань яах бол гэсэн айдастай үлддэг. Ийм шаналан дахиж хэрэггүй” гэж хэлэхэд нь цочих шиг болж хүүгээ том болсныг сая мэдэрсэн гэдэг.
      П.Оюунчимэг нэг өдөр замын цагдаа, нөгөө өдөр хэв журмын цагдаа болно, хааяа офицерын үүрэг ч гүйцэтгэнэ. Би түүнийг “Есөн-Эрдэнэ” захын уулзвар дээр замын хөдөлгөөн зохицуулж зогсоход нь анх харсан юм. Цагдаа хувцастай эмэгтэй тун содон, гоё харагдсан болохоор хурдаа сааруулж ажиглатал өөдөөс “Хурдан яваад замаа чөлөөлөөч” гэж ширүүлэхдэг байгаа.  
      Цагдаагийн мэргэжил хамгийн сайхан гэж нүдээ анин байж чин сэтгэлээсээ ярих энэ эмэгтэй хайртай аавыгаа бурхны оронд морилохоос өмнө хүслийг нь биелүүлж амраасан ачтан. Тэрээр дүрэмт хувцсаа өмсөхөөр хийморь сэргэж, ер бусын зориг ордог гэж ярьсан. Нээрээ л цагдаа хувцастай шөнийн 03 цагт явж байхдаа юунаас ч айдаггүй байх. Харин энгийн хувцастай явж байхдаа хүн зон маргалдаж харагдвал мэргэжлийн “өвчин” нь хөдлөөд гүйгээд очдог гэнэ билээ. Тэр үед хүмүүс энэ ч одоо юув дээ гэсэн янзтай харьцдаг байж мэдэх юм. Тэгвэл та бидний амгалан тайван байдлын энхийн манаанд цаг наргүй 20 жил зүтгэсэн мөрдэстэй цагдаа эмэгтэй байна гэж таниарай.    

Ярилцсан М.ОДГЭРЭЛ

 

Эрдэнэт үйлдвэр ХХК-ийн

Олон нийттэй харилцах албаны цахим хуудас

           

 

 

Зургийн цомог